“Qish uyqusi”

…Chorpoyada gangir-gungur suhbat. Ochiq osmon ostida kattagina oila kechki ovqatga jamlangan. Hamma o‘zicha sarxil bilgan ne’matini to‘rda qo‘r to‘kib o‘tirgan, gupurib gap berayotgan “ustident”ning oldiga surib qo‘yadi: “Ur, Tashkinda sog‘inasan hali”. Ittifoqo, “ustident” yonboshlab yotmish amakisi bilan bahslasha ketadi — o‘qishning foyda-ziyonidan.

“Mulla mirquruq”ning adabiy aljirashiga mahliyo bo‘libmi, yangasi (shu amakisining ayoli) yon bosadi qaynisiga. Muxolifiga “ittifoqdosh” topilganidan tajanglashgan amaki endi o‘tirib olib munozaraga kirishadi. Yanga “aslahaxona”sida necha zamonlarki zangu chang bosib yotgan “yadro quroli”ni ishga soladi kutilmaganda:
— …Bo‘ldi qing, siz nimani bilasiz? O‘qimagan odam, pikri pas(t) bo‘liykan-da, ming qisiyam!
— Hay, shu gaping rost bo‘sa, choydan sol-chi bitta, do‘ngpikrli, — allanechuk “qanoti qayrilgan” amaki gapning partavini payrovga buradi…

Turkiya-Germaniya-Fransiya kinoustalari Chexov hikoyalari asosida suratga olgan “Qish uyqusi” filmini ko‘rayotib (“Madaniyat va ma’rifat” telekanali mahsuli), yaqin o‘tmishchamda hodis bo‘lgan mazkur manzara jonlandi xayolimda. Onado‘lining chekka bir qishlog‘ida, yolg‘iz opasi-yu yoshgina xotini ila umrguzaronlik qilayotgan, mahalliy nashrlar muxbiri, yozuvchi Oydinbeyning kechinmalari shu xotirotimni qo‘zg‘adi, nimagadir. Garchi badavlat, qator do‘konlar-u kattagina mehmonxonaning xo‘jasi esa-da, hayotida nimalardir yetishmayotgan va bu noto‘kisliklar kasriga hatto yozishga qo‘li bormayotgan bir ziyoli vositasida butun millat, yo‘q, bashar fojiasini ko‘rish mumkin. Qiziq hol: yiroqlarda uning xayrixoh-u hamdardlari talay, olis ovullardagi muxlis-mushtariylardan xatlar opturadi… biroq yaqinlari, chevrasidagi odamlardan nur izlab arosatda.
Birgina misol: Garib degan qishloqdan, “tikish-bichishni o‘rgatadigan bir yosh qizdan”, maktub oladi. O‘sha qishloqda kambag‘al ayollarning xat-savodini chiqarish va ularga hunar o‘rgatish uchun bir bino qurayotgani, ammo pul tugagani bois, qurilish bitmayotgani, na mahalliy hokimiyat, na o‘z o‘zini idora etish ma’muriyati yolchitib yordam bermayotgani yoritilgan. Istanbul bilan bog‘lanib bo‘lsa-da, arz-dodlariga yetishi o‘tinib so‘ralgan bu maktubni xotini Nihol hamda hamsoya-birodari Sualibeyga o‘qib beradi. Fikrlariga qiziqadi. “Ochig‘i, bu xat meni ishontirolmadi. Bunaqa xatlarni har kuni o‘qiyman. Tangadekkina qishloq uchun ta’lim deb butun boshli bino qurish — ortiqcha hasham!”, deydi xotini nechukdir qizishib. Hamsoyasining so‘zlari beshbattarroq chiqadi: “…Azizim Oydin, sen meni dasti uzunlardan deb o‘ylaysanmi? Mening boyligim — hech kimga qaram bo‘lmagan qornim!”. Biroz o‘tib xotin xonani tark etgach, Sualibey qo‘shimcha qiladi: “…Bilasanmi, muhtojlig-u baxtsizlik tabiiy ofatga o‘xshaydi. Ya’ni hammasi — Parvardigor irodasidir. Xatarga qarshi borib bo‘lmaydi”. Oydinbey esa og‘rinibgina: “…Lekin Alloh ular bilan kurashishimiz uchun bizga aql ato etgan!”, deb qo‘yadi. “To‘g‘ri, — deydi oshnasi, — lekin… bu ishlar uchun yaratilgan maxsus odamlar bor, bu ishni ularga qo‘yib ber. Sen — ijodkorsan, san’at odamisan. Miyangni achitishdan ne naf?”. So‘ngroq opasi Nejla ham shu ma’noda gap qiladiki, sen aktyorsan — o‘zing bilgan ishni yozsang-chi?
Umuman, opasiyam uning shu xil kuyib-pishishlariga nisbatan kinoyaviy qarashiga kino ibtidosidayoq ishora qilinadi: “Neniki zarur deb bilsang, yoz, lekin… markaziy gazeta uchun yozsang, yaxshi bo‘lardi. Hech kim o‘qimaydigan mahalliy nashr uchun emas. O‘shanda mehnatlaring maqsadga muvofiq bo‘larmidi?”. Bu turdagi munosabatlarga Oydinbeyning mulohazasi ham film boshidanoq “mixlanadi” — “Mashhuri zamon gazetalaringga tupurganman. Ehtimol, saltanatim kichikdir, ammo qirol — menman!”. Dastlab “apoq-chapoq” ko‘rinadigan opa-uka mubohasa­lari bora-bora keskin ziddiyatlarga, achchiq aytishuvlarga do‘nadi. Jumladan, odatdagi oqshomlarning birida har kungiday “chiqir-chiqir” yozib o‘tirgan uka orqasidagi divanda uzala tushib, har-har zamonda “Uf-f!”lagan ko‘yi, zerikkanidan kitob varaqlab yotgan opasini gapga tutadi. “Dashtdagi gullar” hikoyasiga uning fikrini so‘raydi.
“…Yig‘loqi kayfiyatdagi romantizm, — deydi opa hafsalasiz ohangda, —
ommaga yoqish ilinjida umum qabul qilgan qadriyatlarni ma’qullaysan. Niqoblangan lirika ortida chuchmal tuyg‘ular sizib turadi”. Egachisidan bu qadar beayovlikni kutmaganigami, lahzalarda cho‘kibgina qoladi, sho‘rlik yozuvchi. Bir muddatlik tarang sukutdan so‘ng, nim o‘girilib, ohista gap boshlaydi:
“…Azizam, seni tanqidingda izchillik yo‘q, asos yo‘q. Fikrlaring kabi tarqoq. O‘zingdan o‘tkazib aytmayapsan. Mana shunisi yoqimsiz. Hamma balo shundaki, sen mening maqolamnimas — o‘zimni yomon ko‘rasan!”. Opa albatta inkor etadi. Kamiga juda zerikkanidan zorlanadi. “…Zerikish — oliftalar kasali, — deydi inisi borgan sari qizishib. — Albatta zerikasan, chunki bekorchisan. Ilgari tarjima bilan shug‘ullanarding, endi shuniyam qilmay qo‘yding. Maq­sadsiz odamda na vijdon, na iymon bo‘ladi…”.
Afsuski, bunday “janglari”da bir umrlik chekiga tushgan boz bitta “raqiba”si kun kechiradi bu xonadonda. Ha, xotini. Imkon qadar murosa qilib kelayotgan er oxi­ri ­pichoq suyakka yetganda — doimiy xarxashalar keskinlashgan bir kechada “yoriladi”:
“…Qani, ayt, gunohim nima? …Mening yoshim ancha katta, shumi gunohim? …Ajrashmoqchimi­san, marhamat, qarshi emasman!”. Qa­roqlari giryon xotin divan su­yanchig‘iga yonboshlab, xonaning g‘ira-shira kunjlaridan ko‘z uzmay, erining “gunohlari”ni sanaydi:
“…Siz ziyoli, mehnatkash, vijdonli, halol odamsiz, buni inkor etmayman. Ammo siz o‘zingizdagi bu fazilatlardan o‘zgalarni yerga urish uchun foydalanasiz. Sizni yuksak fikrlaringiz dunyodan nafratlanishga undaydi… Siz xalqdan shubhalanasiz. Go‘yoki “o‘g‘ri-muttahamlar to‘dasi”. Xullas, odamlarni yomon ko‘rasiz. Deyarli hammadan nafratlanasiz!”. Barcha “ayblov”larni jimgina, hazin bir tabassum-la eshitgan er vazmin turib lafz ochadi: “…Sen tushunmaysan. Menga o‘xshab chirog‘i yo‘q, chekka qishloqda ulg‘aygan odamlar baxtni kichkinagina, shinamgina uydan ham topa oladi. Hatto xotini yuziga tik boqib “Sen — yomon odamsan!” degan taqdirda ham. Bizni yoshligimiz rangsiz, og‘ir o‘tgan. Shuning uchun ham o‘zgalarni baxtli qilish bizning qo‘limizdan kelmas?..”. Gapining yakunida, ertaga Istanbulga ketayotganini, yozmoqchi bo‘layotgan kitobiga material to‘plashi zarur­ligini, yozgacha qaytmasligini aytarkan, ilova qiladiki, ishlasang, vijdonli, halol odamlar bilan ishla, qachondir meni albatta tushunasan.
Biroq… bormaydi Istanbulga: to‘g‘ri, qorli, izg‘irin havoga qaramay, yo‘lga chiqadi, vokzalga boradi, reyslarni surishtiradi, ozroq o‘tiradi, isinadi, tashqarilaydi va birdan… qaytishni amr etadi shofyo­riga. Yo‘l ustida Garib qishlog‘iga (ha, o‘sha maktab qurishlariga ko‘mak o‘tinib, xat yuborgan qishloqqa) duch keladi. Katta yo‘l uzra mashinani to‘xtattirib, birrov nazar soladi. Aylantirib urayotgan qor ichra bazo‘r ko‘rinayotgan, nomiga uyqash g‘aribgina uylarga tikilib, o‘yga toladi. Ketdik, deydi keyin betoqat o‘tirgan haydovchisiga.
Hovliga kirib, jomadonlarini dast­yor ayolga uzatarkan, tepa qavatga zich yopiq oynadan termilib turmish xotiniga qaraydi. Jilmayadi. Va ayni fursat film xotimasi o‘rnida so‘zlar yangraydi kadr ortidan: “Nihol, men ketmadim — ketolma­dim. Ehtimol, qariyotgandirman? Yo aqldan ozayotgandirman? Yoki boshqa odamga aylandimmi?.. Nima deb o‘ylasang o‘yla, o‘zimni bilmayman. Lekin bu “yangi odam” ortga qaytishga majbur qildi. Meni ayblama. Angladimki, Istanbulda men uchun hech narsa yo‘q, u yerda hamma narsa begona. Bil, mening sendan boshqa hech kimim yo‘q… Seni tark etish men uchun chidab bo‘lmas azob. Yana shuniyam bila­manki, sen meni boshqa sevmaysan… Garchi, ayro holda bo‘lsa-da, qolgan umrimni seni yoningda o‘tkazay? Meni kechir…”.
…O‘sha chorpoya. Yarim tun. “Ustident” ketishga chog‘lanarkan, amakisi yonboshlagan joyidan uzrli so‘z qotdi: “Endi, xapa bo‘miysan, uka, kuzatib qo‘yalmiyman. Ko‘rib turibsan-ku, charchagan juda. Bungayam qiyin…”. Amaki­sining mehrli boqayotgan tomoniga yuz burib, serraydi-qoldi “ustident”. Yangasi erining qavariq oyoqlari­ga bosh qo‘ygancha, go‘dakdek mizg‘irdi.

Sherbek BOBOQULOV