4.6.2026 169

Test, talqin va adolat: ona tili va adabiyot fanidan milliy sertifikat sinovidagi bahsli jihatlar

Milliy sertifikat tizimi O‘zbekiston ta’lim makonida muhim o‘rin tutuvchi baholash mexanizmi sifatida paydo bo‘ldi. Mazkur tizim nafaqat o‘quvchilar va o‘qituvchilarning bilim darajasini standart mezonlar asosida aniqlash, balki umumiy ta’lim sifatini monitoring qilishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, har qanday baholash tizimi kabi milliy sertifikat imtihonlari ham doimiy takomillashtirishni talab etadi. Ayniqsa, ona tili va adabiyot faniga oid savollarning mazmuni, metodik asoslari va psixologik jihatlari bugungi kunda alohida e’tibor talab qilmoqda. Bu borada soha mutaxassisi sifatida ayrim mulohazalarimizni aytib o‘tishni joiz topdik. Badiiy matn tahlili bilan bog‘liq savollar Milliy sertifikat imtihonlarida 23–27-savollar odatda badiiy matn tahliliga bag‘ishlanadi. Ayni shu savollarda jiddiy metodik muammo yuzaga chiqmoqda. Badiiy matn tabiatan ko‘p qatlamli va ko‘p talqinli hodisadir. Jahon adabiyotshunosligida uzoq vaqtdan beri tan olingan nazariy tamoyillarga, matn tahlili metodlariga asosan bitta matnni turli kitobxonlar yoshi, hayotiy tajribasi, estetik didi va dunyoqarashiga qarab har xil talqin qilishi mumkin. Test tuzuvchi ekspertlar esa ko‘pincha matnga yagona to‘g‘ri talqin nuqtayi nazaridan yondashib, javob variantlarini shakllantirmoqda. Natijada variantlarning mazmunan bir-biriga haddan tashqari yaqin bo‘lib qolishi kuzatilmoqda. Bu holat test topshiruvchida ortiqcha ikkilanishni keltirib chiqaradi va baholashning obyektivligiga putur yetkazadi. Ayniqsa, “muallif nimani nazarda tutgan?” tipidagi savollardan ehtiyotkorlik bilan foydalanish zarur. Adabiyot nazariyasida muallif niyati har doim ham ishonchli tarzda rekonstruksiya qilinavermaydi. Ko‘pincha matn talqini o‘quvchi qabuliga asoslanadi. Shu nuqtayi nazardan, savollarni muallif yoki ekspert pozitsiyasidan emas, balki oddiy kitobxon kuzatishi mumkin bo‘lgan matniy belgilar, obrazlar, mazmun qatlamlari va estetik xulosalar asosida tuzish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Yosh va tajriba omilini hisobga olish zarurati Milliy sertifikat tizimining yana bir muhim kamchiligi — barcha talabgorlar (10–11-sinf o‘quvchilari va ko‘p yillik pedagogik tajribaga ega o‘qituvchilar) uchun yagona test bazasidan foydalanishi. Bu yondashuv adolat va pedagogik muvozanat nuqtayi nazaridan jiddiy savol tug‘diradi. O‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasidagi tabiiy farq — bilim chuqurligi, mantiqiy tahlil tajribasi, matnni qabul qilish darajasi va hayotiy tajriba jihatidan juda katta. Bitta test bazasi bu farqlarni e’tiborga olmaydi. Natijada baholashning ishonchliligi pasayadi. Adolatli yechim sifatida o‘quvchilar va o‘qituvchilar uchun alohida test bazalarini shakllantirishni taklif etish mumkin. Bu har bir auditoriyaning real tayyorgarlik darajasini hisobga olishga va natijalarning obyektivligini oshirishga yordam beradi. Qolaversa, esse mavzularini shakllantirishda ham ayni shu omil e’tiborga olinishi kerak. Aprel-may oylarida o‘tkazilayotgan sinovlarda “Muqim ish o‘rniga ega bo‘lish afzalmi yoki ish o‘rnini tez almashtirishmi?” mavzusidagi esse mavzusining hali ish tajribasi mutlaqo shakllanmagan o‘quvchilar uchun berilishi essening hayotiy dalillar, kuzatuvlar bilan yozilishi kerakligi borasidagi mezonni savol ostiga qo‘yadi.  Ilmiy matnlarda sun’iy murakkablik muammosi Ona tili faniga oid savollarda ilmiy matnlar asosida tuzilgan topshiriqlarda ba’zan sun’iy murakkablikka duch kelinmoqda. Matnlar haddan tashqari murakkab terminlar va sintaktik konstruksiyalar bilan to‘ldirilgani seziladi. Bunday yondashuv zamonaviy kompetensiyaviy ta’lim talablariga to‘liq mos kelmaydi. Kompetensiyaga asoslangan baholash bilimni “matnni tushuna oladimi, asosiy fikrni ajratib oladimi, xulosa chiqara oladimi?” degan savollarga javob izlaydi. Shuning uchun ilmiy matnlar tabiiy, mantiqiy va yosh xususiyatlariga mos bo‘lishi, savollar esa tushunish, tahlil va qo‘llash ko‘nikmalarini sinashga yo‘naltirilishi lozim. G‘azal tahlili yoki zamonaviy she’riyat? 28–32-savollarning ko‘pincha mumtoz g‘azal tahliliga bag‘ishlanishi ham alohida muhokamani talab qiladi. Mumtoz adabiyotning ahamiyatini inkor etish mumkin emas. Biroq maktab yoshidagi o‘quvchilarning adabiy-matniy tajribasi asosan zamonaviy she’riyat bilan shakllanmoqda. Ular kundalik hayotda aruz vazni, tasavvufiy ramzlar va murakkab tarixiy kontekstga ega g‘azallarga nisbatan kamroq duch kelishadi. Shu bois o‘quvchilar uchun mo‘ljallangan testlarda zamonaviy o‘zbek she’riyati namunalariga kengroq o‘rin berish, she’riy san’atlar va poetik vositalarni zamonaviy janrlar misolida tahlil qilish yanada samarali bo‘ladi. Bu baholash mezonlari bilan o‘quvchilarning real kitobxonlik tajribasi o‘rtasidagi tafovutni kamaytiradi. Adabiyot ro‘yxati milliy, tarbiyaviy va psixologik muvozanatni buzmasligi shart O‘qish tavsiya etilgan badiiy asarlar ro‘yxati ham yosh auditoriyaning psixologik va intellektual xususiyatlarini hisobga olgan holda qayta ko‘rib chiqilishi zarur. Chunki 16–18 yosh oralig‘idagi kitobxonlarning qiziqishlari, dunyoqarashi va ruhiy qabul qilish darajasi o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Tanlangan asarlar nafaqat badiiy qiymati, balki tarbiyaviy va ma’naviy salohiyati bilan ham ahamiyat kasb etishi kerak. Ular yoshlarda Vatanga muhabbat, milliy qadriyatlarga hurmat, an’analarga sadoqat, bag‘rikenglik va ijtimoiy mas’uliyat hissini shakllantirishga xizmat qilishi maqsadga muvofiq. “Otamdan qolgan dalalar” (Tog‘ay Murod), “Lolazor” (Murod Muhammad Do‘st), “Qiyomat” va “Asrga tatigulik kun” (Chingiz Aytmatov) kabi asarlar yoshlarning ma’naviy tafakkurini rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi va aynan bu asarlarning ro‘yxatdan joy olgani alohida tahsinga loyiq.  Shu bilan birga, Frans Kafkaning “Evrilish” yoki Yuy Xuaning “Yashamoq” asarlari kabi falsafiy jihatdan og‘ir, absurd va pessimistik kayfiyat beruvchi, ma’lum hayotiy tajribani talab qiluvchi badiiy ijod namunalarini o‘smir yoshlar uchun tavsiya etishda ehtiyotkor bo‘lish maqsadga muvofiq. Asarning bestseller qiymatga ega bo‘lishi uni barcha yosh vakillari o‘qishi mumkinligini anglatmaydi. Qolaversa, ayrim asarlar 18+ kategoriyaga ega ekanini ham inobatga olish zarur. Xulosa o‘rnida ta’kidlash o‘rinliki, milliy sertifikat imtihonlari O‘zbekiston ta’lim tizimida sifat nazorati vositasi sifatida katta salohiyatga ega. Biroq test savollarini tuzishda adabiyotshunoslik mezonlari, yosh psixologiyasi, kompetensiyaviy yondashuv va kitobxonlik madaniyatini hisobga olish baholash sifatini yanada oshiradi. Bu masalalar bo‘yicha adabiyotshunoslar, metodistlar, psixologlar va amaliyotchi o‘qituvchilarning keng muhokamasi ta’lim sifatini yanada yuksaltirishga xizmat qiladi. Unutmaylikki, har qanday baholash tizimining asosiy maqsadi bilimni o‘lchash emas, balki bilim va kompetensiyalarni rivojlantirishga ko‘maklashishdir.

3.6.2026 217

Xorijiy davlatlarda olingan ilmiy darajalarni tan olishning yangi tartibi: Mazmun-mohiyat, yangilik va afzalliklar nimada?

Ilm-fan va ta’lim-tarbiya rivoji dunyo tamaddunlariga asos. Tinchlik va farovonlik hukum surgan jamiyatda esa ilm-fanga rag‘bat va yosh avlod ta’lim- tarbiyasiga e’tibor kuchayadi. Bu muhit tabiiy ravishda ilm va ma’rifat ahlini o‘ziga ohanrabodek tortishi haqiqat. Bugungi kunda yurtimizda Uchinchi Renessans poydevorini bunyod etish borasida uzluksiz ta’lim tizimi, xususan, oliy ta’lim va ilm-fan sohasini modernizatsiya qilish, xalqaro akademik integratsiyani kuchaytirish borasidagi izchil islohotlar o‘z samarasini bermoqda. Bunda ayniqsa, xizmatlar ko‘rsatish sohalarini ham o‘zaro integratsiya qilgan holda davlat xizmatlarini raqamlashtirish bo‘yicha amaliyotga tatbiq etilayotgan yangiliklar e’tiborlidir. Ana shunday muhim qadamlardan biri sifatida O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2026-yil 9-apreldagi 161-son qarori bilan «Xorijiy davlatlarda ilmiy daraja olganlik to‘g‘risidagi hujjatlarni tan olish bo‘yicha davlat xizmatini ko‘rsatishning Ma’muriy reglamenti» tasdiqlandi. Mazkur hujjat xorijiy mamlakatlarda falsafa doktori (PhD), fan doktori (DSc) va ularga tenglashtirilgan ilmiy darajalarni olgan shaxslarning huquqiy maqomini aniq belgilash, davlat xizmatlarini soddalashtirish va jarayonlarni raqamlashtirishga qaratilgan.Yangi reglamentning asosiy vazifasi xorijiy davlatlarda olingan ilmiy darajalarni tan olish jarayonini shaffof, raqamli va yagona mexanizm asosida tashkil etishdan iborat. Bunda davlat xizmati to‘liq raqamlashtirildi; murojaatlarni onlayn qabul qilish yo‘lga qo‘yildi; hujjatlarni ko‘rib chiqish bosqichlari aniq belgilandi; talabgorlarning huquqlari kafolatlandi; qarorlar yuzasidan apellyasiya berish mexanizmi takomillashtirildi. Avvalgi tartib qanday edi? Xorijiy mamlakatlarda falsafa doktori (PhD), fan doktori (DSc) va ularga tenglashtirilgan ilmiy darajalarni nostrifikatsiya qilish yuzasidan murojaat qilingandan so‘ng hujjatlar o‘rganilishi holatini onlayn kuzatish imkoniyati cheklangani talabgorlarda ko‘plab savolarni yuzaga keltirgani rost. “Hujjatlarimda kamchilik yo‘qmikan?”, “yana qanday talablar qo‘yilishi mumkin?”, “qachon tasdiqlanadi?”, “tasdiqlanmasa qayta murojaat qilish mumkinmi”,... kabi savollar ochiq qolgani bois qaror qabul qilish jarayonlari aholi uchun yetarli darajada ochiq emasdi. Murojaatchilar uchun qulay elektron xizmatlar ko‘rsatish tizimi faoliyati to‘liq yo‘lga qo‘yilmagani esa yana ortiqchi tashvishlar tug‘dirgani tabiiy. Natijada ayrim holatlarda hujjatlarni taqdim etish, ularning ko‘rib chiqilishini kuzatish va natijani olish jarayoni ortiqcha vaqt va tashkiliy xarajatlarni talab qilardi... Yangiliklar va afzalliklar nimada? Bugungi kunda yurtimizning barcha tuman, shaharlarida faoliyat ko‘rsatayotgan Davlat xizmatlari markazlari orqali tegishli hujjatingizni ham nostrifiqatsiyalash bo‘yicha xizmat ko‘rsatish mexanizmi to‘liq shakllandi. Eng muhim yangiliklardan biri xorijiy davlatlarda olingan ilmiy darajalar to‘g‘risidagi hujjatni nostirifikatsiyadan o‘tkazish xizmatining Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali ko‘rsatilishi hisoblanadi. Endilikda talabgor uyidan chiqmagan holda mazkur masala bo‘yicha davlat idorasigan to‘g‘ridan-to‘g‘ri murojaat qilishiga imkoniyat yaratildi. Bunda talabgor hujjatlarini elektron shaklda yuborishi; ko‘rib chiqish jarayonini onlayn kuzatishi; qabul qilingan qarorni elektron shaklda olishi mumkin. Bu davlat xizmatlarini inson omilidan xoli qilishga va ortiqcha byurokratik jarayonlarni qisqartirishga xizmat qilayotgani bilan ahamiyatlidir. Ikkinchidan, murojaatchilar uchun qulayliklar kengaydi. Endi yangi tartibga muvofiq murojaatchi davlat xizmatlari markazi orqali yoki mustaqil ravishda YAIDXP orqali hujjatlarini nostirifikatsiyalash yuzasidan murojaat qilishi mumkin. Ahamiyatlisi, bunda mamlakatning istalgan hududida yashovchi shaxslarga teng imkoniyat yaratiladi.Yana bir muhim jihat, yangi tartibga ko‘ra ortiqcha hujjat talab qilish taqiqlandi. Ya’ni, Reglamentda talab qilinadigan hujjatlar aniq belgilab qo‘yilgan bo‘lib, mazkur ro‘yxatdan tashqari ma’lumot yoki hujjatlarni talab qilish taqiqlanadi. Bu esa korrupsiyaviy omillarni kamaytirishga xizmat qilishi tabiiy. E’tiborlisi, mazkur jarayonda xizmat ko‘rsatish muddatlarining aniq belgilangani ham ahamiyatlidir. Yangi tartibda har bir bosqich uchun muayyan muddatlar ko‘rsatilgan. Jumladan, hujjatlarni tekshirish, tashqi tasdiqlash ishlari, ekspert xulosasini tayyorlash va qaror qabul qilish jarayonlari uchun aniq vaqt chegaralari o‘rnatildi. Bu murojaatchilarning aniq muddat bo‘yicha huquqiy talabini kafolatlaydi.Yangi reglamentga ko‘ra, tegishli talablarga muvofiq olingan ilmiy daraja to‘g‘risidagi diplomlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri tan olish instituti ham kengaydi. Bunda eng muhim afzalliklaridan biri ayrim holatlarda ilmiy darajalarni ekspertizasiz tan olish mexanizmi aniq belgilandi. Xususan, xalqaro reytinglarda 300-o‘ringacha bo‘lgan nufuzli universitetlar; davlat dasturlari asosida xorijda tahsil olganlar; «El-yurt umidi» jamg‘armasi orqali o‘qiganlar uchun soddalashtirilgan tartib joriy qilindi. Bu ilmiy kadrlarning mamlakatga qaytishi va o‘z faoliyatini tez boshlashini ta’minlashga xizmat qilayotgani bilan yanada ahamiyatlidir. O‘z o‘rnida ta’kidlash joizki, avvalgi amaliyotda asosiy e’tibor qog‘oz hujjatlarga qaratilgan bo‘lsa, endi tan olish to‘g‘risidagi guvohnomaning elektron shakli ham rasmiy yuridik kuchga ega bo‘ldi. Bu holat hujjat yo‘qolishining oldini olish, tekshirish jarayonlarini yengillashtirish, elektron hukumat tizimi bilan integratsiyani ta’minlamoqda. Yangi tartibga ko‘ra murojaatchilarning huquqlarini himoya qilish maqsadida aniq apellyasiya tartibi belgilangani ham alohida e’tirofga loyiq. Endi talabgor hujjatlari qaysidir bosqichda tushunarsiz sabablarga ko‘ra ko‘rilmaganda ikki oy ichida apellyasiya berishi, mustaqil Apellyasiya komissiyasi tashkil etilishini talab qilishi mumkin bo‘ldi. Shunda ham e’tirozlar yuzaga kelsa, ish sud tartibida ko‘rib chiqilishga huquqiy asoslar yaratildi. Ushbu tartib-qoidalar qarorlarning adolatli qabul qilinishiga xizmat qiladi. Inson kapitali harakatchanligiga rag‘bat kuchaydi Mazkur qaror bir vaqtning o‘zida bir nechta strategik vazifalarni hal qiladi. Birinchi navbatda, u O‘zbekistonning xalqaro akademik makonga integratsiyasini kuchaytirishga xizmat qilishi shubhasiz. Ya’ni, hozirda xorijda ta’lim olgan olimlar o‘z ilmiy salohiyatini mamlakat rivojiga tezroq yo‘naltirish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Ikkinchidan, raqamlashtirish hisobiga davlat organlari faoliyatining ochiqligi va hisobdorligi oshadi. Eng muhimi, ilm-fanga qiziquvchi yoshlarda xalqaro reytinglarda yuqori o‘rinda turgan universitetlarda tahsil olishga ehtiyoj kuchayadi, chunki bunday muassasalarda olingan ilmiy darajalar to‘g‘ridan-to‘g‘ri tan olinishi belgilandi. Bu bilan ilm-fan sohasida inson kapitali harakatchanligi rag‘batlantirilishiga va mamlakatning intellektual salohiyati yuksalishiga sharoit yaratildi. Xulosa sifatida aytish mumkinki, Vazirlar Mahkamasining 2026 yil 9-apreldagi 161-son qarori xorijiy davlatlarda olingan ilmiy darajalarni tan olish tizimini yangi bosqichga olib chiqqan muhim normativ-huquqiy hujjat hisoblanadi. Avvalgi tartib bilan solishtirganda mazkur reglamentning asosiy ustunliklari sifatida davlat xizmatining raqamlashtirilgani, murojaatchilar uchun qulay mexanizmlar yaratilgani, ortiqcha byurokratik talablar qisqartirilgani, muddatlarning aniq belgilangani, to‘g‘ridan-to‘g‘ri tan olish institutining rivojlantirilgani va apellyasiya mexanizmlarining takomillashtirilganini qayd etish mumkin.Ushbu yangiliklar nafaqat xorijda ilmiy daraja olgan mutaxassislar manfaatlarini himoya qiladi, balki mamlakatning ilm-fan sohasidagi xalqaro raqobatbardoshligini oshirishga ham xizmat qilishi shubhasiz.

19.5.2026 498

Gender tenglik – taraqqiyot omili

Bugun jamiyatda ko‘p oilalar kelin tanlashda uning o‘qimishli va diplomli bo‘lishiga katta e’tibor beradi. Biroq odatda bu diplom ayolning jamiyatdagi faolligi uchun emas, balki oilaning nufuzi yoki bolalarga yaxshi tarbiya berish uchun shunchaki maqom sifatida ko‘riladi. Natijada esa minglab salohiyatli kadrlar mehnat bozoridan uzilib, diplomli uy bekasiga aylanib qoladi. Bunday holat odatiy, lekin bu nafaqat ayol kishining o‘ziga, butun jamiyat va iqtisodiyotga ham ta’sir qiladigan muhim masala. Bizda ayol uyda bo‘lishi kerak, degan fikr bor. Uy ishlari va bola tarbiyasi deyarli to‘liq ayol zimmasida. Ish va uy yumushlarini birdek olib borish esa jismonan va ruhan juda ogʻirlik qiladi, natijada ayol tanlov oldida qolganda oilani tanlashga majbur boʻladi. Aksar oilalarda ayolning ishlash-ishlamasligini oila a’zolari hal qiladi. Oqibat esa yaxshi bir mutaxassis uyda qolib ketadi. Ayollarni maishiy yumushlarga mas’ul deb qarash deyarli barcha jamiyatlarga xos. “UN Women” ma’lumotiga ko‘ra, ayollar har qanday holatda erkaklarga qaraganda bir necha barobar ko‘proq vaqtni uy ishlariga sarflaydi. Muammo faqat oilada ham emas, ijtimoiy infratuzilma masalasi ham asosiy sabablardan. Deylik, bolalar bogʻchasi muammosi: kichik yoshdagi bolalarni ishonchli va sifatli bogʻchaga berish imkoniyati hamma yerda ham mavjud emas. Xususiy bogʻchalar qimmat boʻlishi, davlat bogʻchalarida esa joy yetishmasligi ayolni farzandi bilan uyda qolishga undaydi. Yana bir muammo – maosh va xarajatlar nisbati: ba’zan ayolning oladigan oyligi bogʻcha puli, yoʻl xarajati va tushlikdan ortmaydi. Bunday holatda ishlagandan koʻra uyda oʻtirgan foydaliroq degan xulosa kelib chiqadi. Jahon Bankining 2024-yilgi “O‘zbekistonda gender tengligi tahlili”ga ko‘ra, ayollar o‘rtasidagi ish haqi va bandlikning pastligi iqtisodiy o‘sishga salbiy ta’sir ko‘rsatib, kambag‘allikni kuchaytiryapti. Agar xotin-qizlar iqtisodiy faoliyatda erkaklar bilan birdek ishtirok etsa, O‘zbekistonda YIM 29 foizga oshadi. Ayollarning erkaklar bilan bir xil maosh olishini ta’minlash esa 700 mingdan ortiq odamni kambag‘allikdan chiqarishga yordam beradi. Ikki kishi ishlaydigan oilada daromad koʻproq boʻladi. Bu esa bolalarga yaxshi taʼlim berish, sifatli ovqatlanish va yaxshi sharoitlarda yashash imkonini beradi. Ayolning mehnati toʻgʻridan toʻgʻri oila farovonligini oshiradi. Agar jamiyatning yarmini tashkil qiluvchi ayollar ishlamasa, davlat oʻzining 50 foiz intellektual va mehnat salohiyatidan foydalanmayotgan boʻladi. Taʼlim va tibbiyot kabi sohalarni ayollarsiz tasavvur qilib boʻlmaydi. Oliy ma’lumotli ayolning uyda oʻtirishi esa davlat u uchun sarflagan resurslarining isrof boʻlishidir. Maktabda yaxshi oʻqituvchi yoki shifoxonada malakali shifokor yetishmasligi aynan shu sababli ham yuzaga keladi. O‘zbekistonda erkaklar va ayollar bandligini solishtirganda, ko‘rsatkichlar o‘rtasida sezilarli farq (gender tafovuti) borligi ko‘rinadi. 2024-2025-yillardagi so‘nggi ma’lumotlarga ko‘ra, asosiy farqlar quyidagilarda namoyon bo‘ladi.  25–34 yoshdagi ayollarning faqat 56 foizi ish bilan band. Umumiy iqtisodiy faollik ko‘rsatkichi esa 39,4–41,2 foiz atrofida. Xuddi shu yoshdagi erkaklarning 93 foizi ishlaydi. Iqtisodiy faollik darajasi esa 73,9 foizni tashkil etadi. Erkaklar mehnat bozorida ayollarga qaraganda ancha faolroq. O‘zbekistonda ayollar erkaklarga qaraganda o‘rtacha 34–39 foiz kamroq maosh oladi. Dunyodagi o‘rtacha farq 20 foiz bo‘lsa, bizda bu ko‘rsatkich deyarli ikki barobar yuqori. Ilg‘or mamlakatlarda tafovut oʻrtacha 11-12 foizni tashkil qiladi. Turkiya (36,31 foiz) va Hindiston (34,4 foiz) kabi davlatlarda ayollar bandligi nisbatan past boʻlib, bu borada Oʻzbekiston koʻrsatkichlariga yaqinroq turadi. Dunyo miqyosida ayollar iqtisodiy faolligining oʻrtacha darajasi taxminan 47–49 foizni tashkil etadi, erkaklarda esa bu koʻrsatkich 72 foiz atrofida. Islandiya, Norvegiya va Shvetsiya kabi mamlakatlar dunyoda eng yuqori bandlik darajasiga ega. Masalan, Islandiya gender tengligi boʻyicha ketma-ket 15 yildirki dunyoda 1-oʻrinni egallab kelmoqda. Bu mamlakatlarda ayollarning ish bilan bandlik darajasi 75-80 foizdan yuqori.  Botsvana, Gonduras, Filippin kabi davlatlarda esa rahbarlik lavozimlarining 50 foizdan ortigʻini ayollar egallaydi. Rossiyada ham korporativ rahbarlikda ayollar ulushi yuqori: taxminan 44-45 foiz. Yevropa Ittifoqi davlatlarida ayollar bandligi oʻrtacha 70,8 foizni, erkaklarda esa 80,8 foizni tashkil etadi. Yaʼni farq bor-yoʻgʻi 10 foiz atrofida (Oʻzbekistonda 25–34 yoshlilar orasida bu farq 37 foizni tashkil etadi). Ko‘pgina davlatlarda, ayniqsa, Yevropada ayollar bandligini oshirish uchun moslashuvchan ish soatlari va masofaviy ish keng joriy etilgan. Shuningdek, otalar uchun majburiy tugʻuruq taʼtili tizimi ayolning ishga tezroq qaytishiga va karyerasini yoʻqotmasligiga yordam beradi Yuqorida sanalgan davlatlarning O‘zbekistonga qaraganda ayollar bandligi yuqori bo‘lishining bir nechta asosiy sabablari bor. Skandinaviya va Yevropa davlatlarida davlat bog‘chalari tizimi juda mukammal rivojlangan. Bolani bog‘chaga berish muammo emas va xizmat sifati yuqori. Bu onalarga bola tug‘ilgandan so‘ng qisqa vaqt ichida ishga qaytish imkonini beradi. Yuqori bandlik kuzatiladigan davlatlarda ayollar va erkaklar uchun teng ish haqi va teng imkoniyatlar qonun bilan qat’iy himoyalangan. Ish beruvchilar ayol kishini “Ertaga tug‘uruq ta’tiliga ketadi”, deb ishga olishdan qochmaydi. Islandiya yoki Shvetsiyada bola tug‘ilganda onadan tashqari otaga ham majburiy pullik ta’til beriladi. Bu oilaviy majburiyatlarni teng taqsimlashga va ayolning karyerasida katta uzilish bo‘lmasligiga yordam beradi. Rivojlangan davlatlarda yashash xarajatlari yuqoriligi sababli oila byudjetini shakllantirishda ikki kishining ishlashi zaruriyatga aylangan. O‘zbekistonda esa ko‘p hollarda bir kishi (erkak) topadigan daromad butun oilani boqishiga yo‘naltirilgan iqtisodiy model ustunlik qiladi. O‘zbekistonda ayollar bandligini oshirish va iqtisodiy mustaqilligini ta’minlash bo‘yicha asosan nimalarga e’tibor berish kerak? Jahon Banki va Xalqaro Mehnat Tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, ayollar va erkaklarning mehnat bozorida teng ishtiroki davlat iqtisodiyotining sezilarli o‘sishiga xizmat qilishi mumkin. Shu sabab dunyoning rivojlangan davlatlari gender tengligini faqat qonuniy huquqlar bilan emas, balki amaliy imkoniyatlar orqali ta’minlashga harakat qilmoqda. Bugungi xalqaro tajriba ko‘rsatadiki, ayollar bandligini oshirish uchun eng avvalo ularning kundalik yuklamasini kamaytiradigan tizim kerak bo‘ladi. Skandinaviya davlatlari tajribasi aynan shu jihati bilan ajralib turadi. Islandiya, Shvetsiya va Norvegiya kabi mamlakatlarda ayollar bandligining yuqori bo‘lishi “g‘amxo‘rlik iqtisodiyoti” bilan chambarchas bog‘liq. Sifatli va arzon bolalar bog‘chalari ayollarning mehnat bozorida faol bo‘lishiga imkon yaratadi. Chunki ko‘plab jamiyatlarda ayollarning ish faoliyatidan chekinishiga aynan uy yumushlari va parvarish mas’uliyati sabab bo‘ladi. Shu bilan birga, rivojlangan davlatlar tajribasi gender tengligi faqat ayollarga yaratiladigan imkoniyatlar bilan cheklanmasligini ham ko‘rsatadi. Masalan, erkaklar uchun ham ota-onalik ta’tilining joriy etilishi oiladagi mas’uliyatni muvozanatlashtirishga xizmat qiladi. Bu esa bolalar parvarishi va uy yumushlari faqat ayolning zimmasidagi vazifa degan eski stereotiplarning asta-sekin kamayishiga olib keladi. Zamonaviy iqtisodiyotda masofaviy va moslashuvchan ish tizimlari ham ayollar bandligini oshirishning muhim vositasiga aylangan. Ayniqsa, yosh bolali ayollar uchun moslashuvchan grafik asosida ishlash imkoniyati katta ahamiyatga ega. Bu ularga oilaviy majburiyatlarni saqlab qolgan holda daromad topish va oila budjetiga hissa qo‘shish imkonini beradi. Umuman olganda, xalqaro tajriba ayollar bandligini oshirish masalasi alohida bir soha emasligini ko‘rsatadi. Bu ta’lim, mehnat bozori, ijtimoiy himoya, oilaviy siyosat va jamiyatdagi stereotiplar bilan chambarchas bog‘liq kompleks masala.  

19.5.2026 457

RIYOSIZ SO‘ZLAR

Muqaddima Haqiqiy yozuvchi-shoirlar haqiqatni yozishni xush ko‘radi. Dunyoning qaysi bir chetidagi adolatsizlik ularga xuddi o‘zining uyida ro‘y berayotgandek tuyuladi. Qaydadir adolatning barqarorligi yoki g‘alabasi ularning ruhiyatini ko‘taradi. Ular uchratgani har bir yaxshi odamning muvaffaqiyatidan quvonadi, odamlarning muammolari esa ularning ham muammosiga aylanadi. Ular – vatanparvar. Har holda O‘zbekistonda xuddi shunday. Vatanning gullab-yashnashi, ijobiy o‘zgarishlar har bir fuqaroning hayotini yuksaltirish sari qo‘yilgan qadam ekanini teran his qiladilar, kayfiyatlari ko‘tariladi. Xudoga ming shukrki, bu o‘zgarishlar har soatda, har kuni ro‘y berib turibdi. Butun mamlakat harakatda. Eng muhimi, bu islohotlar jaydari tusda emas, balki jahonning eng ilg‘or texnologiyalari asosida olib borilmoqda. Sharoitlar yaratilgani tufayli investitsiyalar bemalol kirib kelyapti. Rivojlanish shiddati butun mamlakatni qamrab olgan. Qalam ahli bu va ko‘plab boshqa yutuqlardan boxabar. Muammolarni bartaraf etish yo‘lidagi sa’y-harakatlarni ham mudom sezib turadi. Yaqinda bir guruh ijodkor do‘stlar bilan qo‘shni do‘st mamlakatda safarda bo‘ldik. Bir kech o‘z-o‘zidan badiha davra tuzilib, suhbat gurullab ketdi. Avval mezbon mamlakatni O‘zbekiston bilan taqqos qila boshladik. Baravariga “Biz oldinga ketibmiz” degan xulosaga keldik! Bugungi O‘zbekiston haqida gaplashdik. Men yetmish olti yil umr ko‘rganimni, ammo xalqimiz hech qachon bunday yayrab yashamaganini aytib qoldim. Davradagilar bu gapimni ham bir og‘izdan tasdiqladi. Ha, shunday! Hech qachon bunday yashamaganmiz! Yuraklarni faxr bilan to‘ldirgan bu e’tiroflar qachon ko‘nglimizni to‘ldirdi? Axir biz e’tirof etgan yutuqlar o‘z-o‘zidan paydo bo‘lgani yo‘q-ku! Uning ortida kimning mehnati-yu zahmati, betinim harakati yotibdi? Mamlakatimizning barcha hududida yoyilgan bunyodkorlikka kim g‘ayrat-shijoat bag‘ishlayapti? Bu savollarga javob bitta: bu olamshumul zafarlarning ortida bir kishining, ha, bir kishining – O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Miromonovich Mirziyoyevning fidokorligi turibdi. Oz emas, ko‘p emas, Yangi O‘zbekistonni qurmoqchi bo‘lgan shu azamat insonning misli ko‘rilmagan fidokorligi! Men bu inson haqida ko‘p o‘yladim. Oxiri bu odam haqida yozmasam adolatdan bo‘lmas ekan, degan qarorga keldim. Yo‘q, xushomad qilish niyatim yo‘q. Nimaga xushomad qilaman? Yoshim bir joyga borgan bo‘lsa, mukofot-u unvonlarni ham hech kimga likillamay olgan bo‘lsam... 1 Bu islohotlar boshlanganda mamlakat qay ahvolda edi? Odamlar qanday yashayotgan edi? O‘zimning boshimdan o‘tkazganlarimni bir eslay. Men ko‘p qavatli uyda yashayman. Uyimiz necha-necha qishlar bo‘yi isimasdi. Bir farzandim keyinchalik “Shu uyda bir umr sovuq qotib ulg‘aydik”, deb esladi. Nafaqaga chiqdim. “Ishlasang, nafaqangning yarmi to‘lanadi”, deyishdi. Nima deyman? Xo‘p-da... Ko‘pga kelgan to‘y. Maosh hemiri. Yarim pensiyaga qo‘shib, oydan oyga arang yetkazamiz. To‘lov plastik kartasi bilan bog‘liq mashmashalarni-ku aytmay. Do‘konga borasan. Kerakli molning narxini so‘raysan. “Naqd olsangiz, sakson so‘m, plastik karta bilan to‘lasangiz, yuz...” Denovda, bozorning naq o‘rtasida “plastik kartadagi pulni naqdga almashtirish punkti” ochildi. O‘sha bezbet shaklda: yuz so‘m yechib olishsa, sakson so‘m qo‘lingga berishadi. Eng dahshati, bu “punkt”ni bunday hollar yuz bermasligini nazorat etuvchi tashkilotlarning odamlari yuritdi. Dodingni kimga aytishni bilmaysan... Bu lo‘ttibozliklar butun xalq ko‘z o‘ngida ro‘y berdi. Hech kim miq etolmadi. Qo‘rquv. Bu qo‘rquvdan yaralgan taqdirsizlik – ertani o‘ylashdan cho‘chish mudom yelkadan toshday bosib turdi. Qarz ko‘tardim. Dollarda qarz berganlarga dollarda qaytarib berish kerak. Bank kassalarining yoniga ham borolmaysan. Banklar dollarni sotuvga chiqarib, o‘zi sotib olib yotibdi. Odamlarini qo‘yib qo‘yishgan – allaqanday shang‘i xotinlar... Bozorga borasan. Har qadamda “dollarchi”lar shaykasi... Dollarning narxi rasmiy kursdan ikki barobar baland. Ko‘r bo‘lib olasan. Surxondaryoda g‘alla yetishtirgan bir tadbirkor menga uchrashib, g‘allasini topshirganini, ammo haqini yeb ketishganini aytdi. Men bir-ikki amaldorga aytgan bo‘ldim. Biror natija chiqmadi. Tadbirkor shu xo‘rlikning jabridan o‘lib ketdi... U-bu joylardagi o‘zgarishlar odamlarning dasturxoniga yetib kelmadi. Mamlakatni firibgarlar bosdi. Bu ishga qarshi kurashishi zarur bo‘lgan tashkilotlar davlat ichida davlat tuzdilar. Odamlar ustidan zo‘ravonlik joriy etildi. Masalan, Surxondaryoda xavfsizlik xizmati allaqanday fashistik (boshqa so‘z ularning qilmishini ifodalab berolmaydi) tizim o‘rnatdi. Odamlarni pashsha o‘rniga ko‘rmadilar. Xo‘rladilar, mulklarini tortib oldilar, misli ko‘rilmagan qiynoqlarga soldilar, o‘ldirib ham yubordilar. Qiynoqlarning Stalin zamonida kechgan usullarini qo‘lladilar. Ularni yanada yangi “pog‘ona”larga ko‘tardilar. – Tirnoqlarimni sug‘urib oldilar, – deb zorillab eslaydi ularning qo‘liga tushgan bir begunoh. – Hammasini baravar sug‘ursalar ham mayli edi, har kuni bittasini sug‘uradilar... Hatto hokimlarga ham tazyiq o‘tkazildi. Bu yurtda ular ham ishlashdan bezib qoldi. Noiloj ishdan ketish haqida ariza yozdilar. Mustaqillikdan odamlarning ko‘ngli qola boshladi. Bitta-yarim tanishlar menga ham ta’na qila boshladi: “Ana siz orzu qilgan istiqlol...” Rosti, men ham bebaxt yashadim. Gazeta-jurnallarda yozganlarimni nashr etish nari tursin, ism-familiyamni ham o‘chirib tashlaydigan bo‘lishdi. Men nima qilgan edim? Bir ko‘rsatuvda “Birovlar harom-xarish yo‘l bilan pul to‘playapti. Payti kelgach, pulini ko‘tarib, xorijga jo‘nab ketadi”, degan rost gapni aytgan edim xolos. Bu ko‘rsatuv tufayli televideniyedagi necha-necha ijodkorlar jazolandi, ishdan ketdi... Tan olaylik, mustaqillikning ilk davrida yangi tizimli mamlakatni bunyod etish, nochorlikdan qutulish uchun birqadar qattiqqo‘llik ham zarur edi. Ammo mamlakat rivojlanib borgani sari bu qattiqqo‘llik o‘rnini adolat o‘lchamlariga mos yo‘riqlar asta-asta egallab borishi kerakligi ham barchaga ayon edi. Biroq bunday bo‘lmadi. Chunki eng tepadagi odam ham nayrangbozlarning qo‘lida asirday yashadi. Joylarda ro‘y berayotgan, hatto o‘z oilasida ro‘y berayotgan voqealardan ham g‘aflatda qoldi. Barcha adolatsizliklar sir tutildi. Yuqorida yozganlarimni hech kim rad etolmaydi. Ularni bor bo‘yicha ko‘rsatish uchun esa necha jildlab kitoblar yozilsa bo‘ladi. Men faqat boshimdan o‘tkazganlarimning va tug‘ilgan yurtim Surxondaryoda ro‘y bergan mash’um voqealarning bir qisminigina eslayapman. Avj olgan muammolarni bartaraf etish yo‘llarini hech kim bilmasdi. Biroq Parvardigor bilguvchidir! U mamlakatni rivojlanish sari yo‘naltirish uchun nima qilish kerakligini aniq bildi. Mamlakat Prezidentligiga Shavkat Miromonovich Mirziyoyev saylandi va… birdan mo‘jizalarga o‘xshash hodisalar ro‘y bera boshladi. Aytib o‘tganim ko‘rgiliklar bitta-bitta yechimini topib ketaverdi. To‘lov plastik kartalari risoladagiday ishlay boshladi. Pensiyalar to‘liq beriladigan bo‘ldi. Banklar yangicha ishlash tizimiga o‘tdi: xohlasalaring, mana so‘m; istasalaring, dollar, marhamat... Surxondaryodagi odam qiyofasidagi hayvonlar ham jazosini oldi. Ammo bu yechimlarni topish uchun qanchalar sabot va jasorat kerak bo‘lgani faqat va faqat Shavkat Miromonovichning bir o‘ziga ayon. Axir qalamga olganim hodisalardan tashqari uning zimmasida yana qancha-qancha tashvishlar bor edi. Birgina Surxon xalqini zor qaqshatgan mustaqillikning zararkunandalari shaykasini tugatish naqadar qiyin bo‘lganini tasavvur qilaman. Axir ular osmondan tushmagan, bu gumrohlarni Toshkentdagi martabasi baland, beli baquvvat, birovni nazar-pisand qilmaydigan homiylari qo‘llab-quvvatlab turardi. Bu jinoyatchilar to‘dasining ko‘lami juda katta – bir-biri bilan zich bog‘lanib ketgan; xalqning manfaati degan muqaddas tushunchani tushida ham ko‘rmagan, odamlar hayotini xasdan ham arzon bilgan bedavolardan iborat edi. Avval mana shu to‘daning boshi kesildi. Bu ish oson bo‘lmadi. Bo‘shangroq bir odam bo‘lganda ular bilan murosai madora etib ketaverardi. Ammo Shavkat Miromonovich bunday qilishni o‘ziga ep bilmadi. Chunki o‘rtada Vatan, xalq taqdiri bor edi. Bo‘lajak Vatanni bunday to‘dalarga panja orasidan qarab emas, balki bu toifa noqislardan tozalab, pokiza niyat va ezgu harakatlar bilan yaratish lozimligini Shavkat Miromonovich mudom teran his etib turardi. Vatanni halol odamlar yaratishini bu inson juda teran tushunadi. Qotillik illati yuqqan bu kaslardan el-yurt ozod qilindi. Avval “tepa”dagi, keyin pastdagi qatlam ildizi bilan sug‘urib tashlandi. Bu gaplar aytishga oson... Mamlakatimiz tarixida bu voqealar kimgadir juda kichik epizod bo‘lib tuyular, ammo Vatanni xalqning boshiga chiqib olgan bunday jirkanch to‘dalardan ozod etish uchun rahbarimizga qanchalar matonat va qat’iyat kerak bo‘lganini bir tasavvur qilib ko‘ring! Esimda: bu voqealar nihoyasiga yetkazilgach, Prezidentimiz Surxonga tashrif buyurib, “Surxondaryo xalqi, endi ozodsan!” deb elga murojaat etgan edi. Haqiqatan Surxondaryo erkin nafas oldi. Men faqat yaxshi bilganim – Surxondaryo haqida yozyapman. O‘zbekistonda esa o‘n to‘rtta ma’muriy-hududiy birlik bor. Prezidentimizning ulardagi muammolarni hal etishdagi mardonavor sa’y-harakatini qalamga olish uchun esa bu maqola kichiklik qilishini sezib turibman. 2 Odamlar yaxshilikka tez ko‘nikadi. Bir-ikki “Yaxshi bo‘ldi-ye!” deb quvonadi-yu, keyin xuddi hamisha shunday bo‘lganday o‘tib ketaveradi. Nazarimda, shunday bo‘lgani ham durust! Odamlar odamga o‘xshab yashashni o‘rganyapti! Munosib yashash moʻjiza emas, shunchaki har kuni biz yuzma-yuz duch keladigan voqelik ekaniga ko‘nikib boryapmiz-da!.. Ammo men rivojlanish jarayoni shu qadar jadal borayotganidan baribir quvonaman. Avliyolar, olimlar maskani bo‘lgan Termiz esimni bilganimdan buyon ko‘rimsiz, chang-to‘zonga qorishgan, soya-salqindan yiroq – yopiq harbiy shaharcha edi. Unga kirishning o‘zi ham bir mashaqqat edi: harbiylarning posti o‘rnatilgan, har bir yo‘lovchining pasporti sinchiklab tekshirilar, agar Surxondaryo hisobida bo‘lmasangiz, o‘tib ko‘ring-chi! Mustaqillikdan keyin esa, xabaringiz bor, bunday tekshiruvlar yanada avj oldi. Endi har bir viloyat o‘rtasida sun’iy to‘siqlar – postlar o‘rnatildi. Bu holat xalqimizning mamlakatimiz bo‘ylab erkin harakatlanishiga xalal beradigan ortiqcha mashmasha edi. Pasportni unutgan bo‘lsangiz, bu postlardan o‘tishning yagona yo‘li imkonini topib, bu posbonlarga pora berish edi... Boshqa ilojingiz yo‘q edi. Nazarimda, bu postlar xuddi shunday vaziyat yaratish uchun qo‘yilgan tuzoq edi... Surxondaryoda esa bu holat yo‘lovchini jiddiy tahlikaga soladigan darajada murakkab edi. Viloyatga kirishda – Darband postida xuddi xorijga ketayotganingiz kabi bor-yo‘g‘ingiz tintilar; yuklaringiz esa lentaga solinib, lazerli uskunalar yordamida ko‘zdan kechirilardi. Bu ham yetmagandek, jomadon-u sumkalar ham ochirilib tekshirilardi... Tintuv. Xullas, pora bermasangiz, qutulib bo‘psiz. Termizga va Sariosiyoga kiraverishda yana shu holga duch kelinar edi. Bu to‘siqlarning hammasi Shavkat Miromonovichning bir shashti bilan yo‘q bo‘ldi. Chang-u g‘uborga qorishgan Termiz ham birdan o‘zgara boshladi. Hozir bu shahar ko‘chalarining ikki chetida anvoyi daraxtlar soya tashlab turibdi. Ketgunicha yam-yashil chimzor. Gullar ajib did bilan ekilgan. Yaqinda mehmonxonadan mashinada chiqib, aeroportgacha mana shunday go‘zal – bir qarich ham uzilmagan manzarani oralab, aeroportgacha bordim. Xorijiy kurort shaharchalarni eslatadi. Yangi qurilgan shinam, ko‘rkam imoratlar ham yarashiqli. Menga o‘qituvchilardan biri “Odamlarning uy-joyga ehtiyoji to‘liq ta’minlangan, bir xonadonda ikki-uch oila tiqilib yashashdan qutulgan”, deb qoldi. Amaldor emas, o‘qituvchi aytdi! Termiz esa o‘syapti. Baland-baland binolar qad ko‘taryapti. Hatto shahar erkin nafas rostlab, tiqilmay kengayishi uchun qo‘shimcha yerlar kerakligi ko‘zga tashlanib qoldi. Shavkat Miromonovich bu masalani ham hal qilib berdi, shaharga qo‘shimcha joylar ajratildi. O‘quvchida “Surxondaryoda faqat Termiz gullab-yanayotgan ekan” degan taassurot qolmasligi uchun aytib qo‘yay, viloyatlardagi barcha tumanlar o‘zgacha qiyofa kasb etgan. Chamasi besh-olti yil avval bir guruh san’atkorlar bilan Surxonning shimoliy hududlari sari ketayotgan edik. Yo‘lda bir zum chalg‘ibman. O‘zimga kelib qarasam, bir notanish shaharning yonidan o‘tyapmiz. Ko‘p qavatli uylar, orasida orasta yo‘laklar, daraxtlar, bolalar o‘ynaydigan maydonchalar lip-lip o‘tadi. Qayerga kelib qoldik? Surxondaryoning har bir qarich yerini bilaman. Nahotki tush ko‘rayotgan bo‘lsam? Biroz yurgach, angladim: bu – Denov. Ha, o‘zim boshdan adoq kezib-bilib yurganim Denov! Ey Xudo! Bu shahar ichidagi shahar – moʻjiza qachon, qanday barpo bo‘ldi? Shuncha tezmi? Angladim, bu moʻjiza Prezidentimizning shijoati tufayli bunyod bo‘lgan! So‘ng tasavvur qildim: mamlakatda qancha tuman bor, qancha shahar bor, boringki, mahallalar bor.... Barchasida mana shunday bunyodkorlik ketayotgan bo‘lsa kerak-da! Ketyapti! Butun mamlakatda bunday yoppa bunyodkorlikni qaysi qudrat harakat keltiryapti? Bu savolga javob aniq: Shavkat Miromonovich Mirziyoyev! 3 Men majlislarda kam qatnashaman. Maqsad majlis o‘tkazishdangina iborat bo‘lgan yig‘inlardan o‘zimni tortaman. Ammo yaqin kunlarda ikki majlisda qatnashib, vaqt qanday o‘tganini sezmadim. Zavqlanib o‘tirdim. O‘zbekistonni sevadigan bir vatanparvar sifatida faxr-u quvonchga to‘ldim. Gap Vatanimizning bir bo‘lagi bo‘lgan Surxondaryoning ertasi haqida ketdi. Prezidentimiz viloyatda 2030-yilga qadar amalga oshiriladigan rejalar haqida so‘zladi. Majlisda rejalar haqida shunchaki gapirilmadi, balki uni amalga oshirish uchun puxta, ko‘lamli va aniq tayyorgarlik ko‘rilgani ma’lum bo‘ldi. Masalan, mana bu tarzda: reja loyihasi tayyor, mablag‘ bor (bank boshlig‘i tasdiqlaydi yoxud jahondagi qaysi investor bilan kelishilgani aytiladi), bu rejani amalga oshiradigan tashkilot ham shay turibdi. Ishni qachon boshlash sanasi ham avvaldan aniqlangan. Mutasaddilar yana bir bor majlis ahli oldida axborot berdi. Har bir loyihada qancha ish joyi ochilishi ham ochiqlab borildi. Yuzlab, minglab... Har bir reja haqida so‘z ketganda, shu tartib amalga oshirildi. Biror-bir ishni bajarish orzu sifatida aytilmadi. Aksincha, qat’iy ishonch bilan axborot berildi. Bu rejalarning bir uchi xorijga borib qadalganda esa onlayn tarzda majlisda qatnashayotgan elchilarimiz chet ellik hamkorlar hozir turganini, O‘zbekistondan imo bo‘lgach, shu zahotiyoq uchib borishini ma’lum qildi. Xorijlik hamkorlar ham unday-bunday mamlakatlardan emas – Xitoydan tortib Janubiy Afrika Respublikasigacha! Shavkat Miromonovich hech narsani unutmadi. Prezidentimiz bugun nima ishlarni bajarish lozimligini, ertaga nimani amalga oshirish kerakligini ichki – ongosti tuyg‘u bilan his qilishini shundoq sezib turdim. Katta-yu kichik muammolarning yechimini topishda bir xil mas’uliyat bilan yondashishiga, ba’zan badihalariga ham guvoh bo‘ldim. Majlisdan avval boysunlik kurash bo‘yicha birinchi jahon chempioni Toshtemir polvon Muhammadiyev bilan yosh kurashchilar uchun ochilgan internat haqida suhbatlashgan edik. Majlis so‘ngrog‘ida Prezidentimiz ana shu polvonga murojaat qilib qoldi: – Sening internatingning maktabi yo‘g‘-a? – Yo‘q, – dedi polvon. – Bolalar qayerga o‘qishga boradi? – Shu atrofdagi qishloqlardagi maktablarga. Shavkat Miromonovich ko‘zi bilan zaldan kerakli odamni izlab topdi: – Puling bor-a? – Ha, – deb o‘rnidan qo‘zg‘aldi “kerakli odam”. – Shu polvonning internatiga maktab qurib berolasanmi? “Kerakli odam” jon deb rozi bo‘ldi. – Birinchi sentabrgacha tayyor bo‘lsin! – dedi Prezidentimiz. Zavqlanganimdan sekingina bo‘lsa-da “Voya”, deb yubordim. Axir Shavkat Miromonovichning yelkasida qariyb o‘ttiz to‘qqiz million nufusli xalqning tashvishi turibdi! Mamlakatda eh-he qancha maktab bor! Endi kelib-kelib Prezidentimiz Toshtemir polvonning maktab-internati muammosini eslab o‘tirsa!.. Yig‘inda menga ham so‘z berildi va men bu majlisni surxondaryoliklar uchun bayram deb atadim. Chunki, tushunishimcha, Vatan degan muhtasham imorat rivoji uchun qo‘yilgan har bir g‘isht – bayram. Bugun esa qanchadan qancha g‘ishtlar qo‘yildi! Bu majlisda aytilgan va kelgusida amalga oshiriladigan har bir reja yurt xazinasi qanchalar boyishi, odamlar xonadoniga qanchalar fayz-u baraka olib kirishi haqidagi raqamlarni eslab o‘tirmayman. Chunki ular matbuotda yetarlicha yoritildi. Ammo bir qutlug‘ xabarni aytmasam bo‘lmaydi. Yigirma oltinchi aprelda Boysunga boradigan bo‘ldim. Termizdan keladigan yo‘l manzilga olti-yetti kilometr qolganda yuqoridagi majlisda tilga olingan, bir necha yillardan buyon qurilishi davom etayotgan Darband – Denov trassasiga qo‘shiladi. Biz bo‘lajak trassaga tushdik. Pishiq qilib ishlangan beton yo‘l. Gʻizillab ketyapmiz. Faqat ikki joyda gavarasi ko‘tarilib, qurilishi nihoyasiga yetmagan ko‘priklarni aylanib o‘tdik xolos. Ichimda bir-ikki oyda bitib qolar deb o‘yladim. To‘rt kundan keyin “Boysun bahori” festivalida qatnashish uchun shu yo‘ldan yana o‘tishga to‘g‘ri keldi. Bu safar mashinamiz tayyor bo‘lgan ko‘priklar ustidan g‘izillab o‘tib ketdi! Ha, tayyor bo‘lgan ko‘priklar ustidan! Oradan faqat to‘rt kun o‘tib!.. Yana ruhimni quvonch seli bosdi! Qoyil! Va Termizdagi majlisda aytilgan barcha rejalar o‘z muddatida bajarilishiga ishonchim komil bo‘ldi. Prezidentimiz yig‘in so‘ngida shu taxlit rejalar bilan barcha viloyatga va Qoraqalpog‘istonga borilishini ta’kidlab o‘tdi! Yana mamlakat kelajagini barpo etish yo‘lida ommaviy jadal harakat! Bir zum bo‘shashmaydigan, elga dasturxoniga baraka beradigan rejalar. Bu rejalarning asoschisi Shavkat Miromonovich ham bir zum tinim bilmaydigan, mudom xalq manfaati uchun kuyib-yonadigan inson! Ezgu niyatlariga farishtalar omin deydi! Parvardigor rahmat eshigini ochadi! Men yaqin kelajakda yurtimizning eng ilg‘or mamlakatlar qatoridan o‘rin olishiga ishonaman. Bu ishonchimga qo‘shilmaydiganlar bo‘lsa, Jahon Bankining O‘zbekistonning rivojlanish sur’ati haqidagi raqamlariga murojaat etsin. Bank 2026-yilda mamlakatimiz yalpi ishlab chiqarishi sur’atini 7,7 foiz etib prognoz beryapti. Xorijlik mutaxassislarning fikricha, o‘n-o‘n ikki yildan keyin O‘zbekistonning yalpi ishlab chiqarishi trillion dollardan oshar ekan! Trillion! Bular osmondan olingan emas, aniq faktlar tahlili asosida yuzaga kelgan raqamlar! Ko‘z tegmasin! Uzr, xorijlik mutaxassislarni ham xijolat etib qo‘yyapmiz! Yuqoridagi raqamlarni yozgandan keyin hozirgina o‘qib qoldim: o‘sishimiz sur’ati ularning taxminidan juda yuqori – 8,7 foizdan ziyod ekan! 4 Dunyoning ulug‘ donishmandlari insoniyatni tutib turgan qadriyatlar haqida oxir-oqibat yagona xulosaga kelgan. Insonlar, xalqlar, davlatlar o‘rtasidagi munosabatlarga o‘zi ham aralashib, ne-ne g‘avg‘olarni boshdan o‘tkazgan Alisher Navoiy bir kuni mana bunday satrlarni bitgan: Olam ahli, bilingizkim, ish emas dushmanlig‘, Yor o‘ling bir-biringizgaki, erur yorlig‘ ish. Bu bayt ma’nosini barcha anglab turgan bo‘lsa ham, mayli, sharhlab qo‘yay: “Dunyo odamlari, – deyapti shoir, – bilib qo‘ying: dushmanlik yaxshi ish emas. Bir-biringiz bilan do‘st bo‘ling, insonga faqat do‘stlik yarashadi”. Shavkat Miromonovich, nazarimda, hali Prezidentlik lavozimiga saylanmasdan oldin ham “dushmanlig‘ ish emas” ekanini chuqur tushungan. Markaziy Osiyodagi qondosh-jondosh mamlakatlar o‘rtasida avj olgan noxushliklarni yuragi achishib kuzatgan. U boshqargan Vazirlar Mahkamasining vazifasi xo‘jalik yuritish bo‘lgani uchun qo‘shnilar bilan munosabatimiz yomonligi tufayli rivojlanish imillayotganini teran his qilgan. Eng muhimi, bu g‘alvalardan odamlar ham azoblanayotganini o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan. Albatta, shunday bo‘lgan! Shu bois Shavkat Miromonovich mamlakat boshqaruvi jilovini o‘z qo‘liga olgach, bir zum tin olmay, avvalo qo‘shnilar bilan qardoshlik-qarindoshlik rishtalarini tiklay boshladi. Bu ish qancha og‘ir-yengil kechgani faqat shu ezgu niyatli odamning o‘ziga ma’lum. Ammo natija qutlug‘: qo‘shni mamlakatlarga yo‘limiz tushsa, O‘zbekistonning bir fuqarosi sifatida biz ham izzat-hurmat ko‘ryapmiz. Surxondaryo viloyati uchta mamlakat bilan chegaradosh. Sho‘rolar davrida, masalan, Tojikiston bilan O‘zbekiston o‘rtasida chegara bor-yo‘qligi esimizga ham tushmasdi. Termiz yopiq shahar bo‘lgani uchun Dushanbega ham uchib borib, Surxonga o‘tib ketaverardik. Ba’zilar kattaroq bozor-o‘charini Dushanbega borib qilardi... Ammo mustaqillikdan keyin bir muddat o‘tgach, hamma o‘ziga xon, o‘ziga bek bo‘lib oldi. Chegaradan o‘tish ushalmas orzuga aylandi! Hozir tarixga aylangan boshog‘riq bu kunlardan bir shingil voqeani kuni kecha hikoya qilib berishdi. Sariosiyoda yashaydigan bir keksa ayolning Regardagi singlisi vafot etganda jigarining qabrini ziyorat etish uchun sakkiz yil urinib, chegaradan o‘tolmagan ekan. Regar bilan Sariosiyoning orasi, ha, boringki, yarim soatlik yo‘l! Ikki mamlakat o‘rtasida do‘stlik-birodarlik munosabatlari o‘rnatilgach, qarindoshlar bu uzoq ayriliqdan so‘ng yig‘lab-siqtab yuz ko‘rishdi. Dushanbedan shuvullab mashinalar Surxondaryoga keladigan, uch-to‘rt sariosiyolik do‘stlar “Dushanbeni bir aylanib kelaylik”, deb yo‘lga chiqadigan bo‘ldi. Bir qadam yo‘l! Ertalab borib, kechqurun qaytib kelasiz! Tojikistonni boshqa hududlar, qo‘yingki, jahon bilan bog‘lovchi asosiy yo‘llar yurtimiz orqali o‘tadi! Endi bunday imkoniyatlarga ega tojik xalqining xurramligi nechog‘lik bo‘lganini tasavvur eting! Shu sababdan Shavkat Miromonovich bu qo‘shnilarimiz yurtiga tashrif buyurganda Emomali Rahmon sahnadan turib hazil aralash juda zo‘r lutf etgan edi: “Bular, – dedi u zalni to‘ldirib o‘tirgan tojik xalqi vakillariga ishora etib, – sizni mendan ham ortiq yaxshi ko‘radi!”. Mana hurmat! Mana qardoshlik! Prezidentimizning bu tashrifidan so‘ng bir muddat o‘tgach, besh-olti yozuvchi jam bo‘lib, Dushanbega bordik. Maqsadimiz Boysunda tug‘ilgan do‘stimiz, Tojikiston xalq yozuvchisi Sattor Tursun vafoti munosabati bilan Dushanbedagi yaqinlariga hamdardlik bildirish edi. Yoz kunlari. Egnimizda yozlik engil-bosh... Aeroportda esa bizni o‘n-o‘n besh chog‘li kishi – oppoq ko‘ylak, qora kostyum-shim kiygan tojik do‘stlarimiz kutib oldi. Ertasi kuni kutilmaganda Tojikiston Yozuvchilar uyushmasida qardosh adabiyotlarimiz aloqalari haqida konferensiya o‘tkazildi. Yana hamma o‘sha rasmiy kiyimda. Ko‘chada esa yoz... Birodarlar, bu tarzda majlisning nomini izzat-ikrom deydilar! O‘zbeklarga izzat-ikrom! Bizni Surxondaryoga olib ketgani yurtimizdan og‘aynilar kelishdi. Men yo‘lda qanday ketsak bo‘ladi, avtomobillarni haydovchilar qaysi tezlikda haydasa ma’qul; milisalar to‘xtatsa, qanday muomala qilish kerak, deb so‘rab qoldim. Har holda mashinalarimiz raqami O‘zbekistonniki-da! Tojik do‘stlarning javobi meni hayron qoldirdi: – Har qanday tezlikda haydayveringlar! Milisalar to‘xtatmaydi! Prezidentimiz “O‘zbeklar mening mehmonim, ularga hech kim teginmasin”, deb yuqori minbarda aytgan! Qalay? Bu gaplar o‘zbek xalqiga hurmatning eng cho‘qqisi edi. Ikki xalq o‘rtasidagi bu izzat-hurmatning qaytishi, yanada yuqori darajaga ko‘tarilishi Shavkat Miromonovichning jonkuyarligi, samimiy – diplomatik mahorati va insoniy fazilatlari bilan bog‘lik edi. Yaqinda atoqli o‘zbek shoiri Shavkat Rahmon tavalludining 75 yilligini nishonlash uchun O‘sh shahriga bir guruh ijodkorlar bilan yo‘lga chiqdik. Ilgari ham O‘sh safarida bo‘lganman. Chegara mashmashalarini o‘ylab, ko‘nglim xijil bo‘lib borayotgandim. Ammo bezovtalikka o‘rin yo‘q ekan. O‘zbekiston fuqaroligiga oid hujjatlarimizni ko‘rsatib, bemalol o‘tib ketaverdik. Qirg‘izlar ham yurtimizga shunday kirib kelyapti. Bu bemalollikni yaratgan, ikki xalq o‘rtasida ishonch va haqiqiy do‘stlikni qayta barpo etgan insonlarni alqadik. Axir bu ikki qo‘shni xalq o‘rtasidan nimalar o‘tmagan edi! Shavkat Rahmonning yubileyiga bag‘ishlangan ijodiy kecha nihoyatda baland saviyada o‘tdi. Majlisda Qirg‘iziston hukumatining bosh kotibi, nufuzli TURKSOY tashkiloti rahbari, O‘sh shahri hokimi qatnashdi va nutq so‘zladi. Shavkat Rahmon o‘qigan maktabga va shaharning katta ko‘chalaridan biriga shoir nomi berildi. Albatta, bu katta shoir bunday ehtiromga arziydi. Shubha yo‘q. Ammo baribir bu samimiy ehtiromning sababchisi Shavkat Miromonovich ekanini ham har daqiqada his qilib turdik. Kamina Qozog‘iston safarida bo‘lganimda do‘stlarning xuddi shunday mehriga duch keldim. Bir emas, bir necha mukofot bilan taqdirlandim. Hatto xorijiy bir mamlakatning adabiy mukofoti ham qozoq do‘stlarimizning tavsiyasi bilan menga topshirildi. Agar munosabatlarimiz avvaldagiday g‘arazli kechganda, shunday hol ro‘y berarmidi?! Markaziy Osiyo xalqlari o‘rtasidagi bu ittifoqchilikning, bag‘rikenglikning va mehr-u muhabbatning bosh me’mori Shavkat Miromonovich ekanini hozir barcha ko‘rib turibdi. Xorijliklar ham bu mintaqani rivojlanish sari boshlab boradigan kuch sifatida O‘zbekistonga qaramoqda. Men asosan azaliy yaqin qo‘shnilarimiz bilan munosabatlar haqida yozdim. Har kuni o‘zgarayotgan bu chigal dunyodagi boshqa mamlakatlar bilan munosabatlarimiz ham aytishga arzigulik ekanini ta’kidlab o‘tmoqchiman. Masalan, Afg‘oniston bilan yetarli darajada aloqalar o‘rnatganmiz. Axir bu mamlakat orqali okeanlarga chiqish orzumiz bor!.. Hozir shundoq Amudaryodagi ko‘prikdan o‘tib, o‘zbek tuprog‘iga qadam qo‘yilgan joyda “O‘zbekiston – Afg‘oniston chegara oldi savdo hududi” bunyod etilgan. Qator-qator do‘konlar, mehmonxonalar, oshxonalar... Savdo-sotiq avjida. Hudud to‘lib-toshib ketyapti. Prezidentimiz bu hududga yana qo‘shimcha yer ajratish haqida topshiriq berdi. Albatta, bu yon qo‘shnilarimiz ham O‘zbekiston rahbari sha’niga iliq so‘zlar aytgani aytgan... Dunyoda haqiqiy obro‘ga ega bo‘lish oson ish emas. Bu rutbaga iste’dodli, o‘zini ayamay mehnat qiladigan, farosatli, boshqalarning ham manfaatini hurmat etadigan, o‘z mamlakatini ham jonidan yaxshi ko‘radigan siyosiy arboblargina sazovor bo‘ladi. Mana shunday obro‘ga ega bo‘lganlardan biri esa bizning Prezidentimiz – Shavkat Miromonovich! Ha, o‘zimizning Prezidentimiz! 5 Mamlakatimizda ro‘y berayotgan o‘zgarishlarning oqimi juda katta. Ularning hammasi “Men o‘zbekman!” deganlarni quvontiradi. Masalan, keyingi oylardagina ro‘y bergan qator yangiliklar hali-hanuz meni hayratga solib kelyapti. Agar ikki-uch yil avval birov “Barchamizning jonimizga tekkan shu paxtadan sakson-to‘qson sentnerdan hosil olinadi”, desa, kamina “Qo‘ysang-chi”, deb kulishi aniq edi. Ammo xuddi shunday bo‘ldi! Yana qayerda deng? Sirdaryoda! Bu viloyatda talabaligimda paxta terganman. O‘rtacha yigirma sentnerdan hosil olinsa, do‘ppi osmonga otilardi! Endi esa... Odam ishonmaydi. Hatto dehqonlarning o‘zi ham chanoqlar boshdan adoq ochilgan paxtazorga qarab, hayrat bilan gapirganiga guvoh bo‘lganman. Xorijdan urug‘lik keltirildimi? Keltirildi. Ammo o‘zimiz ham qarab turganimiz yo‘q. “Porloq” navli g‘o‘zamiz xorijiy navlardan ortiq bo‘lsa ortiq, lekin kam emas! Bir jumla bilan bilan aytilganda, paxtachilikda inqilob ro‘y berdi! Hayratlanarli yana bir voqea. Olmaliqda 3-mis boyitish fabrikasi ishga tushirildi. Bunday fabrikalar qurilib, ishga tushirilish jarayoni butun jahonda o‘n yilga cho‘zilar ekan. Bizda esa to‘rt yilda (ha, to‘rt yilda!) amalga oshirildi. Bu muddatga hatto o‘zimizning eng katta mutaxassislar ham, amerikalik hamkor ham ishonqiramagan ekan. Mana shu amerikalik endi butun jahonni O‘zbekistonning bu tezkor tajribasidan o‘rganishga chaqirdi. Yana bir hayrat. Faqat men emas, hali o‘zbeklarning necha-necha avlodi g‘ururlanadigan moʻjizaning – Islom sivilizatsiyasi markazining bunyod etilishi. Bu markaz ajib did bilan qurilgan koshona. Devorlarida qo‘l bilan ishlangan naqshlar, butun dunyodan yig‘ib kelingan – ilgari o‘zimizdan olib chiqib ketilgan noyob eksponatlar, Usmon Qur’oni, qadimiy qo‘lyozmalar... Ularni namoyish etish uchun eng zamonaviy texnologiyalarning qo‘llanishi... Shavkat Miromonovich bu markazning qurilishi haqida qiziq tushuntirish berdi: “Bu markazning qurilishida shoshmadik. Sakkiz yilda oxiriga yetkazdik...”. Bu izoh menga juda yoqdi. Chunki navbatdagi bir imorat emas, balki san’at asari qurilayotgan edi! San’at asari yaratilishiga xuddi shunday sabr-toqat bilan yondashiladi! Prezidentimiz mana shu noziklikni anglagan! Xullas, asrlarga tatigulik inshoot dunyoga kelgan. Men internetda bu moʻjizani tomosha qilish uchun borayotgan ikki kishining suhbatini eshitdim. – Sen, – dedi ularning biri imorat bor bo‘yicha ko‘ringach, – Tojmahalni ham ko‘rgansan. Qaysi zo‘r?.. – Bu zo‘r-ov, – dedi hamrohi binoga bir qur nazar tashlab. So‘ng ishonch bilan bir qarorga keldi: – Bu zo‘r! Tamom, vassalom! Bu zo‘r! Bunday bunyodkorliklar haqida yozaversam, ado bo‘lmaydi, shekilli. Bugun internetni ochdim. Mana, tilga olingan yangiliklar: Toshkentdan Xorazmga yoʻl olgan “Jaloliddin Manguberdi” tezyurar poyezdi, Toshkent viloyati markazidan Bekoboddan aylantirilib, Yangiyerga boradigan yangi 111 kilometrli yangi temir yoʻl qurilishi, Samarqandga boradigan yangi tezkor yoʻl, Toshkentdagi yangi aeroportdagi asosiy ishlarning boshlanishi... Nazarimda, hayratlarimning endi cheki boʻlmaydi. So‘ngso‘z o‘rnida Sport ishqiboziman. Ishqibozligimni biladigan Xayrulla degan jurnalist ukam to‘qsoninchi yillarning oxirida bo‘lsa kerak, futbol gazetalaridan biriga intervyu olib qoldi. – Mana, Yaponiya futbol jamoasi jahon chempionati finaliga yo‘llanma oldi, – deb qoldi u. – Biz qachon jahon chempionatiga chiqamiz? – Endi, – dedim men atrofimdagi voqeliklarni bir zum ko‘z oldimga keltirib, – mamlakatimizning Yaponiyaga mengzab rivojlanishini kutamiz-da, ukam. Orzumizga erishdik. Futbolchilarimiz final yo‘llanmasini qo‘lga kiritdi. Demak... Yaponiyaga mengzab ketyapmizmi? Shunga juda o‘xshaydi. Har holda rivojlanishimiz sur’ati kunchiqar yurtnikidan ancha baland. Ishonchim komil, shunday bo‘ladi! Chunki Vatanimizning bugunini va ertasini yaratishga vatanparvar, xalqparvar, ishbilarmon va adolatli inson bel bog‘lagan! Nazarimda, hayratlarimning endi cheki boʻlmaydi...Foto: Ernest Kurtveliyev, “Til va adabiyot” jurnali arxividan  

11.5.2026 566

“SIGʻSA, BOʻLDI”mi? Bolalar hayoti bilan o‘ynashayotgan bog‘chalar

So‘nggi oylarda yangiliklar lentasida bir-biriga o‘xshash, ammo har safar odamni larzaga soladigan xabarlar ko‘paydi: “Damas”ga 32 nafar bola mindirildi”, “Spark”da 18 nafar bola ketilayotgani aniqlandi”, “Matiz”da 13 nafar bog‘cha bolasi tashilgan”... YPX xodimlari ma’lumotiga ko‘ra, joriy yilning 1–5-may kunlari respublika bo‘yicha bolalarni tashish bilan bog‘liq 40 ta qoidabuzarlik aniqlangan. Bular qayd etilgan holatlar, xolos. Aslida bu kabi qoidabuzarliklar har kuni ko‘plab hududlarda kuzatilayotgani sir emas. Eng achinarlisi, bu jamiyat uchun oddiy manzaraga aylanib bormoqda. Odamlar endi bir “Damas” ichiga 20-30 nafar bola tiqib ketilayotganini ko‘rsa ham hayratlanmay qo‘ydi. Bolalar hayoti ochiqchasiga xavf ostiga qoʻyilyapti Bolalarni tashishda “Damas”, “Matiz” yoki “Spark” kabi yengil avtomobillardan foydalanishning o‘z xavfli. Ammo ayrim haydovchilar va xususiy bog‘chalar bu bilan cheklanmay, mashina ichiga belgilangan me’yordan ikki-uch barobar ko‘p bolani joylashtirmoqda. Surxondaryoning Denov tumanida haydovchi 32 nafar bolani bitta “Damas”da tashib,  “rekord” o‘rnatdi. Samarqandning Jomboy tumanida 25 nafar, Namanganda yana 25 nafar bola shu tarzda tashilgani aniqlandi. Navoiy viloyati Nurota tumanida esa “Matiz” avtomobilida 13 nafar bog‘cha bolasi va 3 oylik chaqaloq ketilayotgan vaqtda fojia yuz berdi. Bu endi shunchaki qoidabuzarlik emas, bolalar hayotini ochiqchasiga xavf ostiga qo‘yish. Axir yengil avtomobillar yo‘lovchi tashish uchun belgilangan muayyan texnik imkoniyatga ega. Biroq ayrimlar bolalarni “sig‘sa bo‘ldi” degan qarash bilan mashinaga joylashtirmoqda. Holbuki, bitta keskin tormoz, to‘qnashuv yoki ag‘darilish o‘nlab bolalarning hayotiga zomin bo‘lishi mumkin. Bunday holatlar nega ko‘paymoqda? Buning asosiy sababi – nazoratsizlik va arzon xizmatga bo‘lgan talab. Hududlarda bolalarni bog‘chaga tashish asosan ota-ona va haydovchi o‘rtasidagi og‘zaki kelishuv asosida bo‘ladi. Hech qanday rasmiy shartnoma, litsenziya yoki xavfsizlik talabi yo‘q. Ota-ona oylik yo‘l haqini to‘laydi, haydovchi esa imkon qadar ko‘proq bolani bitta reysda olib borishga harakat qiladi, harna, yoqilg‘i tejaladi-da! Albatta, bunga ota-ona ham qarshi emas. Chunki agar bolasini o‘rindiq soni bo‘yicha tashishni talab qilishsa, haydovchi narxni ko‘tarishi mumkin. Ayrim xususiy bog‘chalar ham mijoz yo‘qotmaslik uchun bu holatlarga ko‘z yumadi. Bolalar qanday transportda, qanday sharoitda kelayotgani ikkinchi darajali masalaga aylanib qolgan. Eng xavflisi esa bunday holatlar yillarki davom etib kelayotgani. Demak, bu faqat bir haydovchining xatosi emas, balki tizimning ishlamayotganidan dalolat. Kim nazorat qilishi kerak? Ko‘pchilik bunday holatlarda faqat haydovchini ayblaydi. Aslida esa mas’uliyat ancha keng. Avvalo, bu maktabgacha ta’lim tashkilotlarining mas’uliyati. Chunki bog‘chalarda bolalarni berib yuborishda belgilangan talab qoidalari buzilmoqda. Maktabgacha ta’lim va Sog‘liqni saqlash vazirliklarining 2018-yil 30-apreldagi qarori bilan “Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalarning hayoti va sog‘lig‘ini muhofaza qilishni tashkil etish tartibi to‘g‘risida” nizom tasdiqlangan. Bu nizomda bolani bog‘chaga olib kelish va olib ketish mumkin bo‘lgan shaxslar toifasi belgilangan: bular bolaning ota-onasi, ularning o‘rnini bosuvchi shaxs, ota-onaning voyaga yetgan farzandlari, bobosi, buvisi yoki tegishli tartibda rasmiylashtirilgan vakil uni shaxsan guruh tarbiyachisiga topshirishi lozim. Maktabgacha ta’lim tashkilotidan olib ketishda esa guruh tarbiyachisi bolani ayni shu shaxslardan biriga berib yuborishi mumkin. Demak, qoida birinchi navbatda bog‘chaning o‘zida buzilyapti. Ikkinchidan, Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi hamda uning hududiy bo‘limlari bu masalaga jiddiy yondashishi shart. Chunki bolalar xavfsizligi  ta’lim tizimining eng asosiy vazifalaridan biri. Uchinchidan, YPX va ichki ishlar organlari faqat reyd o‘tkazib jarima yozish bilan cheklanmasligi kerak. 800 ming so‘mlik jarima (avtomobilda belgilangan o‘rindiqdan ko‘p yo‘lovchi mindirib ketilayotgani aniqlansa, haydovchiga nisbatan MJtKning 128-8-moddasiga ko‘ra, bunday qoidabuzarlik uchun BHMning 2 baravari miqdorida jarima qo‘llanadi) bunday xavfli holatlarni to‘xtatish uchun yetarli emas. Chunki ayrimlar uchun bolalar hayotidan ko‘ra daromad muhimroq bo‘lib qolyapti. Shuning uchun bu borada qattiq nazorat, litsenziyalash va javobgarlik choralari kuchaytirilishi zarur. Ota-onalar  mas’uliyati Bu masalada ota-onalarning o‘rni haqida gapirmaslik  noto‘g‘ri bo‘ladi. Eng og‘riqlisi, ko‘p hollarda ota-onalar bolalar ustma-ust tiqilgan mashinani ko‘rib turib ham farzandini unga chiqarib yuboraveradi. Ayrimlar buni “hamma shunday qilyapti” deb oqlasa, boshqalar arzon xizmatdan voz kechgisi kelmaydi. Ammo shu yerda savol tug‘iladi: arzonroq yo‘l haqi farzand xavfsizligidan muhimroqmi? Toʻgʻri, hech bir ota-ona farzandi bilan fojia yuz berishini istamaydi. Lekin xavfni ko‘rib turib indamaslik ham befarqlik hisoblanadi. Jamiyatda “mening bolamga hech narsa bo‘lmaydi” degan xato qarash bor. Afsuski, aksariyat fojialar loqaydlik ishonch ortidan sodir bo‘ladi. Fojia bo‘lishini kutish shart emas Odatda mas’ullar ko‘pincha jiddiy choralarni faqat katta fojia sodir bo‘lganidan keyin ko‘ra boshlaydi. Vaholanki, muammo yillardan beri hammaning ko‘z o‘ngida. Axir har kuni mahallalar ichida bolalarga to‘la “Damas”lar yuribdi. Hech kim buni yashirmayapti. Bolalar xavfsizligi esa muhokama qilinadigan emas, ta’minlanadigan masala bo‘lishi kerak. Shuning uchun: Bog‘chalarda bolani topshirish tartibiga qat’iy rioya qilinishi; Bolalarni tashish bilan shug‘ullanuvchi haydovchilar litsenziya asosida ishlashi; Maxsus transport talablari joriy qilinishi; Ota-onalar o‘rtasida targ‘ibot kuchaytirilishi; Qoidabuzarlarga nisbatan qattiq jazo qo‘llanilishi kerak. Chunki bola – statistika emas. Uning hayoti har qanday daromad, arzon xizmat yoki vaqtinchalik qulaylikdan ustun turishi shart. Ko‘za kunda emas, kunida sinadi. Agar bugun chora ko‘rilmasa, ertaga yana bir fojia haqida yozishga to‘g‘ri keladi.  

11.5.2026 612

SIda mualliflik muammosi: Ijod tushunchasining o‘zgarishi

Ilgari “ijod” faqat insonga xos bo‘lgan, hissiyot va intuitsiyaga asoslangan jarayon deb hisoblanardi. Insonlar o‘z ijodkorligi va aqliy salohiyati orqali asar yaratar edi. Bugun esa algoritm soniyalar ichida Navoiy g‘azallariga taqlid qilishi yoki Leonardo da-Vinchi kabi rasm chizishi mumkin. Savol tug‘iladi: agar asarni mashina yaratgan bo‘lsa, uning “egasi” kim? Hozirgi xalqaro qonunchilikda (masalan, Bern konvensiyasida) mualliflik huquqi faqat inson mehnatining mahsuliga nisbatan qo‘llaniladi. Bugungi kunda dunyo huquqshunoslari SI yordamida tayyorlangan mahsulotni “muallifsiz asar” deb e’lon qilish kerakmi yoki murakkab mo‘yqalamda bajarilgan muallifning asarimi, degan tanlovlar qarshisida qolmoqda. Masalan, AQSh mualliflik idorasi (USCO) allaqachon inson omilisiz algoritm tomonidan yaratilgan asarlarga mualliflik berilmasligini ma’lum qildi. Shundan ma’lumki, SI mahsuloti huquqiy jihatdan “egasi yo‘q mulk”ka aylanib qoladi. Bu esa intellektual mulk bozorida tartibsizlikka sabab bo‘ladi. Asarni sun’iy intellekt yaratganini hisobga olsak, u jamoat mulki hisoblanadimi yoki uni yaratish uchun “prompt” yozgan insonnikimi? Fotoapparat ixtiro qilinganda ham ko‘pchilik orasida suratni “qurilma olyapti” degan bahslar yuzaga kelgan. Lekin fotosuratda insonning nigohi, rakurs tanlashi va kompozitsiyani shakllantirishi uni muallifga aylantirgan. Xo‘sh, SI bilan bog‘liq vaziyatda ham shunday bo‘ladimi? Bu borada yana bir nozik nuqta bor: “prompt” muallifini ijodkor deb atash qanchalik to‘g‘ri? Agar siz restoranda oshpazga “taom achchiqroq bo‘lsin”, deb buyurtma bersangiz, bu sizni oshpazga aylantirmaydi. Prompt shunchaki texnik vazifa deb ko‘riladi. Haqiqiy ijodkor jarayonning har bir bosqichida, har bir so‘zni tanlashda individual va hissiy qaror qabul qiladi. SI foydalanuvchisi esa faqat yakuniy natijani tanlab oladi, xolos. Binobarin, “prompt” yozishni yuksak ijodiy mehnat bilan tenglashtirish inson mahoratining qadrini pasaytirishga sabab bo‘ladi. Mualliflik yoki intellektual parazitizm "Prompt" yozgan insonni mualliflik darajasiga ko‘taradigan bo‘lsak, bu o‘g‘rilik bo‘lib qolmaydimi? Sababi, SI platformalarining deyarli barchasi Google va shunga o‘xshash ochiq manbalardagi millionlab insonlarning mehnat mahsuli asosida bunday yozuvlarni yozishga yoki savollarga javob berishga layoqatlantirilgan. Ma’lumotlarning bir yerda jamlanishi har qanday so‘rovni bajarishga xizmat qilmoqda. SI ayni shu ma’lumotlar bazasida “yangi” ijod namunalarini shakllantiradi. Bu yerda eng katta xavf — intellektual parazitizm muammosidir. Agar SI iste’molchilari mashina yaratgan narsaga shunchaki mualliflik huquqi olsalar, bu jamiyatda haqiqiy ijodga qiziqish va rag‘batni kamaytirmaydimi? Buning natijasida ko‘plab yangi ijod namunalari yaratmoqchi bo‘lganlarning salohiyati tushib, ularning yaratilishi mumkin bo‘lgan bebaho asarlari SI ortidan arzimas va qayta ishlangan ma’lumotga aylanib qolmaydimi? Texnologik nuqtayi nazardan yana bir xavf bor — bu “Model Collapse” (model halokati) hodisasidir. Agar insonlar yangi, original asarlar yaratishdan to‘xtab, faqat SI mahsulotlarini iste’mol qila boshlasa, algoritm kelajakda faqat “o‘zi yaratgan narsalardan” o‘rganishga majbur bo‘ladi. Bu xuddi madaniy turg‘unlik kabidir: original g‘oya qo‘shilmasa, adabiyot sifati pasayib, bir xil andozadagi, qo‘pol qilib aytganda “raqamli axlat”ga aylanib qoladi. Chunki jamiyatdagi muammolarni va insonning ichki hissiyotlarini, albatta, inson yaxshiroq tushunadi. Mashina esa faqatgina allaqachon mavjud ijod namunalarini qayta ishlaydi. Uning yaratganlari esa insonnikidek chiqmasligi, undagi fayzni, jozibani yo‘qqa chiqarishi tayin. San’at asarining qiymati faqat uning tashqi ko‘rinishida emas, balki ortida turgan iztirob, quvonch va hayotiy tajribadadir. Van Gogning asarlari shunchaki ranglar kombinatsiyasi emas, bu uning ruhiy holatining in’ikosidir. Algoritmda esa “iztirob” yoki “baxt” tushunchasi yo‘q. Faqat ehtimollar nazariyasi bor. Shuning uchun ham mashina yaratgan she’r qanchalik qofiyali bo‘lmasin, inson nafasini sezib bo‘lmaydi. Insonlar tabiiy ravishda soxtalikdan zerikadi va reallikka oshiqadi. *** Xulosa o‘rnida aytish joizki, SI va mualliflik huquqi o‘rtasidagi ziddiyat shunchaki huquqiy bahs emas, balki insoniyatning o‘ziga xosligini saqlash masalasidir. Mashina qanchalik buyuk “ijod” yaratishidan qat’i nazar, bu insoniyat yaratgan ma’lumotlar ummonining aks sadosi bo‘lib qolaveradi. U hech qachon to‘liq insonning ichki kechinmalari va hissiyotlarini anglay olmaydi. Shunday ekan, inson aqli tomonidan kashf qilingan texnologik taraqqiyotni inkor etmasligimiz va ayni paytda, insoniy yaratilishning qadrsizlanishiga yo‘l qo‘ymasligimiz kerak. Biz bugun mualliflik huquqi va ijod mezonlarini to‘g‘ri belgilab olmasak, ertaga soxtaliklar ichida haqiqatni va algoritmlar orasida insoniyatni yo‘qotishimiz mumkin. Zero, inson qo‘li bilan yaratilgan har qanday “nuqsonli”, ammo samimiy asar SI yaratgan “mukammal” mazmunsizlikdan ustun turaveradi.

5.5.2026 766

Temiryo‘llar: nega chiptalar qimmatlashyapti?

Har yili o‘rtaga chiqadigan energetika, ekologiya kabi mavzular qatorida transport tizimi ham mavjud. Masalan, “O‘zbekiston temiryo‘llari” fevral oyidan boshlab barcha turdagi poyezd chipta narxlari 15 foizga oshishini ma’lum qilgandi. Hisoblab ko‘rilsa, poyezd chiptalari oxirgi 2 yilda 200 foizga ko‘tarilgan. Yana bir e’tiborli jihat shundaki, noyabr oyida transport vaziri transport xizmatlari tannarxini yil yakunigacha 20 foizga kamaytirishni aytgan edi. Iqtisodchilar esa bu va’dalar ishonchsiz ekanligini ta’kidlagan. 2026-yilning birinchi choragi yakunlandi, bu rejaning amalga oshgani haqida biror gap yo‘q. Butun dunyoda poyezdlar past va o‘rta daromadli aholi qatlami uchun eng qulay transportlardan biri. Shu sababli narxlarning o‘sib borishi aholiga moliyaviy bosim bermasligi zarur. Narx belgilashda aholining umumiy daromadi, xarid qobiliyati hisobga olinishi kerak. Toshkent–Buxoro yo‘nalishidagi elektropoyezd narxi 509 ming so‘mni tashkil etadi, bu esa deyarli talabaning bir oylik stipendiyasi miqdoriga teng (569 ming). Qolaversa, O‘zbekistonda aholi inflyatsiyaga ta’sirchan. Xarid qobiliyati qoniqarli darajada deb hisoblasak ham, narx o‘sib borar ekan, poyezdlardagi xizmat ko‘rsatish va vagonlar holati qanchalik yaxshilandi? Dunyoda narxlarning shakllanishiga bir qator omillar ta’sir qiladi: masofa, vagonlarning texnik holati, ko‘rsatiladigan xizmat darajasi, subsidiyalar, elektr energiyasi va yoqilg‘i narxi shular jumlasidan. Xorij tajribasida nisbatan eskiroq vagonlar uchun odatda arzonroq tariflar belgilanadi. Shuningdek, vagonlarda taqdim etiladigan xizmatlar sifati va ko‘lami ham chipta narxiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekistonda ko‘p savollar subsidiyalar masalasiga qaratilgan. Chunki davlat tomonidan eng ko‘p subsidiya ajratiladigan sohalardan biri – temiryo‘llar. 2025-yilda sohaga 721 milliard so‘m ajratilgan. 2026-yilda esa bu sohaga yana 700 milliard so‘m ajratilishi taxmin qilinyapti. Har yili byudjetdan sohaga pul ajratilayotgani ijobiy holat emas. Shuning uchun avvalroq Xalq demokratik partiyasi fraksiyasida 700 milliard so‘m subsidiya nimaga kerakligi va temiryo‘llar qachon foydaga chiqishi so‘ralgan edi. Mas’ullar “vagonlarning aksariyati eski, SSSRdan qolgan”, “kelajakda yangi yo‘llar tushib, xususiylashtirishga o‘tiladi” degan bayonot bergan. Mazkur javob deputatlar tomonidan qoniqarli deb topilmagan. Spot.uz nashrining xabar berishicha, temiryo‘llarga 200 ta vagon uchun 10 yilga 143 milliard so‘m imtiyozli kredit berilgan. Qachon bu soha foydaga chiqishi haqidagi savollar javobi esa haligacha mavhum. Dunyoda temiryo‘llarning yo‘lovchi tashish xizmatlari kam rentabelli yoki zarar bilan ishlaydigan soha hisoblanadi. Shunga qaramasdan, davlatlar vokzallarni tijoriylashtirish orqali milliardlab daromad topishadi. Katta vokzallardan kuniga o‘n minglab, ayrim megapolislarda yuz minglab yo‘lovchi foydalanadi. Bu esa reklama, savdo va xizmat ko‘rsatish uchun qulay muhit. Shu sababli vokzaldagi savdo nuqtalari oddiy ko‘chalardagiga nisbatan ancha qimmat ijara to‘loviga qaramay, yuqori daromad bilan ishlaydi. Rivojlangan davlatlarda vokzal ichidagi tijoriy maydonlar do‘konlar, kafe va restoranlar, supermarketlar, dorixonalar, bank va xizmat shoxobchalari uchun ijaraga beriladi. Ijara shartnomalari ko‘pincha ikki bosqichli bo‘ladi: qat’iy oylik to‘lov va savdo aylanmasidan foiz. Bu vokzal operatoriga barqaror daromad bilan birga savdo hajmi oshishidan ham foyda olish imkonini beradi. Yevropaning yirik vokzallarida tijoriy ijaradan tushadigan daromad ayrim hollarda yo‘lovchi chipta tushumiga yaqinlashadi yoki uni ortda qoldiradi. Masalan, Buyuk Britaniyadagi “Network Rail” temiryo‘l tarmog‘ining 2024-2025-yillar hisobiga ko‘ra 19 ta yirik stansiyada umumiy tijoriy savdo daromadi 914,7 million funt sterlingga (1,3 milliard dollar) yetgan. Shuningdek, vokzal hududi – reklama uchun eng qimmat joylardan biri. Platformalar, kutish zallari, eskalatorlar, LED ekranlar va hatto ovozli e’lonlar tijoriy monetizatsiya qilinadi. Ba’zi mamlakatlarda vokzal reklama daromadi temiryo‘l kompaniyalarining umumiy tushumida alohida manba sifatida ko‘rsatiladi va katta mablag‘ni tashkil qiladi. So‘nggi rasmiy ma’lumotga ko‘ra, Hindiston temiryo‘llari so‘nggi 5 yilda reklama orqali taxminan 150 million yevro daromad olgan. Tijoriy foyda vokzal hududi bilan cheklanib qolmaydi. Yaponiya va Janubiy Koreya tajribasi shuni ko‘rsatadiki, ular vokzal atrofidagi yerlar qiymatini ham yaxshi baholaydi. Bu yonashuv “transport-oriented development” (TOD) deb ataladi. Mazkur tizimning asosi oddiy: temiryo‘l kompaniyasi vokzal va uning atrofidagi yerlarni rivojlantiradi. Vokzal atrofida savdo markazlari, ofis binolari, mehmonxona va turar joy majmualari barpo etiladi. Poyezd qatnovi esa bu hududlarga doimiy yo‘lovchi va mijoz oqimini olib keladi. Temiryo‘l mavjudligi yerning bozor qiymatini keskin oshiradi. Ayniqsa, Yaponiyada bu model keng qo‘llanadi. Masalan, “JR East”, “Keio”, “Hankyu” kabi temiryo‘l kompaniyalari vokzallarga tutash savdo markazlari, ofislar va ko‘p qavatli turar joylarga ham egalik qiladi yoki ijaraga beradi. Ko‘plab hollarda ushbu ko‘chmas mulk obyektlaridan olinadigan daromad yo‘lovchi tashishdan tushadigan foydadan kam emas, ayrim kompaniyalarda esa undan ham yuqori. Janubiy Koreyada ham xuddi shu yondashuv qo‘llaniladi. KORAIL va shahar hokimiyatlari yirik vokzallar atrofini aralash foydalanishdagi hududlarga aylantirmoqda: pastki qavatlarda savdo va xizmat ko‘rsatish, yuqori qavatlarda ofislar va turar joylar joylashadi. Bunday loyihalar vokzal hududini iqtisodiy markazga aylantiradi. Yer narxi oshadi, ijaralar barqaror bo‘ladi, mavjud transport tizimi esa bu jarayonni uzluksiz ta’minlab turadi. Natijada temiryo‘l kompaniyalari uchun daromad manbalari diversifikatsiyalanadi: chipta tushumi bilan bir qatorda uzoq muddatli ijara, ko‘chmas mulkni boshqarish va xizmat ko‘rsatishdan barqaror foyda olinadi. Shu sababli Yaponiya va Janubiy Koreyada ko‘plab temiryo‘l operatorlari uchun ko‘chmas mulkdan tushadigan daromad asosiy moliyaviy tayanch hisoblanadi. Bu davlatlar uchun temiryo‘l boqimanda emas, yirik moliyaviy tizimdir. Dunyo tajribasi shuni ko‘rsatdiki, temiryo‘llar atrofidagi infratuzilmani yaxshilash orqali ham yirik daromadga ega bo‘lish mumkin. Subsidiyalar esa asosan ekologiyani asrash va kam yo‘lovchili qatnovlarni qo‘llab-quvvatlash o‘laroq ajratiladi. Bugun chiptalar narxining keskin oshishi, subsidiya masalasidagi mavhumlik va xizmat sifati bilan narx o‘rtasidagi tafovut jamoatchilik ishonchini yo‘qqa chiqaryapti. Temiryo‘llarning daromadga chiqish borasidagi kamharakatligi esa “qo‘lingdan kelganini qil” deganga o‘xshaydi. Faqat chiptalar sotuvi orqali daromad kutish o‘zini oqlamaydi. Agar temiryo‘l vokzallari va ularning atrofidagi infratuzilma iqtisodiy aktiv sifatida ko‘rilsa, sohadagi zarar aholi uchun og‘ir yuk bo‘lib qolmaydi.

5.5.2026 701

BOLALAR VA IJTIMOIY TARMOQ: Taqiqlar davri keldimi?

2025-yil dekabrda Avstraliya 16 yoshgacha bo‘lgan bolalarga ijtimoiy tarmoqdan foydalanishni taqiqladi. Taqiqni endi Yevropaning qator mamlakatlarida, bundan tashqari, Malayziya, Yangi Zelandiya, Qozog‘iston va mamlakatimizda ham amalda qo‘llash masalasi ko‘rib chiqilyapti. BBC nashrining xabar berishicha, Uels bolalar komissari o‘tkazgan so‘rovnomaga ko‘ra, har bir bola kuniga o‘rtacha 7 soatini telefonda o‘tkazayotgani aniqlangan. Taqiqlarga nafaqat bolalarning vaqtini asrash, balki mental sog‘lig‘ini, shaxsiy ma’lumotlarini va ularni onlayn kamsitish – bullingdan asrash sabab bo‘lmoqda. Onlayn vaqt o‘tkazish bolalar sog‘lig‘iga va psixologiyasiga katta ta’sir qiladi. Ijtimoiy tarmoqdagi insonlar hayoti bilan o‘zlarining hayotini solishtirish bolalarning o‘ziga ishonchini tushiradi. Avstraliyada qo‘yilgan qat’iy taqiqdan so‘ng bir qator davlatlar ham qisman cheklov qo‘yish fikrini ko‘rib chiqmoqda. Birinchilardan bo‘lib Buyuk Britaniya qat’iy taqiq fikrini ko‘rib chiqayotgan edi. Konservatorlar partiyasidan bo‘lgan sobiq ta’lim vazirligi amaldori Lord Nash ilgari surilayotgan fikr tarafdori sifatida ushbu taqiq bolalarga to‘la ulg‘ayib olish uchun yana bir necha yil berishini ta’kidlab o‘tgan. Chunki ijtimoiy tarmoqdan foydalanayotgan yoshlarning ko‘pini 16 yosh va undan ham kichik bolalar tashkil qiladi. Biroq bir qancha faollar bu kabi qat’iy taqiqlar kutilmagan oqibatlarni keltirib chiqarishini ta’kidlaydi, deya xabar qiladi BBC nashri. Daniya, Malayziya va Yangi Zelandiya ham bolalar orasida ijtimoiy tarmoqdan foydalanishda qat’iy cheklovni joriy qilish taklifini ko‘rib chiqmoqda. Germaniya va Fransiyada ijtimoiy tarmoqdan foydalanish uchun ota-onalar ruxsati so‘raladigan bolalar yosh chegarasi oshirildi. Bunday taklif O‘zbekiston va Qozog‘istonda ham o‘rganilmoqda. Chunki mamlakatimizda ham bolalarning ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish soni oshgan. Gazeta.uz nashri xabar berishicha, Milliy Tiklanish demokratik partiyasi raisi Alisher Qodirov 16 yoshgacha bo‘lgan bolalar o‘rtasida ijtimoiy tarmoqni taqiqlash kerakligini aytgan.  Ijtimoiy himoya milliy agentligi bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilish bo‘limi boshlig‘i Laylo Fayzimurodova esa bunday chora ko‘rish noo‘rin ekanligini ta’kidlaydi. Dunyo tajribasiga qaraydigan bo‘lsak, ijtimoiy tarmoqlarga taqiq qo‘yish salbiy oqibatlarga ham olib kelgan. Kato institutida so‘z erkinligi va texnologiya bo‘yicha tadqiqodchi David Inserra so‘zlariga ko‘ra, turli davlatlardagi Instagram, X, TikTok, Snapchat kabi bir qancha taqiqlangan platformalar bolalarni ijtimoiy tarmoqdan foydalanishning boshqa yo‘llarini topishga va xavfsizlik darajasi ancha past bo‘lgan platformalardan foydalanishga undaydi. Buning misolini 2021-yilda bloklangan TikTok platformasida ko‘rishimiz mumkin, taqiq qo‘yildi, ammo yoshlar undan foydalanish yo‘lini topdi. Bolalar ombudsmani 10 yoshdan 17 yoshgacha bo‘lgan 245 ming nafar maktab o‘quvchilari orasida o‘tkazgan so‘rovnomaga ko‘ra, bolalarning 94 foizi internetdan foydalanishini bildirgan. Shu sababli ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishni tamoman taqiqlash kutilganidek samara bermasligi mumkin. Balki yechim topilishi kerak bo‘lgan yanada ko‘proq muammolar keltirib chiqaradi. Masalan, Fransiya va Germaniya tajribasidan kelib chiqib, bolalarga ota-onalar ruxsati bilan ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish va kontentlarda yoshga nisbatan filtr qo‘yish yechim bo‘lishi mumkin. Masala faqat taqiq qo‘yish bilan hal bo‘ladigan darajada sodda emas. Ijtimoiy tarmoqlar bolalar hayotiga chuqur kirib borgan bir sharoitda to‘liq cheklov kutilgan natijani bermasligi, aksincha, ularni nazoratsiz platformalarga yo‘naltirib yuborishi mumkin. Shu bilan birga, ruhiy salomatlik, kiberbulling va shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligi kabi muammolar jiddiy e’tibor talab qiladi. Eng maqbul yo‘l keskin taqiq emas, balki ota-ona nazorati, yoshga mos filtrlar va raqamli savodxonlikni kuchaytirish orqali muvozanatli yechim topishdir.

12.3.2026 1950

VENOM FENOMENI: OMMAVIY MADANIYAT QAHRAMONI YOKI MAFKURAVIY XAVF?

XXI asrda ommaviy madaniyat global ijtimoiy hodisaga aylanib, inson ongi, dunyoqarashi va qadriyatlar tizimiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Raqamli texnologiyalar, kinoindustriya, komikslar va internet platformalari orqali yaratilayotgan obrazlar ayniqsa yosh avlod tafakkurini shakllantirishda muhim o‘rin tutmoqda. Bugungi kunda bola va o‘smirlar o‘z ideallarini ko‘p hollarda oila yoki maktabdan emas, balki ekran orqali namoyon bo‘layotgan qahramonlar timsolida topmoqdalar. Shu jihatdan superqahramonlar fenomeni nafaqat madaniy, balki ma’naviy va tarbiyaviy masala sifatida ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Ana shunday keng ommalashgan obrazlardan biri - Venomdir. Marvel qahramoni nomi ham aynan inglizcha “venom” (zahar) so‘zidan olingan bo‘lib, uning tabiati va obrazi ramziy jihatdan “zararli kuch” yoki “ichkiy og‘u” ma’nosini anglatadi. U Marvel komikslari asosida yaratilgan fantastik qahramon bo‘lib, inson tanasiga “simbiot” deb ataluvchi o‘zga sayyora jonzotining birikishi natijasida vujudga keladi. Vyenom oddiy ijobiy qahramon emas, u bir vaqtning o‘zida ham himoyachi, ham buzg‘unchi kuch sifatida namoyon bo‘ladi. Uning tabiati inson va begona biologik mavjudot uyg‘unligidan tashkil topgan bo‘lib, mazkur ikkilik obrazning ichki ziddiyatlarini belgilab beradi. Shu bois Venom kuch va qudrat ramzi sifatida talqin qilingani holda, ayni paytda qasos, agressiya va ichki qarama-qarshilik timsoli sifatida ham namoyon bo‘ladi. Mazkur obrazning ommalashuvi tasodifiy emas. Zamonaviy kino va media mahsulotlarida “agressiv qahramon” konsepsiyasi keng tarqalmoqda. Ya’ni mutlaq yaxshilik yoki mutlaq yomonlik emas, balki axloqiy jihatdan murakkab, ichki kurashlarga to‘la personajlar markazga chiqmoqda. Bu esa yoshlar ongida qahramonlik, adolat, kuch va javobgarlik kabi tushunchalarning qayta talqin qilinishiga sabab bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan, Venom fenomenini faqat fantastik kino qahramoni sifatida emas, balki ommaviy madaniyat orqali shakllanayotgan ma’naviy ta’sir vositasi sifatida o‘rganish muhimdir. Ayniqsa, oilaviy tarbiya, milliy qadriyatlar va yoshlar psixologiyasi nuqtai nazaridan ushbu obrazning ta’sirini tahlil qilish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Ushbu maqolada Venom fenomeni ommaviy madaniyat hodisasi sifatida tahlil qilinib, uning inson ongiga ta’siri, axloqiy-tarbiyaviy jihatlari hamda oila va farzand tarbiyasiga ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan ijobiy va salbiy ta’sirlari ilmiy-analitik yondashuv asosida yoritiladi. Venomning ommaviy madaniyatdagi o‘rni So‘nggi o‘n yillikda Venom obrazi global ommaviy madaniyatning faol elementlaridan biriga aylandi. Marvel kinoindustriyasi tomonidan yaratilgan filmlar va komikslar orqali ushbu qahramon nafaqat ko‘ngilochar mahsulot sifatida, balki muayyan madaniy fenomen sifatida ham shakllandi. Kassa tushumlari yuqori bo‘lgan filmlar, millionlab nusxada tarqalgan komikslar va raqamli platformalardagi keng auditoriya Venomning ommalashuv darajasini yaqqol namoyon etadi. Birinchidan, Venom yoshlar orasida mashhur brendga aylandi. Uning qora rangli, o‘tkir tishli va qo‘rqinchli tashqi ko‘rinishi zamonaviy “agressiv estetika”ga qiziquvchi o‘smirlar uchun jozibador obraz sifatida qabul qilinmoqda. Masalan, maktab yoshidagi bolalar va o‘smirlar orasida Venom tasviri tushirilgan futbolka, sumka, telefon g‘ilofi va aksessuarlar keng tarqalgan. Bu holat qahramonning kino doirasidan chiqib, kundalik hayot madaniyatiga singib borayotganini ko‘rsatadi. Ikkinchidan, Venom obrazi tijoriy mahsulotlarda faol qo‘llanilmoqda. O‘yinchoqlar, kompyuter o‘yinlari, plakatlar, kolleksion buyumlar va reklama mahsulotlari orqali u bozor iqtisodiyotining bir qismiga aylangan. Masalan, bolalar uchun mo‘ljallangan ayrim o‘yinchoqlar va mobil o‘yinlarda Venom personaji markaziy qahramon sifatida ishtirok etadi. Bu esa obrazning bolalar psixologiyasiga erta yoshdan kirib borishiga sharoit yaratadi. Uchinchidan, Venom “agressiv qahramon” (anti-hero) konsepsiyasini ommalashtirmoqda. An’anaviy superqahramonlar (masalan, mutlaq yaxshilik timsoli bo‘lgan obrazlar)dan farqli ravishda, Venom axloqiy jihatdan murakkab va ziddiyatli xarakterga ega. U adolat o‘rnatishni maqsad qilsa-da, bunga agressiya va zo‘ravonlik orqali erishadi. Masalan, film syujetlarida u jinoyatchilarni shafqatsiz tarzda yo‘q qiladi, bu esa “kuch orqali adolat” g‘oyasini ilgari suradi. Bunday yondashuv yoshlar ongida kuch va zo‘ravonlikni qahramonlik bilan bog‘lash ehtimolini oshiradi. Shu jihatdan qaraganda, Venom obrazi oddiy kino qahramoni emas, balki ommaviy madaniyat orqali muayyan estetik va axloqiy g‘oyalarni tarqatuvchi vositaga aylangan. Uning keng tarqalishi yoshlar ongiga agressiv kuch, ichki ziddiyat va qorong‘u estetikani jozibador shaklda taqdim etmoqda. Demak, mazkur fenomenni faqat ko‘ngilochar industriya mahsuli sifatida emas, balki ijtimoiy-psixologik ta’sirga ega madaniy hodisa sifatida baholash maqsadga muvofiqdir. Insoniyatga ta’siri: ijobiy jihatlar Venom obrazi ko‘pincha agressiv va zo‘rovonlik qahramon sifatida talqin qilinsa-da, uning inson ongi va ma’naviyatiga ta’sir qilishda ayrim ijobiy jihatlari ham mavjud. Bu jihatlar asosan shaxsiy rivojlanish, axloqiy tushunchalar va murakkab qahramonlik obrazi orqali namoyon bo‘ladi. Ichki kurash g‘oyasi. Venom obrazi insonning ichki qarama-qarshiliklarini ko‘rsatadi. U kishining o‘z salbiy va konstruktiv bo‘lmagan xislatlari bilan qanday kurashishi, ularni boshqarish va ijobiy yo‘nalishda qo‘llash mumkinligini ramz sifatida namoyon qiladi. Masalan, Venom filmlarida asosiy qahramon Eddi Brok o‘z agressiyasi va “simbiot” bilan bog‘liq ichki qarama-qarshiliklarini nazorat qilishga harakat qiladi. Bu yoshlar uchun inson hayotida o‘z his-tuyg‘ulari va ichki xislatlarini tushunish va boshqarish muhimligini ko‘rsatadi. Javobgarlik mavzusi. Venom kuchli, ko‘p vaqtlarda yengilmas qudratli qahramon sifatida tasvirlanadi. Bu esa kuch va imkoniyatlar faqat inson uchun emas, balki mas’uliyat bilan ham bog‘liq ekanini anglatadi. Masalan, film syujetlarida Eddi Brokning Venom bilan birgalikdagi harakatlari ko‘pincha aholini himoya qilish, badal to‘lash va adolatni tiklashga qaratilgan. Shu tariqa, yoshlar ongida qudrat va imkoniyatlar faqat shaxsiy manfaat uchun emas, ijtimoiy javobgarlik uchun ham qo‘llanilishi kerakligi tushuntiriladi. Qahramonlikning yangi shakli. Venom an’anaviy “ideal” qahramon - mutlaq yaxshilik va poklik timsoli emas. U murakkab, ayrim holatlarda etik jihatdan ziddiyatli xarakterga ega. Bu obraz yoshlar uchun qahramonlikning yangi shaklini namoyon etadi - qahramon faqat yuksak axloqiy qadriyatlarni qo‘llamaydi, balki ichki qiyinchiliklar va qarama-qarshiliklar bilan kurashish orqali ham o‘z qadriyatlarini namoyon qiladi. Masalan, Venom va Eddi Brokning bir vaqtda hayotiy va “agressiv” yo‘nalishda harakatlari, qahramonlik tushunchasini kengaytiradi. Biroq, bu ijobiy xususiyatlar ko‘p hollarda yoshlar tomonidan to‘liq anglanmaydi. Ular ko‘pincha tashqi ko‘rinish - qudrat, qo‘rqinchlilik va agressiya orqali qabul qilinadi. Masalan, bolalar va o‘smirlar Venomni “kuchli va qo‘rqinchli qahramon” sifatida ko‘p vaqt sarmoya qiladi, ammo ichki kurash, mas’uliyat va qahramonlikning murakkab jihatlari ular uchun nazarda tutilishi kam. Shu tariqa, Venom obrazi inson ongida ijobiy ta’sir qiladigan qator jihatlarga ega: ichki kurash g‘oyasi, qudrat va mas’uliyatni bog‘lash, qahramonlikning yangi shaklini ko‘rsatish. Ammo bu ta’sirni to‘liq anglash va ma’naviy rivojlanish uchun o‘quvchi va yoshlar uchun mukammal tahlil va tushuntirish zarur. Ushbu fenomen ommaviy madaniyat orqali o‘z ta’sirini ko‘rsatsa-da, tarbiya va ma’naviy bilim bilan qo‘llab-quvvatlanganda samarasi oshadi. Oila va farzand tarbiyasi nuqtai nazaridan tahlillar Venom obrazi ommaviy madaniyatda qudrat, agressiya va “antiqahramon” sifatida namoyon qilinadi. Bu ko‘pincha qiziqarli va dramatik bo‘lsa-da, oila va farzand tarbiyasi nuqtai nazaridan ayrim xavf va salbiy ta’sirlarni ham olib kelishi mumkin. Agressiyaning estetikalashuvi. Venom obrazi zo‘ravonlikni va agressiyani estetik, dramatik va qudrat ramzi sifatida taqdim etadi. Kino va komikslarda u qudratli, qo‘rqinchli va hamisha muvaffaqiyatli qahramon sifatida ko‘rsatiladi. Bu jarayon bolalar ongida noto‘g‘ri xulq-atvor tushunchalarini shakllantirishi mumkin. Masalan: Kuch - qo‘rqinchlilik: Venomning fizik kuch va agressiv harakatlari ko‘pincha qahramonlik sifatida ko‘rsatiladi. Bolalar buni “juda kuchli odam hamisha boshqalardan ustun” degan noto‘g‘ri tushuncha bilan bog‘laydi. Misol uchun, “Venom” (2018) filmda Venom qahramonlar va dushmanlar bilan kurashda jismoniy qudratini namoyish etadi, bu sahna ko‘rinishi bolalarda kuch va qo‘rqinchlilikning bir-biri bilan bog‘liqligi tushunchasini shakllantirishi mumkin. Ustunlik - zo‘ravonlik: Agressiya va zo‘ravonlik orqali g‘oliblikni ta’minlash tushunchasi paydo bo‘lishi mumkin. Masalan, komikslarda Venom dushmanlarini ko‘pincha qo‘rqinch va kuch bilan ta’qiqlaydi. Bu, agar bolalar bu sahna ko‘rinishlarni tahlil qilmasdan qabul qilsa, noto‘g‘ri qudrat tushunchasiga olib kelishi mumkin. Javobgarlik va ichki kurash. Shu bilan birga, Venom obrazida ijobiy masalalar ham bor. U insonning ichki qarama-qarshiligi va javobgarlik mavzusini ko‘rsatadi: “Venom: Let There Be Carnage” (2021) filmda Venom simbiot va Eddi Brok o‘rtasidagi ichki qarama-qarshilik tasvirlanadi. Bu bolalarga o‘z ichki hissiyotlari va salbiy e’tiborlari bilan kurashish g‘oyasini tushuntirish imkonini beradi. Qisqacha mazmuni, filmda Venom simbiot va insonlik uyg‘unligi orqali zo‘ravonlik va adolat orasidagi murakkab munosabatni ko‘rsatadi. U asosiy dushman Kleytus Kessidi (Carnage) bilan to‘qnashadi, bu esa jahon va shaxsiy hayotda xaos va tahdidlarni keltirib chiqaradi. Film orqali yoshlar orasidagi qahramonlik, ichki qarama-qarshilik va axloqiy qarorlarni qabul qilish masalalari vizual va emosional shaklda namoyon etiladi. Komiks(bu rasmlar va matnlar orqali hikoya yoki ma’lumotni vizual shaklda yetkazuvchi badiiy yoki publisistik asar)larda Venom ko‘pincha o‘z qudratidan foydalanishda mas’uliyatni his etadi, ya’ni kuch faqat o‘z manfaati uchun emas, adolat va boshqalarni himoya qilish uchun ham qo‘llanishi lozimligini ko‘rsatadi. Ota-onalar bolalar bilan Venom filmlari va komikslari bo‘yicha suhbat olib borishlari, uning agressiv harakatlari bilan haqiqiy qahramonlik va mas’uliyatni ajratib berishlari lozim. Masalan: Darajasi yuqori sahna - Venom boshqa shaxslarni qutqarish uchun dushman bilan kurashadi. Bolalarga bu erkaklik va qahramonlikning nafaqat fizik kuchda, balki boshqalarni himoya qilishda ham namoyon bo‘lishi haqida tushuntirish mumkin. Kino va komikslarda Venomning qobiliyatlarini qudrat va qo‘rqinchlilik bilan namoyon qilsa-da, ota-ona orqali tushuntirish mumkinki, haqiqiy qahramonlik - mas’uliyat va axloqiy qarorlar orqali ham namoyon etiladi. Venom obrazi oila va farzand tarbiyasida ham ijobiy, ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Agressiya va qudrat estetikasi noto‘g‘ri tushunchalarni shakllantirishi mumkin bo‘lsa-da, ota-ona va pedagoglar orqali muvaffaqiyatli tarbiya va muhokama jarayonida bu ta’sir ijobiy qirraga ega bo‘ladi. Bolalar uchun qahramonlik nafaqat fizik kuch va qo‘rqinchlilikda, balki mas’uliyat, adolat va ichki kurashda ham namoyon etilishi lozimligi ta’kidlanadi. Milliy qadriyatlar bilan ziddiyat. O‘zbek oilaviy tarbiyasida asosiy o‘rinni mehr-muhabbat, hurmat, sabr va bag‘rikenglik kabi ma’naviy fazilatlar egallaydi. Bolalarning axloqiy va ma’naviy rivojlanishi ko‘pincha ushbu qadriyatlar asosida tarbiyalanadi, ya’ni ota-onaning samimiy muhabbati, ustozlar va jamoatchilik namunasi bolada mehr va hurmat hissini shakllantiradi. Venom obrazi esa turli holatlarda qasos olish, g‘azab va ichki nafrat orqali harakat qiladi. Masalan: “Venom” (2018) filmida Venom o‘z qudratini dushmanlariga qarshi qo‘llab, qasos olish orqali o‘z maqsadini amalga oshiradi. Bu bolalarda noto‘g‘ri tushuncha - “qudrat va qasos bilan maqsadga erishish mumkin”ligini shakllantirishi mumkin. Shuningdek, “Venom: Let There Be Carnage” (“Venom: Qirg‘in boshlansin”) (2021) filmida Venom va Kernedj orasidagi ziddiyatda g‘azab va nafrat asosiy qudrat manbai sifatida ko‘rsatiladi. Bu sahna ko‘rinishi bolalarda ichki nafrat orqali harakat qilish ma’qulligini tushuntirishi mumkin. Komikslarda Venomning simbiot (bu biologiyadagi termin bo‘lib, ikki turdagi jonzot yoki organizmning bir-biri bilan yaqin va ko‘pincha foyda oladigan hamkorlikda yashashini anglatadi) bilan bog‘liq ichki qarama-qarshiligi ham shunday axloqiy signal beradi, ya’ni harakatlari doimiy ravishda axloqiy nuqtai nazardan baholanmaydi. Shu bois, Venom obrazi o‘zbek oilaviy qadriyatlari - mehr, sabr va bag‘rikenglik - bilan to‘qnashadi. Bu ikki tomon orasida ma’naviy ziddiyat yuzaga kelishi mumkin, ayniqsa bolalar va yoshlar uchun. Agar oilada bola faqat Venomning qudrat va zo‘ravonlikka asoslangan harakatlarini ko‘rsa, u holda milliy qadriyatlarni qabul qilish va ular asosida harakat qilish qobiliyati susayishi ehtimoli bor. Demak bu jarayonda, ya’ni Venom filmlari va komikslaridan keyin “Venom qanday harakat qildi, bu harakat milliy qadriyatlarimizga to‘g‘rimi yoki noto‘g‘rimi?” degan ma’noda bolalar bilan suhbat olib borish lozim. Axloqiy ziddiyatlarni kundalik misollar bilan qiyoslash kerak, masalan, buning uchun oiladagi mehr-muhabbat va sabr orqali muammolarni hal qilish, olalarni qasos va g‘azab orqali qaror qabul qilish o‘rniga sabr va bag‘rikenglikka asoslangan qarorlarni ko‘rsatuvchi amaliy mashg‘ulotlar bilan tanishtirish yo‘llarini qidirish va ularni tushuntirish lozim. Shunday qilib, Venom obrazini tahlil qilish orqali ota-onalar va pedagoglar bolalarda milliy qadriyatlar asosidagi ma’naviy tarbiyani mustahkamlay oladi va ommaviy madaniyatdagi zo‘ravonlik va agressiya elementlarini tanqidiy nuqtai nazardan baholashni o‘rgatadi. Identifikatsiya muammosi. Yoshlar psixologiyasida identifikatsiya jarayoni - shaxsning o‘zini turli modellar, obrazlar va qahramonlar orqali tasavvur qilish, o‘z xarakterini shakllantirish jarayoni muhim o‘rin tutadi. Bu jarayonda yoshlar ko‘pincha ommaviy madaniyatdagi qahramonlar, kino va videoo‘yinlardek mashhur obrazlarni o‘zlariga namuna qilib oladi. Agar shaxsiy identifikatsiya uchun tanlangan obraz agressiv yoki zo‘ravonlikka asoslangan bo‘lsa, bu bolalar va yoshlar ongida qator muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Yoshlar ongi va shaxsiy rivojlanishi jarayonida identifikatsiya - o‘zini kim bilan qiyoslash va kimga o‘xshashni istash jarayoni - muhim ahamiyat kasb etadi. Agar bu jarayonda tanlangan obrazlar agressiv, qudratga asoslangan yoki noto‘g‘ri axloqiy yo‘nalishda bo‘lsa, bu bolalar va yoshlar psixikasida bir qator muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Bu ta’sirlar asosan oilaviy muhit va maktab tarbiyasida o‘zini ko‘rsatadi. Shaxsiy ahamiyat va ongda noto‘g‘ri modellar shakllanishi - yoshlar o‘zini qudrat va zo‘ravonlik orqali namoyon bo‘ladigan qahramonlar bilan qiyoslaydi. Masalan, Venom obrazida ko‘rsatilgan kuch va qo‘rqinchlilik oyoq osti qilinadigan qadriyatlar sifatida talqin qilinishi mumkin. Bu holatda bola qudrat va tahdid orqali muammoni hal qilish - to‘g‘ri va maqbul yo‘l deb hisoblay boshlaydi, bu esa real hayotda noto‘g‘ri munosabatlarga olib kelishi mumkin. Axloqiy chegaralarning aniq bo‘lmasligi - Venomning harakatlari ko‘pincha qudrat va qasosga asoslangan bo‘lib, u “yaxshimi yoki yomonmi?” degan axloqiy savolga aniq javob bermaydi. Yoshlar uchun bu chegaralarning mutlaq aniqlanmagani demakdir. Ular uchun qahramonning agressiv harakatlari va munosabatlari noto‘g‘ri axloq modellari sifatida qabul qilinadi, bu esa axloqiy ong va qaror qabul qilish jarayonida qiyinchiliklar tug‘diradi. Ma’naviy ziddiyatlar va milliy qadriyatlardan chalg‘ish - o‘zbek oilaviy tarbiyasida asosiy qadriyatlar - mehr-muhabbat, bag‘rikenglik, sabr va odob-axloqdir. Venom obrazi esa ko‘proq qasos, g‘azab va ichki nafrat orqali harakat qiladi. Shu bois, yoshlar uchun bunday obrazlar milliy va oilaviy qadriyatlar bilan ziddiyat yuzaga kelishi mumkin. Natijada bolada ichki qarama-qarshilik, xulosalar va axloqiy me’yorlarni aniqlashda qiyinchiliklar paydo bo‘ladi. Zo‘ravonlikni normallashtirish - Venom obrazi ko‘p hollarda zo‘ravonlik orqali maqsadga erishadi. Masalan, filmlarda u dushmanlarning harakatlarini qasos va qo‘rqinch bilan qaytarib, “kuch - bu natija” degan noto‘g‘ri xabarni yoshlar ongiga uzatadi. Bu ko‘pincha bolalarda va o‘smirlarda zo‘ravonlikni muqarrar va ma’qul amal sifatida qabul qilishga olib kelishi mumkin. Misol: “Venom: Let There Be Carnage” filmda Venom Kernedjga qarshi kurashadi. Bu kurash ko‘pincha qudrat va agressiya namoyon etilishi bilan bog‘lanadi va yoshlar uchun qudratni zo‘ravonlik bilan uyg‘unlashtirish tushunchasini shakllantirishi mumkin. Qo‘rqinchli estetikani romantiklashtirish - Venomning qorong‘u va qo‘rqinchli ko‘rinishi film va komikslarda estetik jihatdan jozibadorligini oshiradi. Bu holat bolalar va yoshlar uchun qudrat va qo‘rqinchlilikni “ijobiy va jozibali” his qilishga olib kelishi mumkin. Misol: Filmlarda Venomning qora tana teksturasi va ko‘zlarining yonish effekti ko‘p marotaba vizual ta’sir sifatida namoyon etiladi. Bu orqali u qudratli va “maxfiy” qahramon sifatida qabul qilinishi mumkin. Bolalar psixologiyasiga salbiy ta’sir - agressiv va qudratli obrazlar bolalarda identifikatsiya muammosiga olib keladi. Ular o‘zini shu qahramon bilan qiyoslab, noto‘g‘ri axloqiy va ijtimoiy modellar qabul qilishi mumkin. Bundan tashqari, emosional nazorat va stress bilan kurashish qobiliyati zaiflashishi ehtimoli ham mavjud. Misol: Komikslarda Venomning salbiy harakatlari yoshlar uchun “agressiya muvaffaqiyat kaliti” degan noto‘g‘ri signal beradi. Mafkuraviy ta’sir - global ommaviy madaniyat orqali milliy ma’naviy makonga ta’sir qilishda Venom kabi qahramonlar muhim o‘rin egallaydi. Bunday obrazlar yoshlarga xalqaro komiks va filmlardagi agressiv hamda qarama-qarshi qahramonlik modellarini mahalliy oilaviy qadriyatlar bilan to‘liq taqqoslamay qabul qilish ehtimoli yuqori bo‘lib, natijada milliy ma’naviy muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Misol uchun Yaponiya, AQSH va Yevropa tomonlarida Venomga oid videoo‘yinlar va multimedia mahsulotlari bolalar va o‘smirlar uchun ommaviy vosita sifatida xizmat qiladi. Bu orqali global ommaviy madaniyatning agressiv elementlari milliy oilaviy qadriyatlarga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Identifikatsiya jarayonida agressiv va qudratga asoslangan obrazlarni tanlash yoshlar ongida salbiy oqibatlar tug‘dirishi mumkin, ya’ni noto‘g‘ri shaxsiy modellar, axloqiy chegaralarning aniq bo‘lmasligi va milliy qadriyatlardan chalg‘ish. Venom kabi qudratli va agressiv qahramonlar orqali olinadigan noto‘g‘ri identifikatsiya bolalarning oilaviy qadriyatlarga mos tarbiya olishida to‘siq bo‘lishi ehtimoli yuqori. Shu bois ota-onalar va pedagoglar filmlar va komikslarni yoshlar bilan muhokama qilib, ularning ma’naviy ma’nosi, axloqiy oqibatlari va real hayotdagi ahamiyati haqida tushuntirish va fikr almashish ishlarini muntazam olib borishi zarur. Muammolarni hal etish yo‘llari bo‘yicha bir qancha takliflarni ham keltirish mumkin. Media savodxonlikni oshirish - bolalar va yoshlar ommaviy madaniyat vositalari, ayniqsa filmlar va komikslar orqali turli obrazlar bilan tanishadi. Venom kabi agressiv qahramonlar mazmunini faqat tashqi ko‘rinish orqali qabul qilish salbiy natija berishi mumkin. Shu bois ota-onalar va o‘qituvchilar media savodxonlikni kuchaytirishi, film va komikslardagi syujet va obrazlarni tahlil qilishda yordam berishi kerak. Muqobil milliy qahramonlar obrazini yaratish - yoshlar uchun milliy qadriyatlarga mos, zamonaviy va jozibador qahramonlar taklif etish lozim. Bu nafaqat madaniy barqarorlikni saqlash, balki oilaviy va milliy tarbiyani kuchaytirishga xizmat qiladi. Misol uchun, o‘zbek animatsiyalari yoki multfilmlarida buyuk o‘zbek olimlari, qahramon ayollar va milliy dostonlar asosidagi obrazlar yanada ko‘paytirilib, ularning qadriyatlari Venom kabi agressiv personajlarga qaraganda bolalar ongiga ijobiy ta’sir qiladi. Nazorat emas, tushuntirish - qat’iy taqiqlar ko‘p hollarda yoshlarda norozilik va qiziqishni oshiradi. Eng samarali yondashuv - tahlil va izoh berish. Bolalarga filmlar mazmunining ijobiy va salbiy jihatlari haqida tushuntirish, ularning o‘z fikrini bildirishiga imkon yaratish. Misol uchun, Venom filmlaridan keyin boladan so‘rash mumkin: “Venom qanday jihatlari sizni qiziqtirdi? Uning harakatlari haqiqiy hayotda to‘g‘rimi?” Shu tariqa bolada tanqidiy fikrlash va axloqiy baholash qobiliyati rivojlanadi. Oilaviy muloqotni kuchaytirish - film yoki komiksni tomosha qilishdan so‘ng oilaviy muhokamalar tashkil etish zarur. Bu nafaqat film mazmunini tushunishga yordam beradi, balki oilaviy qadriyatlar va tarbiyani mustahkamlaydi. Misol uchun, Venom filmidan so‘ng ota-ona va bola birgalikda Venomning ichki qarama-qarshiliklarini tahlil qilishi, “qaysi harakatlar ma’qul, qaysilar noto‘g‘ri?” deb baholashi mumkin. Bu amaliyot bolada axloqiy baholash va sabr, hurmat kabi qadriyatlarning shakllanishiga xizmat qiladi. Yuqoridagilardan kelib chiqib, xulosa sifatida keltirish mumkinki, Venom - bu shunchaki kino qahramoni emas. U ommaviy madaniyatdagi fenomen sifatida yoshlar ongiga qanday ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini ko‘rsatadi. Unda muayyan ijobiy g‘oyalar, masalan, ichki kurash, mas’uliyat va qahramonlik xususiyatlari mavjud bo‘lsa-da, agressiv va axloqiy noaniq tabiati oilaviy tarbiya jarayonida ehtiyotkorlik bilan yondashishni talab qiladi. Shuning uchun asosiy vazifa - ta’qiqlash emas, balki anglash, tahlil qilish va sog‘lom ma’naviy immunitetni shakllantirishdir. Ota-onalar, pedagoglar va psixologlar media savodxonlikni oshirish, milliy qahramonlar orqali muqobil modellar yaratish va oilaviy muloqot orqali yoshlarning axloqiy va ma’naviy rivojlanishini ta’minlashi lozim.    

26.2.2026 2384

“Aqlvoy"dagi soch bo‘yog‘i, “Bolajon”da parashok...

Reklama hayotimizning ajralmas qismiga aylanib ulgurgan. Qayerga qaramaylik, nimani ochmaylik ko‘zimiz birinchi reklamaga tushadi. Reklama telekanalning mablag‘ manbayi, uning ko‘pligi ham tabiiy, deyish mumkin. Kattalar ko‘radigan telekanallardagi reklamalar oddiy hol bo‘lishi mumkin. Ammo bolalar telekanalida daromad uchun istalgan narsani reklama qilish qanchalik to‘g‘ri yoki mumkin? Hozirgi kunda O‘zbekistonda bolalar uchun mo‘ljallangan 2 ta telekanal bor: “Bolajon” va “Aqlvoy”. Ana shu telekanallarda ham bolalarga aloqasi bo‘lmagan turli reklamalar qo‘yilmoqda. Bu haqda jamoatchilik fikri ham yakdil. – Bolalar telekanallariga “parashok” reklamalari umuman kerak emas. Shundoq ham reklama to‘lib yotibdi. 45 daqiqali ko‘rsatuv ko‘raman desangiz, 10 daqiqa reklama bo‘ladi. O‘zim 30 yillik tarbiyachiman. Pedagogik tajribamdan kelib chiqib aytamanki, bolalar telekanallarida ularning yoshiga mos mahsulot reklamalari berilishi kerak, – deydi pedagog Shahnoza Umarova. – Bolam “Aqlvoy” va “Bolajon” kanallarini ko‘radi. Kanal bolalarga umuman aloqasi bo‘lmagan reklamalarni qo‘yadi. Eng kulgilisi, multfilm va ko‘rsatuvlar orasida ayollar uchun mo‘ljallangan soch bo‘yoqlari reklamasi ham efirga ketadi. Menimcha, reklamalarni tartibga solish vaqti keldi, – deydi onalardan biri. Reklama odamlarni ortiqcha xarajat qilishga undaydi, yolg‘on tasavvur uyg‘otadi, ayniqsa, yoshlarning ongiga kuchli ta’sir qiladi. Virtual makonda ham ayni shu muammo. Reklamasiz bepul ilova, sayt yoki platforma topish deyarli imkonsiz. Reklama beruvchilar bolalarga mo‘ljallangan reklamalarga milliardlab dollar sarflaydi. AQShda bolalar reklamalariga sarflagan xarajatlar 2021-yilda 2,9 milliard dollarni tashkil etgan, 2031-yilga borib 21,1 milliard dollarga yetishi tahlil qilinmoqda. Amerika psixologlar assotsiatsiyasi tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotlarga ko‘ra, bolalar reklamaga birinchi marta duch kelishidayoq reklama mazmunini eslab qolishi va mahsulotga bo‘lgan xohishlarini bildirishi mumkin. Dunyoning 30 dan ortiq mamlakati, xususan, Avstraliya, Malayziya, Janubiy Koreya va Yevropaning ko‘plab davlatlarida bolalar uchun mo‘ljallangan reklamalarga cheklovlar o‘rnatilgan. Ijtimoiy tarmoqlarda yoshlarga reklama qilinadigan oziq-ovqat mahsulotlari ularning e’tiborini  tortadigan tarzda tayyorlanadi. Maktab va bog‘chalarda bolalar uchun nosog‘lom ovqatlar, energetiklar, shakar va rang berilgan mahsulotlar sotiladi. Xususan, “Aholi salomatligi – 2030” milliy strategiyasining 2024–2026-yillarga mo‘ljallangan amaliy tadbirlar rejasiga ko‘ra, bolalarga mo‘ljallangan nosog‘lom oziq-ovqat mahsulotlari va ichimliklar, energetiklar, dori vositalari, biologik faol moddalar reklamasiga talab va cheklovlar kuchaytiriladi. – Hozir telekanallarda berilayotgan aksariyat reklamalar biz bilgan mezonlardan ancha olisda. Katta yoshdagi insonlar bunday reklamalar namoyishida boshqa kanalga olishi yoki umuman e’tibor qaratmasligi mumkin, lekin o‘smirlik davrida shaxs xulq-atvorida taqlidga moyillik kuzatiladi. Televizorda bir kunda yigirma martadan oshiqroq energetik yoki gazli ichimlik reklamasini tomosha qilgan o‘smir albatta tatib ko‘rishga intiladi va buni bajaradi ham, – deydi psixolog Nigora G’aniyeva. Reklama bolalarning fikrlashi, xulqi va istaklariga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Ular ko‘pincha reklamadagi narsalarni haqiqat deb qabul qilib, keraksiz narsalarni xohlaydi, noto‘g‘ri ovqatlanish odatlarini shakllantirishi va o‘zini boshqalar bilan solishtirishni boshlashi mumkin. Shu sabab reklamalar ustizdan nazoratni kuchaytirib, reklamalarni bolalarning ta’lim-tarbiyasiga, rivojlanishiga va ularning ongiga ta’sirlarini inobatga olgan holda berish maqsadga muvofiq bo‘ladi.  

14.1.2026 4017

“Raqamli mahalla” – mahallani rivojlantirishning muhim omili

2025-yil 26-dekabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan Oliy Majlis va O‘zbekiston xalqiga qilingan Murojaatnoma o‘z mazmun-mohiyati va unda ilgari surilgan ko‘pdan-ko‘p tashabbuslarning inson manfaatlari va yurt taraqqiyoti bilan uyg‘unligi jihatidan barcha fuqarolarda juda katta qiziqish uyg‘otmoqda. Ayniqsa, yurtboshimizning 2026-yil “Mahallani rivojlantirish va jamiyatni yuksaltirish yili” deb e’lon qilishi, Murojaatnomaning asosiy qismi – 2026 yilda amalga oshiriladigan eng muhim 6 ta ustuvor yo‘nalishdan birinchisi – mahalla infratuzilmasini yanada yaxshilash, ularga Yangi O‘zbekiston qiyofasini olib kirishdan iborat qilib belgilanishi butun xalqimizni quvontirib yubordi, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Prezidentimiz aytganidek, “Yurt obodligi, avvalo, mahalladan boshlanadi. Aynan mahalladagi yo‘l, suv, elektr va transport ta’minoti, bog‘cha, maktab va oilaviy poliklinikadagi shart-sharoitlarga qarab, odamlar islohotlarimizga baho beradi. Shu bois mahalla tizimini rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi bo‘lib kelgan va shunday bo‘lib qoladi.” Ta’kidlash joizki, 2026-yilning “Mahallani rivojlantirish va jamiyatni yuksaltirish yili” deb e’lon qilinishi munosabati bilan tez orada davlat dasturi qabul qilinadi. Tabiiyki, ushbu dasturda mahallaning institusional salohiyatini to‘liq ishga solish, mahalla infratuzilmasini yaxshilash, ijtimoiy himoyani kuchaytirish, yoshlar va xotin-qizlar faolligini oshirish ustuvor yo‘nalishlar sifatida belgilanadi. Bu masalalar mahalla oldiga bir qator yangi vazifalarni qo‘yadi. Biroq, hozirgi kunda mahalla tizimida kadrlar malakasi, moliyaviy mustaqillik va raqamlashtirish sohalaridagi muammolar to‘liq hal qilinmaganligi sir emas. Shu sababli 2026-yilgi davlat dasturi doirasida mazkur muammolarni hal etishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlar belgilanishi maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bunda «Raqamli mahalla» tizimini joriy etish, mahalla xodimlarining malakasini oshirish va zamonaviy boshqaruv usullarini qo‘llash yuqoridagi muammolarni bartaraf etishda muhim rol o‘ynashi mumkin. Darhaqiqat, global raqamlashuv jarayonlari XXI asrda davlat boshqaruvi, ijtimoiy munosabatlar va jamoatchilik institutlarini tubdan o‘zgartirib yubormoqda. Ayniqsa, aholiga eng yaqin bo‘lgan mahalliy boshqaruv bo‘g‘ini – mahalla institutini raqamli transformatsiya qilish ijtimoiy barqarorlik, fuqarolar faolligi va davlat xizmatlari samaradorligini oshirishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda "Inson qadri uchun" tamoyili asosida olib borilayotgan islohotlar mahallaning jamiyatdagi o‘rnini yanada mustahkamlashni talab etmoqda. Bu jarayonda raqamli texnologiyalardan foydalanish mahalla faoliyatini yangi sifat bosqichiga ko‘tarish, ijtimoiy muammolarni tezkor aniqlash va hal etish imkonini beradi. “Raqamli mahalla” konsepsiyasi aynan shu ehtiyojlardan kelib chiqqan holda, mahalla faoliyatini zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari asosida tashkil etish, davlat organlari va aholi o‘rtasidagi o‘zaro aloqani elektron shaklga o‘tkazishni nazarda tutadi. Shu sababli “Raqamli mahalla” tizimini joriy etish mexanizmlarini ilmiy tahlil qilish, ilg‘or xorij tajribasini o‘rganish hamda O‘zbekiston sharoitiga mos amaliy takliflar ishlab chiqish dolzarb masalalardan biridir. Raqamli boshqaruv (digital governance) davlat boshqaruvi jarayonlariga raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali qaror qabul qilish samaradorligini oshirish, ochiqlik va shaffoflikni ta’minlashga qaratilgan tizimdir. U elektron hukumat (e-government), ochiq ma’lumotlar (open data), raqamli xizmatlar va fuqarolar ishtirokini qamrab oladi. Mahalliy darajada raqamli boshqaruvning joriy etilishi aholining kundalik muammolariga tezkor javob qaytarish, ijtimoiy xizmatlarni adresli yetkazish va mahalla institutining haqiqiy jamoatchilik markaziga aylanishiga xizmat qiladi. O‘zbekistonda “Raqamli mahalla” tizimini joriy etish uchun yetarlicha huquqiy asoslar mavjud. Xususan, O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi (2023-yilgi tahriri) mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlarining mustaqilligi va fuqarolar ishtirokini kafolatlaydi. Shuningdek, “Mahalliy davlat hokimiyati to‘g‘risida”gi, “Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risida”gi, “Elektron hukumat to‘g‘risida”gi, “Shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risida”gi qonunlar, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risidagi farmoni va boshqa hujjatlar raqamli xizmatlar ko‘rsatish, ma’lumotlar almashinuvi va fuqarolar huquqlarini himoya qilish uchun huquqiy zamin yaratadi. Tizimni joriy etish davlat byudjeti, mahalliy byudjetlar, davlat-xususiy sheriklik va grantlar asosida amalga oshirilishi mumkin. Raqamli xizmatlar orqali xarajatlarni optimallashtirish moliyaviy barqarorlikni ta’minlaydi. Texnologik jihatdan yagona mahalla axborot platformasi, mobil ilovalar, elektron hujjat aylanmasi, sun’iy intellekt elementlari asosida tahlil,  kiberxavfsizlik tizimlari muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Raqamli platformalar aholining mahalla hayotidagi ishtirokini yangi bosqichga olib chiqadi. Elektron so‘rovnomalar, onlayn muhokamalar va ovoz berish mexanizmlari orqali fuqarolar qaror qabul qilish jarayoniga bevosita jalb etiladi. Shu o‘rinda xorijiy mamlakatlarning ilg‘or tajribasiga murojaat qilsak, Estoniya elektron davlat boshqaruvi sohasida yetakchi davlat hisoblanadi. Mahalliy darajada elektron reyestrlar va identifikatsiya tizimlari orqali aholi bilan tezkor aloqa yo‘lga qo‘yilgan. Janubiy Koreyada “Smart City” va “Smart Community” konsepsiyalari doirasida mahalliy jamoalar raqamlashtirilgan. Mobil ilovalar orqali fuqarolar kommunal, ijtimoiy va ma’muriy xizmatlarga oson kirish imkoniga ega. Singapurda mahalla darajasida sensorlar, ma’lumotlar tahlili va raqamli platformalar orqali ijtimoiy xizmatlar optimallashtirilgan. Yevropa Ittifoqi davlatlarida “Smart Community” dasturlari fuqarolarning raqamli ishtirokini kengaytirishga qaratilgan bo‘lib, ochiq ma’lumotlar (Open Data) siyosati muhim o‘rin tutadi. Xorijiy davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, raqamli mahallaning muvaffaqiyatli amal qilishi tasodifiy emas, balki puxta ishlab chiqilgan davlat siyosati, institusional barqarorlik va jamoatchilik ishonchiga tayanadi. O‘zbekiston sharoitida mazkur tajribani to‘liq ko‘chirib olish emas, balki milliy an’analar, huquqiy tizim va ijtimoiy munosabatlarni hisobga olgan holda moslashtirish maqsadga muvofiqdir. Avvalo, Estoniya va Koreya tajribasidan kelib chiqqan holda, mahalla darajasida yagona identifikatsiya va ma’lumotlar almashinuvi tizimini joriy etish muhim. Bu ijtimoiy nafaqalar, moddiy yordam, bandlik va ta’lim xizmatlarini adresli yetkazish imkonini beradi. O‘zbekistonda mavjud “Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali” va “Ijtimoiy himoya yagona reyestri” bilan mahalla axborot tizimini integratsiya qilish mazkur yo‘nalishda asosiy vazifa hisoblanadi. Ikkinchidan, Singapur tajribasi asosida ma’lumotlarga tayangan qaror qabul qilish amaliyotini mahalla boshqaruviga joriy etish zarur. Bu mahalla hududidagi ijtimoiy xavf omillari, ishsizlik, kam ta’minlangan oilalar soni va infratuzilma muammolarini ilmiy asosda prognoz qilish imkonini beradi. Uchinchidan, Yevropa Ittifoqi mamlakatlari tajribasiga muvofiq, ochiq ma’lumotlar va jamoatchilik nazoratini kuchaytirish lozim. Mahalla byudjetlari, ijtimoiy dasturlar va loyihalar haqidagi ma’lumotlarni ochiq elektron platformalarda e’lon qilish fuqarolarning ishonchini oshiradi. Raqamli mahalla tizimi aholining davlat boshqaruvidagi ishtirokini kengaytiradi, ijtimoiy adolat tamoyillarini mustahkamlaydi va mahalla institutini fuqarolik jamiyatining faol bo‘g‘iniga aylantiradi. Elektron murojaatlar, onlayn so‘rovlar va raqamli monitoring orqali aholi o‘z muammolarini tezkor bildirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Iqtisodiy jihatdan raqamli mahalla byudjet mablag‘laridan samarali foydalanish, ortiqcha xarajatlarni qisqartirish va ijtimoiy yordamning manzilligini oshirishga xizmat qiladi. Raqamli tizimlar orqali takroriy funksiyalar kamayib, inson omili ta’siri pasayadi. Mahalla faoliyatida raqamli hisobot va tahlil vositalarining joriy etilishi qaror qabul qilish sifatini oshiradi, strategik rejalashtirishni ilmiy asosga qo‘yadi. Albatta,  “Raqamli mahalla” tizimini joriy etishdagi bir qator muammolar ham mavjud. Jumladan, kadrlar salohiyatining yetarli emasligi, raqamli ko‘nikmalar tanqisligi tizim samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuningdek, axborot xavfsizligi, kiberxujumlar va ma’lumotlar maxfiyligi masalalari alohida e’tibor talab qiladi. Bundan tashqari, aholining barcha qatlamlari raqamli xizmatlardan bir xil foydalana olmasligi raqamli notenglikni yuzaga keltirishi mumkin. O‘zbekiston sharoitida “Raqamli mahalla” tizimini rivojlantirish uchun  quyidagi masalalarni hal qilish lozim bo‘ladi: Mahalla darajasida raqamlashtirish bo‘yicha alohida davlat dasturini qabul qilish. Mahalla xodimlari uchun majburiy raqamli kompetensiya standartlarini joriy etish. Davlat axborot tizimlari bilan to‘liq integratsiyani ta’minlash. Fuqarolar uchun raqamli savodxonlik dasturlarini kengaytirish. Davlat-xususiy sheriklik asosida innovasion yechimlarni jalb etish. Bu tizim O‘zbekistonda mahalliy boshqaruvni isloh qilish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirishda strategik ahamiyatga ega. Raqamli texnologiyalarni mahalla institutiga keng joriy qilinishi natijasida mahallaning O‘zbekiston jamiyatining ijtimoiy, huquqiy va ma’naviy hayotida muhim rol o‘ynashi ta’minlanadi. Mahalla institutini rivojlantirish orqali jamiyat barqarorligi, ijtimoiy adolat va fuqarolik jamiyatining mustahkam poydevori yaratiladi.

14.1.2026 3044

Sud-huquq islohotlarining yangi yo‘nalishlari

Bugun O‘zbekiston xalqi davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlis va xalqimizga yo‘llagan Murojaatnomasini katta qiziqish bilan muhokama qilmoqda. Bu Murojaatnoma davlatimizning demokratik o‘zgarishlar, keng imkoniyatlar va amaliy ishlar mamlakati bo‘lgan Yangi O‘zbekistonni barpo etishdek umumiy maqsadimizga sodiqligini tasdiqlaydi. Shubhasiz, Prezidentimiz Murojaatnomasining asosiy mohiyati har bir soha va tarmoqni isloh qilish orqali fuqarolarning farovon hayot kechirishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratishdan iborat. Davlat rahbarimizning “Maqsadimiz aniq – yaqin yillarda daromadi o‘rtachadan yuqori bo‘lgan mamlakatlar qatoriga kirish”, degan so‘zlari bizni chuqur ta’sirlantirdi. Prezidentimiz jinoyat ishlari yurituvida odil sudlov jarayonini “Raqamli sud” tizimi asosida tashkil etish bo‘yicha keng ko‘lamli chora-tadbirlarni belgilab berdi. Bu orqali biz inson huquqlarini himoya qilishni yanada kuchaytiramiz. Bu tergovga ham taalluqli bo‘lib, jinoyat to‘g‘risidagi arizani qabul qilishdan to ishni sudga topshirishgacha sun’iy intellekt texnologiyalari joriy etilib, inson omili kamaytiriladi. Yurtimizda tergov sudyalarining faoliyati ham takomillashtiriladi. Endi ularga sanksiya va majburlov choralarini o‘zgartirish hamda bekor qilish bo‘yicha qo‘shimcha vakolatlar beriladi. Ingliz-sakson huquq tizimiga ega davlatlarda ijobiy natija ko‘rsatgan “xalq vakillari hay’ti” institutini jinoyat ish yurituviga bosqichma-bosqich joriy etish foydali va zarur rejalashtirilmoqda deb hisoblaymiz. O‘ta og‘ir jinoyat ishlari va jamoatchilik e’tiboriga sabab bo‘lgan jinoyat ishlarni jamoatchilik vakillari ishtirokida ko‘rib chiqish sud hukmining yanada adolatli bo‘lishini ta’minlashga xizmat qilishi asosli ravishda ta’kidlangan. Prezidentimiz fuqarolar va tadbirkorlarning huquqlarini ishonchli tiklash imkonini beradigan majburiy ijro jarayoniga sun’iy intellektni joriy etish masalasiga jiddiy e’tibor qaratdi. Davlatimiz rahbarining aholi genofondi uchun eng katta xavfga aylanib borayotgan giyohvandlik muammosi haqidagi bayonoti nihoyatda muhim bo‘ldi. Giyohvand moddalar savdosi transchegaraviy va virtual tus olmoqda. Bu esa jinoyatlarni aniqlashda yangi usullarni qo‘llashni, bu sohada zamonaviy bilim va ko‘nikmalarni chuqur egallashni talab etmoqda. Prezident bu masala bo‘yicha Milliy dastur qabul qilingani, narkojinogyatlarni butunlay yo‘q qilish, yoshlarda kuchli ma’naviy-ruhiy immunitetni shakllantirish uchun barcha kuch va imkoniyatlarni safarbar etayotganimizni ta’kidladi. Shu munosabat bilan, narkotik moddalar bilan bog‘liq jinoyatlarga qarshi kurashish bo‘yicha respublika ishchi guruhi davlat organlarining barcha kuch va imkoniyatlarini ishga solib, kelgusi yilda giyohvandlik vositalarini ishlab chiqarish va tarqatish yo‘llarini to‘xtatish bo‘yicha yangi tizim yaratishi lozim. Davlatimiz rahbarining Murojaatnomasida aks etgan sud-huquq islohotlarining ustuvor yo‘nalishlari chuqur ma’no-mazmunli bo‘lib, unda aniq vazifalar belgilangan.

11.1.2026 2995

Turkiston jadidchilik harakati asoschisi uy muzeyida

Mahmudxo‘ja Behbudiyning hayoti, ijodi, faoliyati hamda adib yashagan davr haqida qimmatli ma’lumotlar saqlanayotgan Samarqand shahridagi Mir Said Baraka ko‘chasida Behbudiy uy-muzeyi mavjudligini bilasizmi? Uy-muzey katalogi va unga kiritilgan eksponatlar tarixchilar, muzeyshunos, san’atshunos olimlar hamda keng jamoatchilik uchun muhim manba sanaladi. Behbudiy Samarqandda o‘ziga xos ilmiy-ma’rifiy muhit yaratgan va "Turkiston jadidlarining otasi" degan nomga sazovor bo‘lgan shaxs. Muzeyda Mahmudxo‘ja Behbudiy tashabbusi bilan 1903-yilda Samarqand atrofidagi mahallalarda yangi maktablar tashkil etgani haqidagi ma’lumotlar bor. Mazkur ekspozitsiyada Behbudiy bilan bir davrda ijod qilgan jadidlarning asarlari ham o‘rin olgan. Mahmudxo‘ja Behbudiy qisqa, ammo o‘zining zahmatli hayot yo‘li, sermahsul ijodi va fojiali taqdiri bilan har bir vatandoshimiz uchun ibratlik umr kechirdi. U o‘zbek jadidchilik harakatining yetakchilaridan biri bo‘lib, uning ma’rifatparvarlik, millatparvarlik faoliyati, dinni yaxshi bilishi, dunyoqarashining kengligi, vaqatparvarligi bilan tarix zarvaraqlarida alohida o‘rin tutadi. U yangi usuldagi maktablarni tashkil etish va zamonaviy bilimlarni tarqatishga katta hissa qo‘shgan ustozdir. Uning ta’lim sohasidagi harakatlari jamiyatda ma’naviy va madaniy rivojlanish uchun mustahkam zamin yaratgan. Kuni kecha Samarqand shahridagi uy-muzeyiga Mahmudxo‘ja Behbudiy matbaa va nashriyot faoliyatini rivojlantirishga ham katta e’tibor qaratganini shaxsan guvohi bo‘ldik. Behbudiy Samarqandda "Turon" nomli matbaani tashkil etib, darsliklar, o‘quv qo‘llanmalari va turli ma’rifiy kitoblarni nashr etgan. M.Behbudiy uy-muzeyida matbaachilik dastgohining ayrim faoliyati orqali ta’lim uchun zarur adabiyotlarning keng ommaga yetib borishiga erishgan muzey eksponatlaridan joy olgan. Turkiston jadidlik harakatining asoschisi, atoqli adib va jamoat arbobi, noshir va pedagog Mahmudxo‘ja Behbudiyning jadid maktablari va zamonaviy ta’lim usullariga asoslangan yondashuvlari bugungi o‘zbek ta’lim tizimida ilhom manbai bo‘lib xizmat qilmoqda. Uning jadid maktablari, matbaa faoliyati va ilg‘or g‘oyalari nafaqat o‘z davrida, balki bugungi kungacha ham ahamiyatli yo‘qotmadi. Behbudiyning ta’limga bo‘lgan yondashuvlari millatning ma’naviy tiklanishi va rivojlanishida asosiy poydevorlardan biri sifatida e’tirof etiladi. Bugungi kunda ham bu g‘oyalar yosh avlodning ma’naviy kamolotini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega.

12.12.2025 2794

Diqqat savdosi

Axborot oqimi haddan oshgan zamonda inson diqqatining o‘zi iqtisodiy qiymat kasb etyapti. 1971-yilda amerikalik iqtisodchi Herbert A. Simon “Axborotga boy dunyoda muammo endi ma’lumot yetishmasligi emas, e’tibor tanqisligidir” degan fikrni ilgari surgan edi. Quyida aytiladiganlar konspirologik gaplarga o‘xshashi mumkin, ammo bular bugunning bor gapi. Raqamli iqtisodiyotda bu jarayon aniq ko‘rinishga ega. Ijtimoiy platformalar foydalanuvchining onlayn vaqtini uzaytirishga intiladi, reklama tizimlari esa shu vaqtni pulga aylantiradi. Har bir ko‘rish, biror sahifaga kirish, izoh o‘qish uchun o‘tkazilgan vaqt – bularning barchasi iqtisodiy qiymat hosil qiladi. Shu tariqa e’tibor bozordagi mahsulotga o‘xshash qiymat olgan. Foydalanuvchi diqqatini jalb etish raqobati bor, bu raqobatda kimdir inson vaqtini, kimdir uning hissiyotini, kimdir esa qarashini egallashga urinadi. Axborot ko‘paygani sayin e’tibor yanada qisqaryapti. Shu sabab raqamli iqtisodiyotda foyda oqimi endi mahsulotdan emas, insonning ongini qancha vaqt band qilishdan kelib chiqadi. Bu esa butun biznes modelni o‘zgartirdi. Diqqat iqtisodiy tizimning yangi valyutasiga aylandi, deyish mumkin. Boshqarilish Har bir ijtimoiy tarmoq, mobil ilova insonning foydalanish vaqtini uzaytirish uchun yaratilgan murakkab mexanizmlarga tayanadi. Platformalar foydalanuvchi nima ko‘rishini, qachon ko‘rishini va qancha vaqt ko‘rishini oldindan hisoblay oladi. Algoritmlar insonning qiziqishini aniqlash, uni yanada kuchaytirish va shu yo‘l bilan diqqatni band qilish uchun ishlaydi. Bu tizimning markazida e’tiborni saqlab qolish g‘oyasi yotadi. Masalan, “infinite scroll” degan interfeys shakli foydalanuvchining to‘xtash ehtimolini kamaytiradi. Ekranni “varaqlagan” sari yangi ma’lumot o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladi. Bu jarayon ongda yakun yo‘q degan tasavvurni yaratadi, shuning uchun inson vaqt o‘tganini sezmaydi. Avtoijro funksiyasi esa navbatdagi videoni avtomatik boshlaydi. Shu tariqa foydalanuvchi o‘zi tanlov qilayotgandek bo‘ladi, aslida esa tizim uni o‘z oqimiga tortadi. Har bir “like” yoki fikr bildirish ham algoritmlar uchun signal hisoblanadi. Bu ma’lumotlar asosida platforma insonning kayfiyati, siyosiy qarashlari yoki kundalik odatlarini o‘lchay oladi. Shundan so‘ng unga ayni shu yo‘nalishda kontent taklif etiladi. Natijada foydalanuvchi o‘xshash fikrlar, obrazlar va qarashlar ichida qoladi. Bu holat algoritmik izolyatsiya deb ataladi. Diqqat bir yo‘nalishga to‘planadi, lekin umumiy ko‘lam torayadi. Masalan, YouTube foydalanuvchilarining o‘rtacha 70 foiz vaqtini algoritmik tavsiyalar orqali ushlab turadi. Parchalanish Har kungi yuzlab xabar, surat, video va bildirishnomalar diqqatni mayda bo‘laklarga ajratadi. Inson bir vaqtning o‘zida ko‘p ma’lumot bilan yuzlashadi, biroq bu ko‘p vazifalik faqat tashqi ko‘rinishda samarali. Aslida kishi ongi bir lahzada birgina narsaga to‘liq e’tibor bera oladi. Shu sabab doimiy diqqat bo‘linishi holatida bo‘lgan inson fikrini jamlay olmaydi, yuzaki idrok qiladi xolos. Kaliforniya universiteti olimi Gloria Mark olib borgan tadqiqotga ko‘ra, inson biror ish jarayonida chalg‘iganidan so‘ng diqqatni qayta tiklash uchun o‘rtacha 23 daqiqa-yu 15 soniya vaqt sarflaydi. So‘nggi yillarda e’tibor davomiyligi qisqarayotgani haqidagi fikr keng tarqalgan. 2015-yilda “Microsoft Canada” iste’molchilarning axborot iste’moli bo‘yicha hisobotida insonning o‘rtacha diqqat davomiyligi 12 soniyadan 8 soniyagacha kamaygani aytilgan. Biroq bu raqam ilmiy tadqiqot emas, marketing tahliliga asoslangan. Psixologik nuqtayi nazardan bu holat diqqatning parchalanishiga olib keladi. Miya har lahzada yangi signallarni qayta ishlaydi, biroq ularni bog‘lab, umumiy ma’no hosil qilishga ulgurmaydi. Bu jarayon uzoq muddatda charchoq, hissiy toliqish va fikr beqarorligiga sabab bo‘ladi. Hissiy toliqish Axborot oqimi uzluksiz bo‘lganda inson miyasi dam ololmaydi. Har daqiqada yangi bildirishnoma, yangi post yoki video ongni faollikka majbur qiladi. Bu jarayon dastlab sezilmaydi, lekin uzoq muddatda inson ruhiyatida chuqur iz qoldiradi. “Digital fatigue” deb ataluvchi holat shundan kelib chiqadi. Bu insonning raqamli muhitdan ruhiy charchashi, diqqatni jamlay olmasligi va ichki tinchlikni yo‘qotish holatidir. Tadqiqotlarda ijtimoiy tarmoqlardan ortiqcha foydalanish miya faoliyatida stress gormonlari ishlab chiqilishini kuchaytirishi aniqlangan. Axborot ortiqchaligi hissiy toliqish va ichki rag‘bat pasayishiga olib keladi. Yangi ma’lumotlarga qiziqish yo‘qoladi, biroq shu bilan birga kishi ulardan uzila olmaydi. Bu paradoksal holat doimiy dopamin stimulyatsiyasining natijasi hisoblanadi. Ruhiy toliqish asta-sekin hissiy befarqlikka aylanadi. Inson doimiy ma’lumot oqimida yashaydi, lekin hech bir ma’lumot unga yetarlicha ta’sir qilmaydi. Tashqi dunyo shovqinli, ichki dunyo esa bo‘shab qoladi. Miya ma’lumotni filtrlash qobiliyatini yo‘qotadi, hissiyotlar kuchsizlanadi, vaqt ritmini his qilish buziladi. Bu holat ong toliqqanini bildiradi. “Diqqat iqtisodiy tizimi” inson ruhiyatini faol iste’molchiga aylantirgan. U har doim yangi axborot izlaydi, bu izlanish unga tinchlik bermaydi. Raqamli muhitda charchoq tabiiy holga aylanishi ham shundan. E’tibor shaxsning o‘z tanlovi sifatida ma’nosini yo‘qotyapti, chunki u endi ongli tanlov emas, algoritm boshqaruvidagi jarayon. “Diqqat iqtisodiyoti” Raqamli muhitda diqqat shaxsiy hodisa emas, ijtimoiy resursga aylandi. Platformalar insonlarning umumiy e’tiborini o‘lchaydi va yo‘naltiradi. Kim ko‘proq ko‘rinish hosil qilsa, kim ko‘proq bahs uyg‘otsa, o‘sha shaxs yoki mavzu e’tibor markaziga chiqadi. Natijada diqqat adolatli taqsimlanmaydi. Ayrim g‘oyalar, shaxslar yoki mavzular ortiqcha e’tibor oladi, boshqalari esa butunlay chetda qoladi. Shu tariqa e’tibor maydoni ijtimoiy tengsizliklarni chuqurlashtiradi. “Diqqat iqtisodiyoti”ning oqibatlariga oid ilmiy yondashuvni britaniyalik tadqiqotchi Maksi Heitmayer “The Second Wave of Attention Economics” (2025-yil) maqolasida tahlil qiladi. Muallifning xulosasiga ko‘ra, diqqat iqtisodiyoti raqamli platformalar orqali shakllanadigan ijtimoiy kuch munosabatlarini mustahkamlaydi va e’tibor oqimi ko‘proq resursga ega bo‘lgan subyektlar tomon og‘adi. Muallif shunday deydi: “raqamli muhitda diqqat universal ramzli valyutaga aylanadi, bu esa axborot oqimini boshqaruvchi tizimlarning jamoaviy idrok shakllanishiga ta’sirini kuchaytiradi”. “Diqqat iqtisodiyoti” ma’lumot sifatini ham o‘zgartiradi. Kontent yaratuvchilar o‘quvchini jalb etish uchun qisqa, hissiyotli va ziddiyatli shakllarni tanlaydi. Shunday qilib, mazmun ustuvorligi yo‘qolib, shakl ustunlikka chiqadi. “DataReportal” e’lon qilgan “Digital 2024: Uzbekistan” hisobotida mamlakatda ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilarining soni 8,7 million, umumiy internet foydalanuvchilari 29,5 million ekani aytilgan. “Diqqat raqobati” muhitida yoshlar ko‘proq tez, vizual va hissiy kontentlarga murojaat qilyapti. Axborotning haddan ortib ketishi, platformalarning algoritmik boshqaruvi va tezkor kontentning ustuvorlashuvi diqqatni bo‘linuvchi resursga aylantirdi. Bu jarayon shaxsning ruhiy holatidan tortib jamiyatdagi axborot oqimi va ijtimoiy idrok shakllanishigacha ta’sir ko‘rsatyapti. Tadqiqotlar e’tiborning cheklanganini, chalg‘ishning kognitiv qiymatlarini, ijtimoiy tarmoqlardagi kontentning ustuvorligini va auditoriya odatlarining o‘zgarishini ko‘rsatadi. O‘zbekiston misolidagi kuzatuvlar ham global tendensiyalar bilan uyg‘un: yoshlar drayver bo‘lgan raqamli maydon ko‘proq qisqa, hissiy va tez qabul qilinadigan axborot shakllariga yo‘nalgan. Diqqat esa ijtimoiy jarayonlarning markaziy o‘lchoviga aylanib boryapti. Shahobiddin LUQMON tayyorladi. AKU: Insonning o‘rtacha diqqat davomiyligi 12 soniyadan 8 soniyagacha kamaygan. *** Doimiy diqqat bo‘linishi holatida inson fikrini jamlay olmaydi, yuzaki idrok qiladi xolos.

11.12.2025 2347

Baloga qolgan tandir

Toshkent, Andijon, Farg‘ona aholi eng zich joylashgan manzillar hisoblanadi. Atmosfera havosining eng yuqori darajada ifloslanishi shu shaharlarda yaqqol sezildi. Bu tasodifiy yoki vaqtinchalik muammo emas. Bu muammo transport tizimi, isitish usullari, urbanizatsiya, ekologik siyosat va tabiiy sharoitning o‘zaro uyg‘unlashmaganidan kelib chiqmoqda. Havo ifloslanishi nafaqat ekologik, balki ijtimoiy muammo sifatida ham dolzarblashmoqda. Ayni voqealar fonida 24-noyabr kuni O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Toshkent shahrida ekologik vaziyatni yaxshilash bo‘yicha kechiktirib bo‘lmaydigan chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi farmoni imzolandi. Ekologik muammolarni bartaraf etish bo‘yicha belgilab berilgan vazifalar doirasida reydlar o‘tkazilib, Toshkent shahri va unga tutash hududlarda atmosfera havosiga salbiy ta’sir etayotgan issiqxonalar faoliyati, qurilish obyektlari, sanoat korxonalari o‘rganildi. Nega doim Prezident tanqid qilganidan keyin o‘zgarish bo‘ladi? Joriy yil 5-fevral, 6-oktabr, 22-sentabr va 3-noyabr kunlarida ham Toshkent bir necha bor dunyodagi “eng iflos” shaharlardan biri sifatida ko‘rsatilgan. 2023-yilda poytaxt 22-o‘rinni egallagan. 2024–2025-yillarda havosi “eng iflos” shaharlar top 10 taligida tez-tez tilga olinadi. Davlat rahbari tanqid qilmasidan oldin nega bu masalaga mas’ullar e’tibor bermagan? Tandir qurib non yopishni targ‘ib etayotgan yoki tandirni buzishga kirishgan hokimlar qayerga qarayotgan edi?! Ekologik vaziyatni yaxshilash bo‘yicha kechiktirib bo‘lmaydigan chora-tadbirlar boshlangandan so‘ng qisqa vaqt ichida natija sezildi. Maxsus komissiya tuzilishi, keng ko‘lamdagi reydlar, Toshkent shahrida boshlangan choralardan so‘ng havo sifati yaxshi tomonga o‘zgardi. Viloyati hokimi foydali degan tandirlarni tumani hokim buzdirib tashladi Joriy yil 11-noyabr kuni “Andijonda havo ifloslanishi keskin oshdi: PM2,5 me’yordan qariyb 9 barobar yuqori” deya, xabar bergan edi UzReport.news. Ya’ni bu Andijonda diametri 2,5 mikrometrdan kichik zararli chang miqdori odatdagi xavfsiz chegaradan 9 marta ko‘p degani. Bu chang zarralari nafas yo‘llari orqali tanaga kirib, butun vujudni qon tomirlar orqali aylanib chiqa oladi. 3-dekabr kuni Andijon viloyatining Shahrixon tumanida hokim Hikmatillo Dadaxonov ekologik reyd davomida somsaxona tandirlarini buzdirib tashlagani aholi noroziligiga sabab bo‘ldi. Biroz vaqt o‘tgach viloyati hokimligi tuman hokimiga intizomiy chora ko‘rilgani haqida xabar berdi. Aholi atmosfera havosining ifloslanishini unutib, hokimlarning tomoshasini e’tibor bilan kuzatishmoqda. Toshkent viloyati hokimi Zoir Mirzayev tandirda non yopish foydali ekanini aytgan edi. Shahrixon tumani hokim Hikmatillo Dadaxonov esa tandir atmosfera uchun zararli deya buzdirib tashladi. Andijon viloyati hokimligi tandirlarni buzdirgan hokimni “Hayfsan” bilan jazoladi. Demak, tandirni buzishda mantiq yo‘q Toshkent viloyati hokimi mahallalarda ayollar orasida onkologik kasalliklar ko‘payishiga sabab – “ayollar tandirda non yopmay qo‘yganlari” deb aytdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, tandirda non yopish – jismoniy faoliyat, organizm issiqligi va qon aylanishiga ta’sir qiluvchi amaliyot, Zoir Mirzayev “tandirda non yopgan ayolda rak bo‘lmaydi” deya ta’kidladi. Mirzayevning bu so‘zlari shaxsiy fikr. Unda ilmiy asos ko‘rsatilmagan. Sog‘liqni saqlash bo‘yicha ekspertlar yoki biror tibbiy muassasa tomonidan bu fikr tasdiqlangani haqida ma’lumot berilmagan. Andijonda tandirlar tuman hokimi qarori bilan buzilgan, asos sifatida “ekologik vaziyat”, “sanitariya-gigiyena” kabi holatlar ko‘rsatilgan. Ammo viloyat hokimligi tandirlar buzilishini ma’qullamagan, aksincha, hokimga chora ko‘rgan. Demakki, Shahrixon tumani hokimining ko‘rsatmasi bilan tandirlarning buzilishida ham asosli mantiq yo‘q. Hokimlar aholini chalg‘itmoqdami? Atmosfera havosining ifloslanishida issiqlik stansiyalarining ulushi 28 foiz, transport – 16 foiz, sanoat – 13 foiz ta’sir ko‘rsatayotgani haqida asosli ma’lumotlar bor. Biroq bunga tandirning ta’siri haqida biror dalil yo‘q. Ekologiya bo‘yicha oldimizda jiddiy muammolar turganda aholida fikrlar qarama-qarshiligini keltirib chiqargandan ko‘ra, farmonda belgilangan vazifalar ijrosiga jiddiy kirishish eng to‘g‘ri yo‘l, nazarimizda. Axir davlatimiz rahbarining shaxsan o‘zlari ekologiyani asrash bo‘yicha tashabbuslarni ilgari surmoqda. P.S.: Ayni kunlarda yurtimizda mayin yomg‘irlar yog‘moqda. Tabiatning himmati bilan osmonimiz ancha tiniqlashdi. Ammo hali oldinda uzun qish bor. Demak ekologiya muammosi hali kun tartibidan tushmasa kerak.