14.1.2026 855

“Raqamli mahalla” – mahallani rivojlantirishning muhim omili

2025-yil 26-dekabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan Oliy Majlis va O‘zbekiston xalqiga qilingan Murojaatnoma o‘z mazmun-mohiyati va unda ilgari surilgan ko‘pdan-ko‘p tashabbuslarning inson manfaatlari va yurt taraqqiyoti bilan uyg‘unligi jihatidan barcha fuqarolarda juda katta qiziqish uyg‘otmoqda. Ayniqsa, yurtboshimizning 2026-yil “Mahallani rivojlantirish va jamiyatni yuksaltirish yili” deb e’lon qilishi, Murojaatnomaning asosiy qismi – 2026 yilda amalga oshiriladigan eng muhim 6 ta ustuvor yo‘nalishdan birinchisi – mahalla infratuzilmasini yanada yaxshilash, ularga Yangi O‘zbekiston qiyofasini olib kirishdan iborat qilib belgilanishi butun xalqimizni quvontirib yubordi, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Prezidentimiz aytganidek, “Yurt obodligi, avvalo, mahalladan boshlanadi. Aynan mahalladagi yo‘l, suv, elektr va transport ta’minoti, bog‘cha, maktab va oilaviy poliklinikadagi shart-sharoitlarga qarab, odamlar islohotlarimizga baho beradi. Shu bois mahalla tizimini rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi bo‘lib kelgan va shunday bo‘lib qoladi.” Ta’kidlash joizki, 2026-yilning “Mahallani rivojlantirish va jamiyatni yuksaltirish yili” deb e’lon qilinishi munosabati bilan tez orada davlat dasturi qabul qilinadi. Tabiiyki, ushbu dasturda mahallaning institusional salohiyatini to‘liq ishga solish, mahalla infratuzilmasini yaxshilash, ijtimoiy himoyani kuchaytirish, yoshlar va xotin-qizlar faolligini oshirish ustuvor yo‘nalishlar sifatida belgilanadi. Bu masalalar mahalla oldiga bir qator yangi vazifalarni qo‘yadi. Biroq, hozirgi kunda mahalla tizimida kadrlar malakasi, moliyaviy mustaqillik va raqamlashtirish sohalaridagi muammolar to‘liq hal qilinmaganligi sir emas. Shu sababli 2026-yilgi davlat dasturi doirasida mazkur muammolarni hal etishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlar belgilanishi maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bunda «Raqamli mahalla» tizimini joriy etish, mahalla xodimlarining malakasini oshirish va zamonaviy boshqaruv usullarini qo‘llash yuqoridagi muammolarni bartaraf etishda muhim rol o‘ynashi mumkin. Darhaqiqat, global raqamlashuv jarayonlari XXI asrda davlat boshqaruvi, ijtimoiy munosabatlar va jamoatchilik institutlarini tubdan o‘zgartirib yubormoqda. Ayniqsa, aholiga eng yaqin bo‘lgan mahalliy boshqaruv bo‘g‘ini – mahalla institutini raqamli transformatsiya qilish ijtimoiy barqarorlik, fuqarolar faolligi va davlat xizmatlari samaradorligini oshirishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda "Inson qadri uchun" tamoyili asosida olib borilayotgan islohotlar mahallaning jamiyatdagi o‘rnini yanada mustahkamlashni talab etmoqda. Bu jarayonda raqamli texnologiyalardan foydalanish mahalla faoliyatini yangi sifat bosqichiga ko‘tarish, ijtimoiy muammolarni tezkor aniqlash va hal etish imkonini beradi. “Raqamli mahalla” konsepsiyasi aynan shu ehtiyojlardan kelib chiqqan holda, mahalla faoliyatini zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari asosida tashkil etish, davlat organlari va aholi o‘rtasidagi o‘zaro aloqani elektron shaklga o‘tkazishni nazarda tutadi. Shu sababli “Raqamli mahalla” tizimini joriy etish mexanizmlarini ilmiy tahlil qilish, ilg‘or xorij tajribasini o‘rganish hamda O‘zbekiston sharoitiga mos amaliy takliflar ishlab chiqish dolzarb masalalardan biridir. Raqamli boshqaruv (digital governance) davlat boshqaruvi jarayonlariga raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali qaror qabul qilish samaradorligini oshirish, ochiqlik va shaffoflikni ta’minlashga qaratilgan tizimdir. U elektron hukumat (e-government), ochiq ma’lumotlar (open data), raqamli xizmatlar va fuqarolar ishtirokini qamrab oladi. Mahalliy darajada raqamli boshqaruvning joriy etilishi aholining kundalik muammolariga tezkor javob qaytarish, ijtimoiy xizmatlarni adresli yetkazish va mahalla institutining haqiqiy jamoatchilik markaziga aylanishiga xizmat qiladi. O‘zbekistonda “Raqamli mahalla” tizimini joriy etish uchun yetarlicha huquqiy asoslar mavjud. Xususan, O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi (2023-yilgi tahriri) mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlarining mustaqilligi va fuqarolar ishtirokini kafolatlaydi. Shuningdek, “Mahalliy davlat hokimiyati to‘g‘risida”gi, “Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risida”gi, “Elektron hukumat to‘g‘risida”gi, “Shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risida”gi qonunlar, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risidagi farmoni va boshqa hujjatlar raqamli xizmatlar ko‘rsatish, ma’lumotlar almashinuvi va fuqarolar huquqlarini himoya qilish uchun huquqiy zamin yaratadi. Tizimni joriy etish davlat byudjeti, mahalliy byudjetlar, davlat-xususiy sheriklik va grantlar asosida amalga oshirilishi mumkin. Raqamli xizmatlar orqali xarajatlarni optimallashtirish moliyaviy barqarorlikni ta’minlaydi. Texnologik jihatdan yagona mahalla axborot platformasi, mobil ilovalar, elektron hujjat aylanmasi, sun’iy intellekt elementlari asosida tahlil,  kiberxavfsizlik tizimlari muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Raqamli platformalar aholining mahalla hayotidagi ishtirokini yangi bosqichga olib chiqadi. Elektron so‘rovnomalar, onlayn muhokamalar va ovoz berish mexanizmlari orqali fuqarolar qaror qabul qilish jarayoniga bevosita jalb etiladi. Shu o‘rinda xorijiy mamlakatlarning ilg‘or tajribasiga murojaat qilsak, Estoniya elektron davlat boshqaruvi sohasida yetakchi davlat hisoblanadi. Mahalliy darajada elektron reyestrlar va identifikatsiya tizimlari orqali aholi bilan tezkor aloqa yo‘lga qo‘yilgan. Janubiy Koreyada “Smart City” va “Smart Community” konsepsiyalari doirasida mahalliy jamoalar raqamlashtirilgan. Mobil ilovalar orqali fuqarolar kommunal, ijtimoiy va ma’muriy xizmatlarga oson kirish imkoniga ega. Singapurda mahalla darajasida sensorlar, ma’lumotlar tahlili va raqamli platformalar orqali ijtimoiy xizmatlar optimallashtirilgan. Yevropa Ittifoqi davlatlarida “Smart Community” dasturlari fuqarolarning raqamli ishtirokini kengaytirishga qaratilgan bo‘lib, ochiq ma’lumotlar (Open Data) siyosati muhim o‘rin tutadi. Xorijiy davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, raqamli mahallaning muvaffaqiyatli amal qilishi tasodifiy emas, balki puxta ishlab chiqilgan davlat siyosati, institusional barqarorlik va jamoatchilik ishonchiga tayanadi. O‘zbekiston sharoitida mazkur tajribani to‘liq ko‘chirib olish emas, balki milliy an’analar, huquqiy tizim va ijtimoiy munosabatlarni hisobga olgan holda moslashtirish maqsadga muvofiqdir. Avvalo, Estoniya va Koreya tajribasidan kelib chiqqan holda, mahalla darajasida yagona identifikatsiya va ma’lumotlar almashinuvi tizimini joriy etish muhim. Bu ijtimoiy nafaqalar, moddiy yordam, bandlik va ta’lim xizmatlarini adresli yetkazish imkonini beradi. O‘zbekistonda mavjud “Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali” va “Ijtimoiy himoya yagona reyestri” bilan mahalla axborot tizimini integratsiya qilish mazkur yo‘nalishda asosiy vazifa hisoblanadi. Ikkinchidan, Singapur tajribasi asosida ma’lumotlarga tayangan qaror qabul qilish amaliyotini mahalla boshqaruviga joriy etish zarur. Bu mahalla hududidagi ijtimoiy xavf omillari, ishsizlik, kam ta’minlangan oilalar soni va infratuzilma muammolarini ilmiy asosda prognoz qilish imkonini beradi. Uchinchidan, Yevropa Ittifoqi mamlakatlari tajribasiga muvofiq, ochiq ma’lumotlar va jamoatchilik nazoratini kuchaytirish lozim. Mahalla byudjetlari, ijtimoiy dasturlar va loyihalar haqidagi ma’lumotlarni ochiq elektron platformalarda e’lon qilish fuqarolarning ishonchini oshiradi. Raqamli mahalla tizimi aholining davlat boshqaruvidagi ishtirokini kengaytiradi, ijtimoiy adolat tamoyillarini mustahkamlaydi va mahalla institutini fuqarolik jamiyatining faol bo‘g‘iniga aylantiradi. Elektron murojaatlar, onlayn so‘rovlar va raqamli monitoring orqali aholi o‘z muammolarini tezkor bildirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Iqtisodiy jihatdan raqamli mahalla byudjet mablag‘laridan samarali foydalanish, ortiqcha xarajatlarni qisqartirish va ijtimoiy yordamning manzilligini oshirishga xizmat qiladi. Raqamli tizimlar orqali takroriy funksiyalar kamayib, inson omili ta’siri pasayadi. Mahalla faoliyatida raqamli hisobot va tahlil vositalarining joriy etilishi qaror qabul qilish sifatini oshiradi, strategik rejalashtirishni ilmiy asosga qo‘yadi. Albatta,  “Raqamli mahalla” tizimini joriy etishdagi bir qator muammolar ham mavjud. Jumladan, kadrlar salohiyatining yetarli emasligi, raqamli ko‘nikmalar tanqisligi tizim samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuningdek, axborot xavfsizligi, kiberxujumlar va ma’lumotlar maxfiyligi masalalari alohida e’tibor talab qiladi. Bundan tashqari, aholining barcha qatlamlari raqamli xizmatlardan bir xil foydalana olmasligi raqamli notenglikni yuzaga keltirishi mumkin. O‘zbekiston sharoitida “Raqamli mahalla” tizimini rivojlantirish uchun  quyidagi masalalarni hal qilish lozim bo‘ladi: Mahalla darajasida raqamlashtirish bo‘yicha alohida davlat dasturini qabul qilish. Mahalla xodimlari uchun majburiy raqamli kompetensiya standartlarini joriy etish. Davlat axborot tizimlari bilan to‘liq integratsiyani ta’minlash. Fuqarolar uchun raqamli savodxonlik dasturlarini kengaytirish. Davlat-xususiy sheriklik asosida innovasion yechimlarni jalb etish. Bu tizim O‘zbekistonda mahalliy boshqaruvni isloh qilish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirishda strategik ahamiyatga ega. Raqamli texnologiyalarni mahalla institutiga keng joriy qilinishi natijasida mahallaning O‘zbekiston jamiyatining ijtimoiy, huquqiy va ma’naviy hayotida muhim rol o‘ynashi ta’minlanadi. Mahalla institutini rivojlantirish orqali jamiyat barqarorligi, ijtimoiy adolat va fuqarolik jamiyatining mustahkam poydevori yaratiladi.

14.1.2026 573

Sud-huquq islohotlarining yangi yo‘nalishlari

Bugun O‘zbekiston xalqi davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlis va xalqimizga yo‘llagan Murojaatnomasini katta qiziqish bilan muhokama qilmoqda. Bu Murojaatnoma davlatimizning demokratik o‘zgarishlar, keng imkoniyatlar va amaliy ishlar mamlakati bo‘lgan Yangi O‘zbekistonni barpo etishdek umumiy maqsadimizga sodiqligini tasdiqlaydi. Shubhasiz, Prezidentimiz Murojaatnomasining asosiy mohiyati har bir soha va tarmoqni isloh qilish orqali fuqarolarning farovon hayot kechirishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratishdan iborat. Davlat rahbarimizning “Maqsadimiz aniq – yaqin yillarda daromadi o‘rtachadan yuqori bo‘lgan mamlakatlar qatoriga kirish”, degan so‘zlari bizni chuqur ta’sirlantirdi. Prezidentimiz jinoyat ishlari yurituvida odil sudlov jarayonini “Raqamli sud” tizimi asosida tashkil etish bo‘yicha keng ko‘lamli chora-tadbirlarni belgilab berdi. Bu orqali biz inson huquqlarini himoya qilishni yanada kuchaytiramiz. Bu tergovga ham taalluqli bo‘lib, jinoyat to‘g‘risidagi arizani qabul qilishdan to ishni sudga topshirishgacha sun’iy intellekt texnologiyalari joriy etilib, inson omili kamaytiriladi. Yurtimizda tergov sudyalarining faoliyati ham takomillashtiriladi. Endi ularga sanksiya va majburlov choralarini o‘zgartirish hamda bekor qilish bo‘yicha qo‘shimcha vakolatlar beriladi. Ingliz-sakson huquq tizimiga ega davlatlarda ijobiy natija ko‘rsatgan “xalq vakillari hay’ti” institutini jinoyat ish yurituviga bosqichma-bosqich joriy etish foydali va zarur rejalashtirilmoqda deb hisoblaymiz. O‘ta og‘ir jinoyat ishlari va jamoatchilik e’tiboriga sabab bo‘lgan jinoyat ishlarni jamoatchilik vakillari ishtirokida ko‘rib chiqish sud hukmining yanada adolatli bo‘lishini ta’minlashga xizmat qilishi asosli ravishda ta’kidlangan. Prezidentimiz fuqarolar va tadbirkorlarning huquqlarini ishonchli tiklash imkonini beradigan majburiy ijro jarayoniga sun’iy intellektni joriy etish masalasiga jiddiy e’tibor qaratdi. Davlatimiz rahbarining aholi genofondi uchun eng katta xavfga aylanib borayotgan giyohvandlik muammosi haqidagi bayonoti nihoyatda muhim bo‘ldi. Giyohvand moddalar savdosi transchegaraviy va virtual tus olmoqda. Bu esa jinoyatlarni aniqlashda yangi usullarni qo‘llashni, bu sohada zamonaviy bilim va ko‘nikmalarni chuqur egallashni talab etmoqda. Prezident bu masala bo‘yicha Milliy dastur qabul qilingani, narkojinogyatlarni butunlay yo‘q qilish, yoshlarda kuchli ma’naviy-ruhiy immunitetni shakllantirish uchun barcha kuch va imkoniyatlarni safarbar etayotganimizni ta’kidladi. Shu munosabat bilan, narkotik moddalar bilan bog‘liq jinoyatlarga qarshi kurashish bo‘yicha respublika ishchi guruhi davlat organlarining barcha kuch va imkoniyatlarini ishga solib, kelgusi yilda giyohvandlik vositalarini ishlab chiqarish va tarqatish yo‘llarini to‘xtatish bo‘yicha yangi tizim yaratishi lozim. Davlatimiz rahbarining Murojaatnomasida aks etgan sud-huquq islohotlarining ustuvor yo‘nalishlari chuqur ma’no-mazmunli bo‘lib, unda aniq vazifalar belgilangan.

11.1.2026 653

Turkiston jadidchilik harakati asoschisi uy muzeyida

Mahmudxo‘ja Behbudiyning hayoti, ijodi, faoliyati hamda adib yashagan davr haqida qimmatli ma’lumotlar saqlanayotgan Samarqand shahridagi Mir Said Baraka ko‘chasida Behbudiy uy-muzeyi mavjudligini bilasizmi? Uy-muzey katalogi va unga kiritilgan eksponatlar tarixchilar, muzeyshunos, san’atshunos olimlar hamda keng jamoatchilik uchun muhim manba sanaladi. Behbudiy Samarqandda o‘ziga xos ilmiy-ma’rifiy muhit yaratgan va "Turkiston jadidlarining otasi" degan nomga sazovor bo‘lgan shaxs. Muzeyda Mahmudxo‘ja Behbudiy tashabbusi bilan 1903-yilda Samarqand atrofidagi mahallalarda yangi maktablar tashkil etgani haqidagi ma’lumotlar bor. Mazkur ekspozitsiyada Behbudiy bilan bir davrda ijod qilgan jadidlarning asarlari ham o‘rin olgan. Mahmudxo‘ja Behbudiy qisqa, ammo o‘zining zahmatli hayot yo‘li, sermahsul ijodi va fojiali taqdiri bilan har bir vatandoshimiz uchun ibratlik umr kechirdi. U o‘zbek jadidchilik harakatining yetakchilaridan biri bo‘lib, uning ma’rifatparvarlik, millatparvarlik faoliyati, dinni yaxshi bilishi, dunyoqarashining kengligi, vaqatparvarligi bilan tarix zarvaraqlarida alohida o‘rin tutadi. U yangi usuldagi maktablarni tashkil etish va zamonaviy bilimlarni tarqatishga katta hissa qo‘shgan ustozdir. Uning ta’lim sohasidagi harakatlari jamiyatda ma’naviy va madaniy rivojlanish uchun mustahkam zamin yaratgan. Kuni kecha Samarqand shahridagi uy-muzeyiga Mahmudxo‘ja Behbudiy matbaa va nashriyot faoliyatini rivojlantirishga ham katta e’tibor qaratganini shaxsan guvohi bo‘ldik. Behbudiy Samarqandda "Turon" nomli matbaani tashkil etib, darsliklar, o‘quv qo‘llanmalari va turli ma’rifiy kitoblarni nashr etgan. M.Behbudiy uy-muzeyida matbaachilik dastgohining ayrim faoliyati orqali ta’lim uchun zarur adabiyotlarning keng ommaga yetib borishiga erishgan muzey eksponatlaridan joy olgan. Turkiston jadidlik harakatining asoschisi, atoqli adib va jamoat arbobi, noshir va pedagog Mahmudxo‘ja Behbudiyning jadid maktablari va zamonaviy ta’lim usullariga asoslangan yondashuvlari bugungi o‘zbek ta’lim tizimida ilhom manbai bo‘lib xizmat qilmoqda. Uning jadid maktablari, matbaa faoliyati va ilg‘or g‘oyalari nafaqat o‘z davrida, balki bugungi kungacha ham ahamiyatli yo‘qotmadi. Behbudiyning ta’limga bo‘lgan yondashuvlari millatning ma’naviy tiklanishi va rivojlanishida asosiy poydevorlardan biri sifatida e’tirof etiladi. Bugungi kunda ham bu g‘oyalar yosh avlodning ma’naviy kamolotini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega.

12.12.2025 1449

Diqqat savdosi

Axborot oqimi haddan oshgan zamonda inson diqqatining o‘zi iqtisodiy qiymat kasb etyapti. 1971-yilda amerikalik iqtisodchi Herbert A. Simon “Axborotga boy dunyoda muammo endi ma’lumot yetishmasligi emas, e’tibor tanqisligidir” degan fikrni ilgari surgan edi. Quyida aytiladiganlar konspirologik gaplarga o‘xshashi mumkin, ammo bular bugunning bor gapi. Raqamli iqtisodiyotda bu jarayon aniq ko‘rinishga ega. Ijtimoiy platformalar foydalanuvchining onlayn vaqtini uzaytirishga intiladi, reklama tizimlari esa shu vaqtni pulga aylantiradi. Har bir ko‘rish, biror sahifaga kirish, izoh o‘qish uchun o‘tkazilgan vaqt – bularning barchasi iqtisodiy qiymat hosil qiladi. Shu tariqa e’tibor bozordagi mahsulotga o‘xshash qiymat olgan. Foydalanuvchi diqqatini jalb etish raqobati bor, bu raqobatda kimdir inson vaqtini, kimdir uning hissiyotini, kimdir esa qarashini egallashga urinadi. Axborot ko‘paygani sayin e’tibor yanada qisqaryapti. Shu sabab raqamli iqtisodiyotda foyda oqimi endi mahsulotdan emas, insonning ongini qancha vaqt band qilishdan kelib chiqadi. Bu esa butun biznes modelni o‘zgartirdi. Diqqat iqtisodiy tizimning yangi valyutasiga aylandi, deyish mumkin. Boshqarilish Har bir ijtimoiy tarmoq, mobil ilova insonning foydalanish vaqtini uzaytirish uchun yaratilgan murakkab mexanizmlarga tayanadi. Platformalar foydalanuvchi nima ko‘rishini, qachon ko‘rishini va qancha vaqt ko‘rishini oldindan hisoblay oladi. Algoritmlar insonning qiziqishini aniqlash, uni yanada kuchaytirish va shu yo‘l bilan diqqatni band qilish uchun ishlaydi. Bu tizimning markazida e’tiborni saqlab qolish g‘oyasi yotadi. Masalan, “infinite scroll” degan interfeys shakli foydalanuvchining to‘xtash ehtimolini kamaytiradi. Ekranni “varaqlagan” sari yangi ma’lumot o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladi. Bu jarayon ongda yakun yo‘q degan tasavvurni yaratadi, shuning uchun inson vaqt o‘tganini sezmaydi. Avtoijro funksiyasi esa navbatdagi videoni avtomatik boshlaydi. Shu tariqa foydalanuvchi o‘zi tanlov qilayotgandek bo‘ladi, aslida esa tizim uni o‘z oqimiga tortadi. Har bir “like” yoki fikr bildirish ham algoritmlar uchun signal hisoblanadi. Bu ma’lumotlar asosida platforma insonning kayfiyati, siyosiy qarashlari yoki kundalik odatlarini o‘lchay oladi. Shundan so‘ng unga ayni shu yo‘nalishda kontent taklif etiladi. Natijada foydalanuvchi o‘xshash fikrlar, obrazlar va qarashlar ichida qoladi. Bu holat algoritmik izolyatsiya deb ataladi. Diqqat bir yo‘nalishga to‘planadi, lekin umumiy ko‘lam torayadi. Masalan, YouTube foydalanuvchilarining o‘rtacha 70 foiz vaqtini algoritmik tavsiyalar orqali ushlab turadi. Parchalanish Har kungi yuzlab xabar, surat, video va bildirishnomalar diqqatni mayda bo‘laklarga ajratadi. Inson bir vaqtning o‘zida ko‘p ma’lumot bilan yuzlashadi, biroq bu ko‘p vazifalik faqat tashqi ko‘rinishda samarali. Aslida kishi ongi bir lahzada birgina narsaga to‘liq e’tibor bera oladi. Shu sabab doimiy diqqat bo‘linishi holatida bo‘lgan inson fikrini jamlay olmaydi, yuzaki idrok qiladi xolos. Kaliforniya universiteti olimi Gloria Mark olib borgan tadqiqotga ko‘ra, inson biror ish jarayonida chalg‘iganidan so‘ng diqqatni qayta tiklash uchun o‘rtacha 23 daqiqa-yu 15 soniya vaqt sarflaydi. So‘nggi yillarda e’tibor davomiyligi qisqarayotgani haqidagi fikr keng tarqalgan. 2015-yilda “Microsoft Canada” iste’molchilarning axborot iste’moli bo‘yicha hisobotida insonning o‘rtacha diqqat davomiyligi 12 soniyadan 8 soniyagacha kamaygani aytilgan. Biroq bu raqam ilmiy tadqiqot emas, marketing tahliliga asoslangan. Psixologik nuqtayi nazardan bu holat diqqatning parchalanishiga olib keladi. Miya har lahzada yangi signallarni qayta ishlaydi, biroq ularni bog‘lab, umumiy ma’no hosil qilishga ulgurmaydi. Bu jarayon uzoq muddatda charchoq, hissiy toliqish va fikr beqarorligiga sabab bo‘ladi. Hissiy toliqish Axborot oqimi uzluksiz bo‘lganda inson miyasi dam ololmaydi. Har daqiqada yangi bildirishnoma, yangi post yoki video ongni faollikka majbur qiladi. Bu jarayon dastlab sezilmaydi, lekin uzoq muddatda inson ruhiyatida chuqur iz qoldiradi. “Digital fatigue” deb ataluvchi holat shundan kelib chiqadi. Bu insonning raqamli muhitdan ruhiy charchashi, diqqatni jamlay olmasligi va ichki tinchlikni yo‘qotish holatidir. Tadqiqotlarda ijtimoiy tarmoqlardan ortiqcha foydalanish miya faoliyatida stress gormonlari ishlab chiqilishini kuchaytirishi aniqlangan. Axborot ortiqchaligi hissiy toliqish va ichki rag‘bat pasayishiga olib keladi. Yangi ma’lumotlarga qiziqish yo‘qoladi, biroq shu bilan birga kishi ulardan uzila olmaydi. Bu paradoksal holat doimiy dopamin stimulyatsiyasining natijasi hisoblanadi. Ruhiy toliqish asta-sekin hissiy befarqlikka aylanadi. Inson doimiy ma’lumot oqimida yashaydi, lekin hech bir ma’lumot unga yetarlicha ta’sir qilmaydi. Tashqi dunyo shovqinli, ichki dunyo esa bo‘shab qoladi. Miya ma’lumotni filtrlash qobiliyatini yo‘qotadi, hissiyotlar kuchsizlanadi, vaqt ritmini his qilish buziladi. Bu holat ong toliqqanini bildiradi. “Diqqat iqtisodiy tizimi” inson ruhiyatini faol iste’molchiga aylantirgan. U har doim yangi axborot izlaydi, bu izlanish unga tinchlik bermaydi. Raqamli muhitda charchoq tabiiy holga aylanishi ham shundan. E’tibor shaxsning o‘z tanlovi sifatida ma’nosini yo‘qotyapti, chunki u endi ongli tanlov emas, algoritm boshqaruvidagi jarayon. “Diqqat iqtisodiyoti” Raqamli muhitda diqqat shaxsiy hodisa emas, ijtimoiy resursga aylandi. Platformalar insonlarning umumiy e’tiborini o‘lchaydi va yo‘naltiradi. Kim ko‘proq ko‘rinish hosil qilsa, kim ko‘proq bahs uyg‘otsa, o‘sha shaxs yoki mavzu e’tibor markaziga chiqadi. Natijada diqqat adolatli taqsimlanmaydi. Ayrim g‘oyalar, shaxslar yoki mavzular ortiqcha e’tibor oladi, boshqalari esa butunlay chetda qoladi. Shu tariqa e’tibor maydoni ijtimoiy tengsizliklarni chuqurlashtiradi. “Diqqat iqtisodiyoti”ning oqibatlariga oid ilmiy yondashuvni britaniyalik tadqiqotchi Maksi Heitmayer “The Second Wave of Attention Economics” (2025-yil) maqolasida tahlil qiladi. Muallifning xulosasiga ko‘ra, diqqat iqtisodiyoti raqamli platformalar orqali shakllanadigan ijtimoiy kuch munosabatlarini mustahkamlaydi va e’tibor oqimi ko‘proq resursga ega bo‘lgan subyektlar tomon og‘adi. Muallif shunday deydi: “raqamli muhitda diqqat universal ramzli valyutaga aylanadi, bu esa axborot oqimini boshqaruvchi tizimlarning jamoaviy idrok shakllanishiga ta’sirini kuchaytiradi”. “Diqqat iqtisodiyoti” ma’lumot sifatini ham o‘zgartiradi. Kontent yaratuvchilar o‘quvchini jalb etish uchun qisqa, hissiyotli va ziddiyatli shakllarni tanlaydi. Shunday qilib, mazmun ustuvorligi yo‘qolib, shakl ustunlikka chiqadi. “DataReportal” e’lon qilgan “Digital 2024: Uzbekistan” hisobotida mamlakatda ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilarining soni 8,7 million, umumiy internet foydalanuvchilari 29,5 million ekani aytilgan. “Diqqat raqobati” muhitida yoshlar ko‘proq tez, vizual va hissiy kontentlarga murojaat qilyapti. Axborotning haddan ortib ketishi, platformalarning algoritmik boshqaruvi va tezkor kontentning ustuvorlashuvi diqqatni bo‘linuvchi resursga aylantirdi. Bu jarayon shaxsning ruhiy holatidan tortib jamiyatdagi axborot oqimi va ijtimoiy idrok shakllanishigacha ta’sir ko‘rsatyapti. Tadqiqotlar e’tiborning cheklanganini, chalg‘ishning kognitiv qiymatlarini, ijtimoiy tarmoqlardagi kontentning ustuvorligini va auditoriya odatlarining o‘zgarishini ko‘rsatadi. O‘zbekiston misolidagi kuzatuvlar ham global tendensiyalar bilan uyg‘un: yoshlar drayver bo‘lgan raqamli maydon ko‘proq qisqa, hissiy va tez qabul qilinadigan axborot shakllariga yo‘nalgan. Diqqat esa ijtimoiy jarayonlarning markaziy o‘lchoviga aylanib boryapti. Shahobiddin LUQMON tayyorladi. AKU: Insonning o‘rtacha diqqat davomiyligi 12 soniyadan 8 soniyagacha kamaygan. *** Doimiy diqqat bo‘linishi holatida inson fikrini jamlay olmaydi, yuzaki idrok qiladi xolos.

11.12.2025 1450

Baloga qolgan tandir

Toshkent, Andijon, Farg‘ona aholi eng zich joylashgan manzillar hisoblanadi. Atmosfera havosining eng yuqori darajada ifloslanishi shu shaharlarda yaqqol sezildi. Bu tasodifiy yoki vaqtinchalik muammo emas. Bu muammo transport tizimi, isitish usullari, urbanizatsiya, ekologik siyosat va tabiiy sharoitning o‘zaro uyg‘unlashmaganidan kelib chiqmoqda. Havo ifloslanishi nafaqat ekologik, balki ijtimoiy muammo sifatida ham dolzarblashmoqda. Ayni voqealar fonida 24-noyabr kuni O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Toshkent shahrida ekologik vaziyatni yaxshilash bo‘yicha kechiktirib bo‘lmaydigan chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi farmoni imzolandi. Ekologik muammolarni bartaraf etish bo‘yicha belgilab berilgan vazifalar doirasida reydlar o‘tkazilib, Toshkent shahri va unga tutash hududlarda atmosfera havosiga salbiy ta’sir etayotgan issiqxonalar faoliyati, qurilish obyektlari, sanoat korxonalari o‘rganildi. Nega doim Prezident tanqid qilganidan keyin o‘zgarish bo‘ladi? Joriy yil 5-fevral, 6-oktabr, 22-sentabr va 3-noyabr kunlarida ham Toshkent bir necha bor dunyodagi “eng iflos” shaharlardan biri sifatida ko‘rsatilgan. 2023-yilda poytaxt 22-o‘rinni egallagan. 2024–2025-yillarda havosi “eng iflos” shaharlar top 10 taligida tez-tez tilga olinadi. Davlat rahbari tanqid qilmasidan oldin nega bu masalaga mas’ullar e’tibor bermagan? Tandir qurib non yopishni targ‘ib etayotgan yoki tandirni buzishga kirishgan hokimlar qayerga qarayotgan edi?! Ekologik vaziyatni yaxshilash bo‘yicha kechiktirib bo‘lmaydigan chora-tadbirlar boshlangandan so‘ng qisqa vaqt ichida natija sezildi. Maxsus komissiya tuzilishi, keng ko‘lamdagi reydlar, Toshkent shahrida boshlangan choralardan so‘ng havo sifati yaxshi tomonga o‘zgardi. Viloyati hokimi foydali degan tandirlarni tumani hokim buzdirib tashladi Joriy yil 11-noyabr kuni “Andijonda havo ifloslanishi keskin oshdi: PM2,5 me’yordan qariyb 9 barobar yuqori” deya, xabar bergan edi UzReport.news. Ya’ni bu Andijonda diametri 2,5 mikrometrdan kichik zararli chang miqdori odatdagi xavfsiz chegaradan 9 marta ko‘p degani. Bu chang zarralari nafas yo‘llari orqali tanaga kirib, butun vujudni qon tomirlar orqali aylanib chiqa oladi. 3-dekabr kuni Andijon viloyatining Shahrixon tumanida hokim Hikmatillo Dadaxonov ekologik reyd davomida somsaxona tandirlarini buzdirib tashlagani aholi noroziligiga sabab bo‘ldi. Biroz vaqt o‘tgach viloyati hokimligi tuman hokimiga intizomiy chora ko‘rilgani haqida xabar berdi. Aholi atmosfera havosining ifloslanishini unutib, hokimlarning tomoshasini e’tibor bilan kuzatishmoqda. Toshkent viloyati hokimi Zoir Mirzayev tandirda non yopish foydali ekanini aytgan edi. Shahrixon tumani hokim Hikmatillo Dadaxonov esa tandir atmosfera uchun zararli deya buzdirib tashladi. Andijon viloyati hokimligi tandirlarni buzdirgan hokimni “Hayfsan” bilan jazoladi. Demak, tandirni buzishda mantiq yo‘q Toshkent viloyati hokimi mahallalarda ayollar orasida onkologik kasalliklar ko‘payishiga sabab – “ayollar tandirda non yopmay qo‘yganlari” deb aytdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, tandirda non yopish – jismoniy faoliyat, organizm issiqligi va qon aylanishiga ta’sir qiluvchi amaliyot, Zoir Mirzayev “tandirda non yopgan ayolda rak bo‘lmaydi” deya ta’kidladi. Mirzayevning bu so‘zlari shaxsiy fikr. Unda ilmiy asos ko‘rsatilmagan. Sog‘liqni saqlash bo‘yicha ekspertlar yoki biror tibbiy muassasa tomonidan bu fikr tasdiqlangani haqida ma’lumot berilmagan. Andijonda tandirlar tuman hokimi qarori bilan buzilgan, asos sifatida “ekologik vaziyat”, “sanitariya-gigiyena” kabi holatlar ko‘rsatilgan. Ammo viloyat hokimligi tandirlar buzilishini ma’qullamagan, aksincha, hokimga chora ko‘rgan. Demakki, Shahrixon tumani hokimining ko‘rsatmasi bilan tandirlarning buzilishida ham asosli mantiq yo‘q. Hokimlar aholini chalg‘itmoqdami? Atmosfera havosining ifloslanishida issiqlik stansiyalarining ulushi 28 foiz, transport – 16 foiz, sanoat – 13 foiz ta’sir ko‘rsatayotgani haqida asosli ma’lumotlar bor. Biroq bunga tandirning ta’siri haqida biror dalil yo‘q. Ekologiya bo‘yicha oldimizda jiddiy muammolar turganda aholida fikrlar qarama-qarshiligini keltirib chiqargandan ko‘ra, farmonda belgilangan vazifalar ijrosiga jiddiy kirishish eng to‘g‘ri yo‘l, nazarimizda. Axir davlatimiz rahbarining shaxsan o‘zlari ekologiyani asrash bo‘yicha tashabbuslarni ilgari surmoqda. P.S.: Ayni kunlarda yurtimizda mayin yomg‘irlar yog‘moqda. Tabiatning himmati bilan osmonimiz ancha tiniqlashdi. Ammo hali oldinda uzun qish bor. Demak ekologiya muammosi hali kun tartibidan tushmasa kerak.

22.10.2025 1814

“Urfdan qolgan” til

Bugun jamiyatimizda zamonaviylik degan tushuncha bilan ona tili bir-biridan tobora zidlashib boryapti. Yoshlar orasida inglizcha yoki ruscha aralash so‘zlashish odatiy holga aylangan. Go‘yo “Hi, bro”, “Ok, let’s go”, deb gapirgan kishiga zamonaviy, ilg‘or va global fikrlaydigan inson sifatida qaraladi. Hatto bunday gapiradiganlarga havas bilan qaraydigan yoshlar ham talaygina. Ammo bu “zamonaviylik” o‘zbek tilining qadrini tobora pasaytirib borayotir. Bu masala haqida qancha ko‘p gapirilgan bo‘lsa-da, vaqt o‘tishi bilan shunchalik jiddiylashmoqda. Endi sof o‘zbekcha so‘zlashga oddiy va jo‘n deb qaralib, omixta tilda muloqot qilish orqali o‘z uslubini ko‘rsatish hamda atrofdagilarning e’tiborini tortish urfga kirib bo‘ldi. Bunday gaplashish orqali faqat o‘zbek tili emas, shu qorishiqdagi boshqa tillar ham masxara qilinayotgandek. So‘zlashuvdagi xatoliklar-ku, mayli, lekin ta’lim va boshqa sohalardagi chetdan kirib kelgan ayrim so‘zlarning muqobili haligacha yo‘q, bo‘lsa-da ishlatilmaydi. Shu o‘rinda Atamalar komissiyasi va Davlat tilini rivojlantirish departamentini ham bir eslab ketish kerak. Misol uchun, biz shu paytgacha ustoz, o‘qituvchi deb biladigan tushunchalarimiz o‘rniga “mentor” degan atama kirib keldi. Endi ko‘pchilik yosh o‘qituvchilar yoki biror loyiha yetakchilari o‘zini “mentor” deb tanishtiryapti. Talabalar orasida ko‘p ishlatiladigan kredit tushunchasi hamma biladigan bankdan olinadigan qarz emas. Universitetlarda “Hemis” tizimi yo‘lga qo‘yilganidan beri fanlarning og‘irlik darajasini ifodalovchi birlik sifatida “kredit” so‘zi ishlatiladi. Bu tizim ham, so‘z ham to‘g‘ridan to‘g‘ri o‘zlashtirilgan va o‘zbekcha muqobiliga ega emas. Bundan tashqari, ishga kirish uchun nomzod taqdim etadigan tarjimayi hol endi “rezyume” yoki CV deb ataladi. O‘zbekcha muqobili bo‘la turib, shu kungacha o‘zbekcha so‘zdan foydalanib, keyin shunchaki “zamonaviylashish” maqsadida boshqa tildagi muqobilini ishlatish kulgili emasmi? Balki, achinarlidir... Yoshlar orasida o‘zbek tilidan uzoqlashishning yana bir sababi – ta’lim va kasbiy muvaffaqiyatning o‘zbek tili bilan bog‘lanmaganligi. Bugungi kunda AT, biznes, tibbiyot, xalqaro iqtisod kabi yo‘nalishlarda ingliz tili soha va bilim tili sifatida tan olinadi. Universitetlarda, kurslarda, hatto kundalik muloqotda ham ruscha yoki inglizcha so‘zlasha olish yuqori saviya belgisi sifatida baholanadi. Chunki zamonaviy kasblarni o‘rganish va egallash uchun ushbu chet tillarini o‘zlashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Ammo o‘zbek tilida ilmiy yoki kasbiy atamalar kamligi, ilmiy adabiyotlar yetishmasligi muammoning ildizi bo‘lib qolmoqda. Natijada yoshlar o‘z ona tilida emas, aralash tilda fikrlay boshlasa, toza o‘zbekcha gapiraman desa tutiladi. Masalaning eng katta fojiasi ham mana shu. Tilga nisbatan befarqlik oilada ham o‘z aksini topyapti. Ayrim ota-onalar farzandining ilk so‘zlari chet tilida chiqishini istaydi, bu ayrim deganimiz esa kam emas. Bolalari bilan faqat chet tilida muloqot qiladi, vaholanki, til va millat qadriyatlari aynan oila davrasida yashaydi. To‘g‘ri, bolalikdan boshqa tillarni o‘rganish yoshlar kelajagi uchun juda foydali. Katta muvaffaqiyat eshiklarini ochish uchun ham til bilmoq talabi muqarrar. Ammo biz nazarda tutayotgan o‘z ona tilini bilmay, chala-chulpa so‘zlash va shu orqali “zamonaviy”likka intilish savodsizlikdir. Nadomatki, millati tilini – o‘zligini bilmaydigan yoki bu tilda gapirishga uyaladigan bir to‘p avlod yetishib chiqayotganiga ham guvoh bo‘lyapmiz. Zamonaviylik yoki yuqori saviya chet tilini bilish emas, o‘z tilini bilgan holda dunyoga chiqish va ona tilini ham tanitishdir. Har bir rivojlangan xalqlar, jumladan, ingliz, yapon, koreys, turk yoki nemislar globalizmda ishtirok etar ekan, avvalo, o‘z tilini saqlab qolgan va rivojlantirmoqda. Biz esa...

17.10.2025 1797

VAQTLI MATBUOTGA QAYTISH...

2010-yilda mamlakatimizda chop etilayotgan ro‘znoma va haftanomalar soni 649 tani tashkil etgan. 2020-yilda ular soni 366 taga tushib ketdi. Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda 10 yil ichida gazetalar soni 283 taga kamaygan. Internetning hayotimizga shiddat bilan kirib kelishi an’anaviy matbuotning oyog‘iga tushov soldi. “Multitasking”, ya’ni bir vaqtning o‘zida bir necha vazifalarni bajara olishi bilan internet qulay bo‘lib qoldi: ham o‘qiysiz, ham tinglaysiz, ham tomosha qila olasiz – matbuot, radio, televideniyega xos xususiyatlarni o‘zida birlashtira oldi. “Data Reportal Uzbekistan”ning 2025-yil yanvardagi hisobotida Oʻzbekistonda internetdan foydalanuvchilar soni 32,7 millionga yetgani qayd etilgan. “Irex”, “Media sustainability index” (2019) maʼlumotlariga koʻra, mamlakatda taxminan 500 ming yoki 1 millionga yaqin gazetxon bor. Eng keng tarqalgan nashrlar qatorida “Yangi Oʻzbekiston”, “Правда Востока”, “Xalq soʻzi” “Народное слово” tilga olingan. Axborot – eng tez ayniydigan mahsulot. Uni vaqtida ommaga yetkazish kerak. Mos ravishda auditoriya ham axborotni birinchi boʻlib yetkazgan, sharhlagan OAV tomon ogʻib ketadi. Sodir boʻlgan voqelikni oʻz vaqtida yoritishga gazetalarning davriyligi xalaqit beradi. Bosma nashrlar xabardor qilishdan koʻra voqelikni tushuntirishga, tahlil qilishga koʻproq eʼtibor berishi kerak, degan fikrlar koʻp aytiladi. Shunga qaramay, baʼzi nashrlar sahifalariga faqat axboriy janrlarda yozilgan materiallarni joylashtirish bilan ovora. Mushtariy bir hafta avval vebsaytlar orqali tanishgan axboroti bilan gazetada yuzma-yuz kelsa, tabiiyki, hafsalasi pir boʻladi. Amerika gazetalar assotsiatsiyasi oʻtkazgan ijtimoiy soʻrovnomalar hozirgi kunda yoshlarning bor-yoʻgʻi 17 foizi gazetalarga obuna boʻlishini koʻrsatdi. Yosh avlod vizual elementlarga boy kontentlarni ma’qul ko‘radi. “Pew Research Center”ning o‘rganishlarida ham 18–29 yoshli qatlam axborotni vizual shaklda qabul qilishga moyil ekani aniqlangan. Afsuski, gazetalarda faqat matnga urg‘u berilgan sahifalar koʻp uchraydi. Hududiy nashrlar matbaachilik bezaklaridan (ornament, dekorativ elementlar, katta-kichik shriftlar, ramkalar, bloklar, ton va fon) ham unumli foydalanmaydi. Vaholanki, ular haftanomani koʻrimli qiladi. Matbuotda siyqasi chiqqan so‘z va iboralardan foydalanish odati keng tarqalgan. Ayniqsa, “Yurtimizda amalga oshirilayotgan islohotlar o‘z samarasini bermoqda” kabi jumlalar markaziy nashrlarda tez-tez uchraydi. Bunday holat odatda jurnalistlar tezkor topshiriq olganida turg‘un, “navbatchi so‘zlar”ga murojaat qilishi bilan bog‘liq. Natijada maqolalar bir-biriga o‘xshash bo‘lib qoladi, o‘quvchining qiziqishi esa susayadi. Gazetalarning o‘qilishini oshirish uchun ularni ma’lum muddat bepul tarqatish tizimini yo‘lga qo‘yish yoki ommaviy sotuvi uchun yangicha marketing ishlab chiqish kerakdir, balki. Nafsilamrini aytganda, umumiy yondashuv ishlab chiqish zarurati bor. Bu jarayonda tahririyatlar haqiqatan dolzarb va qiziqarli materiallar tayyorlasa, jamiyatda gazeta o‘qish madaniyati qayta shakllanishiga umid bor.

18.9.2025 649

PROMPT INJENERING

2023-yilda dunyo bo‘yicha SI bozorining umumiy hajmi 240 milliard dollardan oshdi, xalqaro tadqiqot kompaniyalari prognozlariga ko‘ra 2030-yilga kelib bu raqam 1,8 trillion dollarga yetishi kutilmoqda. Sun’iy intellekt global iqtisodiy tizimning markazlaridan biriga aylanyapti. Bunday katta imkoniyatlar fonida yangi bir yo‘nalish tug‘ildi. “Prompt engineering” deb nomlangan soha insonning fikrlashi va muloqot qobiliyatiga tayangan yo‘nalish hisoblanadi. “Prompt” ingliz tilida “ko‘rsatma”, “signal”, “savol” degan ma’nolarni anglatadi. Prompt injenering – so‘rovlarni to‘g‘ri tuzish, aniq va samarali shakllantirish san’ati. Masalan, siz SI algoritmlariga oddiygina “Menga sport haqida yoz” deb so‘rov bersangiz, sun’iy intellekt umumiy, yuzaki ma’lumotlarni chiqaradi. Ammo “Marafon yuguruvchilari uchun 6 haftalik mashg‘ulot rejasi, ovqatlanish tavsiyalari va motivatsion maslahatlar yozib ber” deb topshiriq bersangiz, natija ancha chuqur va amaliy bo‘ladi. Shu farqni yaratib beradigan ko‘nikma prompt injenering deyiladi. Har bir asrda yangi savodxonlik shakllanadi. Bir vaqtlar yozishni bilish insonni jamiyatda ustun qilgan, keyinroq kompyuter savodxonligi zarur bo‘ldi, endi SI bilan to‘g‘ri gaplasha olish ham yangi bir yo‘nalish. Prompt injeneringning ustunliklari bir necha jihatda namoyon bo‘ladi, masalan, tezkorlik. Aniq yozilgan prompt bir zumda natija beradi. McKinsey xalqaro instituti hisobotiga ko‘ra, sun’iy intellektdan samarali foydalanish 2030-yilgacha dunyo yalpi ichki mahsulotiga 13 trillion dollar qo‘shishi mumkin. Bu jarayonda prompt injenering muhim rol o‘ynaydi. Chunki natijaning sifati to‘g‘ri so‘rovga bog‘liq. Ikkinchi jihat – samaradorlik. Masalan, bir marketing mutaxassisi reklama strategiyasini ishlab chiqishga odatda bir necha kun vaqt sarflasa, to‘g‘ri yozilgan buyruq yordamida bu ishni bir necha soatda bajarish mumkin. Prompt injenering insonni yangi g‘oya va yondashuvlarga yetaklaydi. 2022-yilda dunyoda 1 milliondan ortiq yangi kitob, qo‘shiq va rasm SI yordamida yaratilgani qayd etilgan. Bu raqam so‘rov-buyruqlarning qanchalik ijodiy bo‘lishiga bevosita bog‘liq. Bugun prompt muhandisi dunyo bozorida eng talabgir mutaxassislardan biriga aylanmoqda. AQShda bunday mutaxassislarning o‘rtacha yillik maoshi 120–150 ming dollarni tashkil etsa, ba’zi kompaniyalarda bu ko‘rsatkich 300 ming dollargacha chiqqan. Yevropada ham bu mutaxassislarga talab ortib bormoqda. Chunki kompaniyalar sun’iy intellekt tizimlarini o‘z faoliyatiga joriy etar ekan, ularni samarali boshqaradigan mutaxassis zarur. Frilanserlik bozorida ham bu kasbning istiqboli keng. “Upwork” va “Fiverr” kabi platformalarda prompt injenering bo‘yicha xizmatlar soni 2022-yildan beri 400 foizga oshgani qayd etilgan. Demak, bu soha ofis ishidan tashqari mustaqil daromad topishda ham katta imkoniyatlarni taqdim etadi.

18.9.2025 546

SI konditsioner oʻrnata olmaydi

Bundan 10 yillar avval bir sinfdan ko‘pi bilan 4-5 oʻquvchi oliy taʼlimga kirgan. Bugun esa xuddi shu ko‘rsatkichning aksi – 4-5 oʻquvchigina oliy taʼlimga kira olmasligi mumkin. Ha, soʻnggi yillarda oliy taʼlim qamrovi sezilarli darajada oshdi. Buning hech yomon joyi yoʻq, oʻqigan, diplomli yoshlarning koʻpayishi faqat naf keltiradi. Ammo faqatgina “diplomli”, “oʻqigan” degan maqomga erishish uchun oʻzi qiziqmagan, mehnat bozorida kerakli boʻlmagan sohalarni tanlab, oliy maʼlumotli ishsiz boʻlib qolayotgan yoshlar ham kam emas. Ularni na diplomi qutqara olyapti, na qoʻlida biror kasb-hunari bor. Bir tomondan, esa sun’iy intellekt (SI)ning tezkor rivojlanishi ko‘plab kasblarni xavf ostiga qo‘ydi. Dastlab faqat oddiy ishlarni avtomatlashtiradi, deb o‘ylangan bo‘lsa, bugun ko‘plab ofis xodimlari — hisobchi, tarjimon, marketolog, hatto huquqshunoslarning ham o‘rnini SI egallay boshladi. 2024-yilgi McKinsey Global Institute hisobotiga ko‘ra, dunyoda 400 milliondan ortiq odamning ishi avtomatlashtirish ta’sirida o‘zgarishi yoki yo‘qolishi mumkin. Ularning asosiy qismini ofis xodimlari tashkil qiladi. Bu esa universitet diplomining o‘zi kelajakda mehnat boridan ish topishga kafolat bermasligini yaqqol ko‘rsatmoqda. Kasb-hunarga ehtiyoj ortgan Shu bois dunyo boʻylab yoshlar ommaviy ravishda hunar oʻrganishga qiziqmoqda. Zety rezyume platformasi oʻtkazgan soʻrovnomada 1000 nafar “Z” avlodi vakilidan yarmidan koʻpi hunar sohalarini jiddiy koʻrib chiqishga tayyor ekanini aytgan. Bunda sunʼiy intellekt xavfi, sohaga kirishdagi osonlik va maosh ustuvor omil sifatida keltirilgan. Zety mutaxassisi Jasmin Eskalera buni “SIdan xavotirli burilish” deb ataydi – yoshlar oliy maʼlumot kerakmi-yoʻqmi, deb qayta oʻylay boshlagan. Oliy maʼlumot olish uchun katta qarzga botish va keyin maʼlumotiga mos ish topa olmaslik xavfi “Z” avlod uchun katta savol. Hunar egalariga esa talab hali ham yuqori. Bundan tashqari, “Validated Insights” nomli oliy taʼlimga ixtisoslashgan marketing va tadqiqot kompaniyasining mart oyidagi hisobotida koronavirus pandemiyasigacha hunar maktablari bozori deyarli bir joyda “qotib qolgan” edi deyiladi. Endi esa kuzgi qabul koʻrsatkichlarida yillik 6,6 foiz oʻsish kutilyapti. “Qoʻlingizni qora moyga botirib, ter toʻkib ishlab, choʻntakni qappaytirishning hech qanday uyatli joyi yoʻq”, – deydi Midea kompaniyasi mahsulotlar boʻyicha katta menejeri Devid Reyms. Midea konditsioner va muzlatkich kabi maishiy texnika ishlab chiqaruvchi boʻlib, oʻnlab hunar maktablari bilan hamkorlikda yangi HVAC mutaxassislarini oʻqitmoqda. “Sunʼiy intellekt bizning ish oʻrnimizni egallay olmaydi. Chunki SI konditsioner oʻrnata olmaydi”, – deydi u. Hunar maktablari payvandlash, vodoprovod, konditsioner ustasi kabi sohalarga kirishni istovchilar uchun bitta imkoniyat xolos. AQSh Milliy talabalar markazining maʼlumotlariga koʻra, 2020-yildan buyon kasb-hunarga ixtisoslashgan ikki yillik kollej dasturlariga qabul 20 foizga oʻsgan. Bu koʻrsatkich toʻrt yillik ommaviy universitetlarnikidan 10 barobar yuqori. Xizmat davomida pul ishlab olish imkonini beradigan rasmiy shogirdlik dasturlari ham soʻnggi yillarda ommalashmoqda. Ayrim hunarlar toʻrt yillik oliy maʼlumot talab qilinadigan kasblar bilan teng maosh bermoqda. Masalan, 2023-yilda konditsioner mutaxassislari (HVAC) uchun oʻrtacha yillik maosh 60 ming dollar atrofida boʻlgan. Bu barcha ishchilar uchun oʻrtacha maoshga yaqin. HVAC sohasida eng koʻp maosh oluvchi 10 foiz xodim yillik 91 ming dollardan ortiq ish haqi oladi. Ayni paytda, HVAC mutaxassislari tanqisligi tufayli ularning xizmatiga talab yuqori. “HVAC pudratchilar narxi ancha oshgan”, – deydi Reyms. Boshqa hunarlar ham yaxshi daromad keltiradi. Masalan, Reyms oʻgʻli vodoprovod sohasida ishlaganidan soʻng 22 yoshida uzoq muddatli investitsiyalar uchun 55 ming dollar ortiqcha mablagʻ toʻplaganini aytadi. “Yoshlarga shu haqda gapirsam, koʻzlari katta-katta boʻlib ketadi”, – deydi u. Oliy ma’lumot – eski stereotip O‘zbek xalqida bir maqol bor: “Hunarli kishi xor bo‘lmas”. Darhaqiqat, bugungi kunda ham hunarli yoshlar o‘z yo‘lini topmoqda. Quruvchi, payvandchi, oshpaz, sartarosh, tikuvchi, novvoy kabi kasblar har doim kerak. Shaharlarda esa santexnik, elektriklar xizmati qanchalik qadrli va qimmat ekani hammaga maʼlum. Xullas, shahar bo‘ladimi, qishloqmi, hunar egasi uchun doim mijoz bor. Misol uchun, oddiy bir tikuvchi o‘rtacha oylikdan yuqori daromad topyapti. Qandolatchilik,  go‘zallik xizmatlari orqali oilasini bemalol boqayotgan ayollar ham talaygina. Masalan, qishlogʻimizda Lobar ismli tikuvchi ayol bor. Koʻylak tiktirish uchun kamida 15–20 kun oldindan navbat olish kerak! “Mijozlarim juda koʻp, eng kami 3–4 ta koʻylak tiktirib olishadi. Kelin sarpo uchun bir kishidan oʻntalab buyurtma tushadi. Uy uchun oddiy koʻylaklarni 40 mingdan 75 minggacha tikaman, kelin sarpolarini 100–250 minggacha. Ishsiz qolgan biror kunim yoʻq. Daromadim 7–10 million soʻm atrofida boʻladi. Baʼzida hamshira yoki oʻqituvchilar koʻylak tiktirishga kelganda hazillashib “sizda pul koʻp, bizdan koʻp topasiz”, deyishadi. Olti oy oʻrganib, endi ish boshlagan shogirdlarim ham oyiga 3–5 million soʻmgacha daromad qiladi”, deydi Lobar opa. Biroq Oʻzbekistonda yoshlar orasida hunar oʻrganishga ishtiyoq hali-hanuz past. Ular ta’lim va kasb tanlashda ko‘p yillardan beri bir stereotip ta’sirida yashab kelmoqda: “faqat universitetni bitirgan odam hurmatli bo‘ladi, kasb-hunar egallagan kishi esa ikkinchi darajali hisoblanadi”. Jamiyatda “o‘qimagan”, “o‘qimishli” degan bo‘linish mavjud bo‘lib, ko‘pincha “o‘qigan” degan nomning o‘zi katta ijtimoiy maqom sifatida qabul qilinadi. Ko‘plab ota-onalar farzandini universitetga kiritishga harakat qiladi. “Diplomli bo‘lsa, hurmat topadi, kelajagi kafolatlanadi” degan tushuncha keng tarqalgan. Hatto ayrim hollarda, qizi yoki o‘g‘li tikuvchilik, pazandalik, duradgorlik yoki boshqa hunarga qiziqishini aytsa, ota-onalar qarshilik qiladi. Bugungi kunda O‘zbekistonda hunar va oliy ta’lim o‘rtasidagi tafovut tobora ko‘zga tashlanyapti. Bir tarafdan, jamiyat hanuz diplomni yuqori qo‘yadi, ikkinchi tarafdan, zamon hunarli yoshlarni ustun qo‘ymoqda. Biz mana shunday vaziyatda  “hunarli odam ham o‘qimishli odam” degan qarashni shakllantira olsak, faqatgina “oliy maʼlumotli” degan nom uchun oʻqigan, na biror ish topgan, na biror hunar egallagan yoshlar safini kamaytirgan boʻlardik, ehtimol...

1.9.2025 551

XAVFLI O‘YIN Virtual maydonda real tahdid

XXI asrda bolalik davri tushunchasi mazmunan o‘zgaryapti. Ilgari bolalar faqat atrofidagilar bilan o‘ynagan bo‘lsa, bugun ular planshet yoki telefon orqali butun dunyo bilan aloqada bo‘ladi. Raqamli platformalar va onlayn o‘yinlar bolalarning tasavvurini kengaytirayotgani bilan birga, ruhiyati, qadriyatlari va xulq-atvoriga ham kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Bu esa ota-onalar, pedagoglar, jamiyat va davlatlar uchun yangi mas’uliyat hamda xavotirlarni yuzaga keltiryapti. Shu jarayonda eng ko‘p tilga olinayotgan platformalardan biri – Roblox. U ilk bor 2006-yilda ishga tushgan bo‘lsa-da, so‘nggi yillarda bolalar va o‘smirlar orasida eng ommabop o‘yin maydonlaridan biriga aylandi. Millionlab foydalanuvchilarni jalb qilayotgan platforma haqida so‘nggi vaqtlarda jiddiy savol va tanqidiy chiqishlar ko‘paydi. OAVdagi tekshiruvlar, xalqaro nashrlar hamda ijtimoiy tarmoqlarda ayrim faollar ilgari surayotgan xavotirlar “Roblox” bolalar xavfsizligi va tarbiyasida murakkab oqibatlarga olib kelishi mumkinligini ko‘rsatmoqda. So‘nggi voqealar Oxirgi yillarda “Roblox” platformasi bir nechta og‘ir sud da’volarining markazida turibdi. Masalan, AQShning Shimoliy Karolina shtatida onalardan biri qizi 10 yoshida “Roblox”dagi predator tomonidan aldanganini aytib sudga murojaat qildi (predator – inglizchada ovchi, yirtqich degani. Internet va ijtimoiy xavfsizlik kontekstida bolalarni yoki himoyasiz insonlarni nishonga olib, ulardan jinsiy, moliyaviy yoki boshqa manfaat olishga uringan shaxsni anglatadi). Da’vo tafsilotlarida predator dastlab platformada ishonch qozongan, keyinroq suhbatni tashqi kanallarga ko‘chirib, bolani “Robux” evaziga jinsiy xarakterdagi kontent yuborishga majbur qilgani ko‘rsatilgan. Bu haqda “New York Post” va mahalliy “WRAL News” batafsil xabar bergan. Shunga o‘xshash voqea Sent Luis shahrida ham qayd etilgan. 13 yoshli qiz “Roblox”da predator ta’siriga tushib, keyinchalik zo‘ravonlik qurboniga aylangan. “Roblox” 2024-yilda 24 mingdan ortiq shubhali faoliyat haqida ogohlantirish berganini da’vo qilgan, ammo ota-onalarning fikricha, bu choralarning real himoyaga deyarli aloqasi yo‘q. “Washington Post”ning yozishicha, 2025-yil avgust oyida Luiziana shtati bosh prokurori Liz Murrill “Roblox”ni sudga berdi. Da’vo matnida platforma “predatorlar uchun ideal makon” deb atalgan va kompaniya foyda ortidan quvib, bolalar xavfsizligini ikkinchi darajaga surayotgani qayd etilgan. Bundan tashqari, Texas shtatidagi Galveston tumanida bir ona “Roblox” va “Discord”ni sudga berdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, qizi dastlab “Roblox” orqali predator bilan tanishgan, keyinchalik muloqot “Discord”da davom etib, fojiali oqibatlarga olib kelgan. “Wired” jurnalining yozishicha, 2024-yilda “Roblox”da bolalarni ekspluatatsiya qilish bilan bog‘liq xabarlar soni 675 tadan, birdaniga 24 mingtaga oshgan. Mutaxassislarning ta’kidlashicha, kompaniya joriy qilgan SI asosidagi nazorat vositalari va “Trusted Connections” kabi mexanizmlar predatorlarni to‘liq to‘xtatishga qodir emas. Mutaxassislar fikri Professor Emily Tanner (Sidney universiteti, Avstraliya). 2025-yil mart oyida Sidney universiteti tadqiqotchisi, media va raqamli madaniyat bo‘yicha mutaxassis, professor Emily Tanner boshchiligida tadqiqotda 7–14 yoshli bolalar bilan suhbatlar o‘tkazilgan. Ularning xulosalariga ko‘ra, “Roblox”dagi “loot box” va “tasodifiy mukofot” tizimlari bolalarda qimordagiga o‘xshash ruhiy holatlarni yuzaga keltiradi. Tanner bu tizimni “bolalar uchun maxsus ishlab chiqilgan qimor mexanizmi” deb atab, ularning moliyaviy ongini buzishini alohida ta’kidlagan. Raqamli madaniyat va oila xavfsizligi bo‘yicha mutaxassis Sobia Rahman (Northwestern University, Qatar) “Qatar Tribune” gazetasiga bergan intervyusida “Roblox”dagi nazorat mexanizmlarining yetarli emasligini qayd etgan. Uning tavsiyasiga ko‘ra, ota-onalar bola bilan muloqotni kuchaytirishi, o‘yin ichidagi chat funksiyasini o‘chirib qo‘yishi va vaqtini qat’iy nazorat qilishi shart. Mutaxassisning fikricha, platformadagi anonimlik bolalarni kiberjinoyatchilarga nishon qiladi, shu bois ota-ona kuzatuvi eng samarali himoya chorasidir. Raqamli o‘yinlar va qimor o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rgangan David Zendle (York universiteti, Buyuk Britaniya) ham “Roblox”dagi monetizatsiya mexanizmlari haqida ogohlantirgan. Uning ta’kidlashicha, “Robux orqali xarid qilish tizimi bolalarda real pulning qiymatini tushunishni qiyinlashtiradi, bu esa ortiqcha sarf-xarajatlarga olib keladi”. Zendle 2021-yilda chop etgan ilmiy maqolasida bu kabi tizimlar bolalarni qimor o‘yinlariga tayyorlovchi psixologik “ko‘prik” sifatida ishlashini ko‘rsatgan. Global nazorat choralari “Roblox”ning bolalar xavfsizligiga doir mojarolari ayrim mamlakatlarda keskin choralarga olib keldi. Masalan, Xitoy 2021-yilda platformani butunlay bloklab qo‘ygan edi. Rasmiy Pekin bunga “o‘quvchilarni noto‘g‘ri yo‘nalishga soluvchi kontent” sabab bo‘lganini bildirgan. Indoneziya ham 2022-yilda “Roblox”ni vaqtinchalik bloklagan. Bunga platforma mamlakatning ma’lumotlarni himoya qilishga oid qonunlariga mos emasligi sabab bo‘lgan. Turkiyada esa parlament a’zolari “Roblox”ni bolalar uchun xavfli deb atab, uning bloklanishini talab qilgan. Turkiya Ichki ishlar vazirligi 2023-yilda o‘tkazgan maxsus tekshiruvlarda platformada pedofillar faoliyat yuritishi aniqlanganini e’lon qilgan. 2024-yil 7-avgustda esa mamlakatda bu platforma bloklandi. Bundan tashqari, Yevropa Ittifoqida qabul qilingan “Digital Services Act” (DSA) qonuni asosida “Roblox”ning faoliyati bolalar uchun xavfsizlik mezonlari nuqtayi nazaridan alohida nazorat ostiga olingan. Bryussel rasmiylari platformadan bolalar psixologiyasi va qimorga o‘xshash mexanizmlar bilan bog‘liq xavf-xatarlarni kamaytirish bo‘yicha choralar ko‘rishni talab qilmoqda. Bundan tashqari, Qatarda ham platforma bloklandi; 2021-yilda Gvatemala hukumati ota-onalarga “Roblox”dan bolalarni saqlash haqida rasmiy ogohlantirish bergan; 2025-yilda Indoneziya hukumati platformada chat filtrlari zaif ekani sabab mamlakatda taqiqlanishi mumkinligidan ogohlantirgan. “Roblox” bir qarashda oddiy o‘yin platformasi sifatida ko‘rinsa-da, uning atrofida ortayotgan tanqidiy chiqish va xalqaro darajadagi choralar platformani bolalar xavfsizligi uchun eng ko‘p muhokama qilinayotgan raqamli maydonlardan biriga aylantirdi. Sud jarayonlari, jurnalistik tekshiruvlar va ilmiy tadqiqotlar platformaning anonimlik va xavfsizlikdagi bo‘shliqlarini hamda uning biznes modeli bolalar manfaatiga zid ekanini ko‘rsatyapti. Shu bilan birga, mamlakatimizda vaziyat hali aniq huquqiy bahoga ega emas. O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi, Bolalar ombudsmani yoki boshqa tegishli tashkilotlar rasmiy sahifalarida hozircha “Roblox” masalasi yuzasidan maxsus bayonot e’lon qilinganini uchratmadik. Ehtimol, hozircha o‘rganish bosqichidadir. Ammo ba’zi faollarning chaqiriqlari ko‘zga tashlanadi. Jamiyat va ota-onalar bunday muammolar yuzasidan faqat rasmiy choralarni kutib qolmasdan, o‘zlari ham farzandlari faoliyatini kuzatib borishi, raqamli muhit xavflarini tushuntirishi lozim.  *** “Roblox”dagi “loot box” va “tasodifiy mukofot” tizimlari bolalarda qimordagiga o‘xshash ruhiy holatni yuzaga keltiradi. 13 yoshli qiz “Roblox”da predator ta’siriga tushib, keyinchalik zo‘ravonlik qurboniga aylangan.

1.9.2025 567

Bola parvarishi faqat onaning ishimi? Oʻzbekistonda otalik taʼtili nega yoʻq?

Ota-onalik mas’uliyatini teng taqsimlash bo‘yicha dunyoda so‘nggi yillarda aniq yo‘nalish paydo bo‘ldi: bolaga g‘amxo‘rlik faqat onaning emas, otaning ham bevosita ishtiroki bilan boshlanishi kerak. Shu sabab ko‘plab mamlakatlarda otalarga qisqa muddatli bo‘lsa-da, haq to‘lanadigan ta’til joriy etilgan. Bunday mexanizm chaqaloq bilan erta emotsional bog‘lanishni kuchaytiradi, onaning tug‘uruqdan keyingi davrini yengillashtiradi va ish bozorida gender tenglikka xizmat qiladi. O‘zbekistonda esa amaldagi tartiblar otaning alohida, haq to‘lanadigan ta’tilini nazarda tutmaydi, parvarish bo‘yicha asosiy yelka hanuz onaga yuklanadi. Bu nafaqat oilaviy muvozanatga, balki mehnat unumdorligi va ayollarning ishga qaytish imkoniyatlariga ham ta’sir qiladi. Ona uchun jarima Yaqinda “Oila va gender” ilmiy tadqiqot instituti oʻtkazgan oʻrganishlar ham otalar uchun haq toʻlanadigan taʼtilning mavjud emasligi haligacha hal qilinmay qolayotgani kamchilik sifatida qayd etilgan. Yaʼni qonunchilikda otalar uchun toʻlanadigan ta’til koʻzda tutilmagan. Bu bola tugʻilganda toʻliq parvarish yukining ayol zimmasida boʻlishi odatiy hol sifatida qabul qilinganidan darak beradi. Erkaklarning rasmiy ravishda farzand tugʻilganda muayyan muddat ishidan ajralib, ona bilan birga bolaga qarash imkoniyati yoʻq. Natijada, jamiyatda bolani parvarishlash “faqat onaning ishi” degan tushuncha mustahkamlanadi va ayol bir muddat mehnat faoliyatidan chekinadi. Yuqoridagi holatlar ayollarning mehnat faoliyatiga salbiy ta’sir etadi, masalan, koʻplab ayollar farzandli boʻlgach, uzoq muddat ishga chiqmaydi yoki ishini butunlay tark etadi. Natijada, bu ularning kasbiy oʻsishi va daromadiga putur yetkazadi. Erkaklar esa, odatda, ish faoliyatini uzluksiz davom ettiradi, chunki ular uchun ta’til nazarda tutilmagan. Natijada, mehnat bozorida “onalar uchun jarima” deb ataluvchi hodisa yuzaga keladi, ya’ni ona boʻlgan ayollar ishsiz va past maoshli boʻlib qolishi xavfi yuzaga keladi. Xalqaro tajriba Xalqaro Mehnat Tashkiloti (XMT)ning 2024-yildagi hisobotiga ko‘ra, 185 ta mamlakatdan 115 tasida (62%) otalik ta’tili qonuniy ruxsat berilgan, shundan 70 mamlakatda (38%) bunday qonun mavjud emas. Xorij tajribalaridan koʻrinadiki, otalik ta’tili joriy etilish ayollarning mehnat bozoridagi holatini yaxshilashga yordam beradi. Soʻnggi yillarda bir qator davlatlar, xususan, Armaniston, Shveytsariya va Ukraina ilk bor pullik otalik ta’tillarini joriy etgan. Gruziya, Gretsiya va Ispaniya kabi davlatlar esa qoʻshimcha pulli ota-ona (oilaviy) ta’tillarini yoʻlga qoʻygan. Masalan, Ispaniyada onalar va otalar uchun toʻlanadigan ta’tillar tenglashtirilib, ularning har biriga 16 haftadan ta’til berilmoqda. Tadqiqotlarga koʻra, hatto 2 haftalik otalik ta’tili joriy etilishi onaning tug‘uruqdan keyin ishga tezroq qaytish ehtimolini 2 karra oshirishini koʻrsatgan. Masalan, Ispaniyada kiritilgan haftalik otalik ta’tili onalarning ishga chiqish koʻrsatkichini sezilarli darajada yaxshilagan. Norvegiya ota-onalarga 100 foiz ish haqi bilan 49 hafta va 80 foiz ish haqi bilan 59 haftalik ta’tilni joriy qilgan. Ta’til majburiy tartibda ona uchun kamida 15 hafta va ota uchun ham 15 hafta belgilangan. Kanadada ota-onalar 18 oygacha ota-onalik ta’tilini olishlari mumkin. Skandinaviya davlatlarida ota-onalik ta’tili uzoq muddat (oʻrtacha 40 haftadan 60 hafta)gacha beriladi. Germaniyada ota-onalik ta’tili 12 oygacha davom etadi, agar ota va ona ta’tildan galma-gal foydalansa, bu muddat 14 oygacha uzaytiriladi. Takliflar Koʻrib turganingizdek, mavjud muammolarni yumshatish va oilaviy mas’uliyatni yanada teng taqsimlash uchun huquqiy islohotlar zarur. Ushbu muammoga yechim sifatida quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin: Qonunchilikka pulli otalik ta’tili tushunchasini kiritish va uni kamida 2 hafta miqdorida belgilash. Bu otalarga farzandi tugʻilganda rasmiy ta’til olib, chaqaloq parvarishida ishtirok etish imkonini beradi. Ilmiy izlanishlar natijasi shuni koʻrsatadiki, otalarga 2 haftalik ta’til berilishi onalarning ishga qaytish ehtimolini oshiradi va ayollarning karyerasiga ijobiy ta’sir koʻrsatadi; Mavjud bola parvarishi ta’tillarini faqat “ona ta’tili” emas, balki ota-ona ta’tili sifatida koʻrib chiqish kerak. Ya’ni bola tugʻilgach beriladigan uzoq muddatli (masalan, 3 yilgacha) ta’tilning bir qismini otaning olishiga ham sharoit yaratish kerak. Xalqaro tajribada bunday yondashuvlar bor, masalan, Shvetsiya va boshqa Skandinaviya davlatlarida ota-ona ta’tilining ma’lum qismi faqat otalar uchun “kuyib ketuvchi kvota” tarzida beriladi, agar oʻsha qismini ota olmasa, ta’til kuyadi, onaga oʻtkazilmaydi. Bu usul oilalarni ta’tillarni boʻlishishga undaydi. Oʻzbekistonda ham bola parvarishi ta’tilini yanada takomillashtirib, otalarning undan foydalanishini ragʻbatlantirish kerak. Bu nafaqat ayollarning ishga tezroq qaytishiga yordam beradi, balki jamiyatda bolalarni parvarishlash faqat ayolning vazifasi emasligi haqidagi tasavvurni ham shakllantiradi.

1.9.2025 746

RAQAMLI DUNYODA MUALLIFLIK HUQUQI

Bugun qo‘lida smartfoni bor deyarli har bir odam kontent yaratuvchi va tarqatuvchiga aylandi. Ijtimoiy tarmoqqa post qo‘yadi, video-surat joylaydi. Bu jarayonda ular sun’iy intellekt yordamida matn yoki rasm yaratadi. Bunday sharoitda kontentning muallifi kimligi, uni qay darajada himoya qilish mumkinligi tobora muhim masalaga aylanyapti. Avvallari mualliflik huquqi asosan yozuvchi, shoir, rejissyor yoki musiqachilar uchun qo‘llanilgan. Ularning asarlari kitob, sahna yoki ekran orqali ommaga yetib borgan bo‘lsa, hozir oddiy bloger ham millionlab ko‘ruvchiga ega bo‘lishi, oddiy foydalanuvchi ham trend yaratuvchi bo‘lib chiqishi mumkin. Shu fonda mualliflik huquqi masalalari yanada murakkablashdi. SI muallifmi? Sun’iy intellekt ijodiy sohalarda eng ko‘p bahs-munozara keltirib chiqargan mavzuga aylandi. Bugun birgina buyruq bilan roman yozib beradigan dasturlar, professional rassomlar kabi surat chizadigan neyrotarmoqlar yoki bir necha daqiqada qo‘shiq bastalaydigan algoritmlar mavjud. Savol paydo bo‘ladi: bu asarning muallifi kim? Dasturmi? Uni yaratgan kompaniyami? Yoki faqatgina “prompt” yozgan foydalanuvchimi? Qonunchilik hozircha bu savolga aniq javob bera olmayapti. Masalan, AQShda sun’iy idrok mustaqil muallif sifatida tan olinmaydi. 2023-yilda AQSh Mualliflik idorasi Midjourney yordamida yaratilgan komiks suratlarini ro‘yxatdan o‘tkazishdan bosh tortdi. Sud ham mualliflik huquqi faqat inson ijodiga taalluqli degan vaj bilan shu pozitsiyani qo‘llab-quvvatladi. Demak, bu mantiq bo‘yicha agar SI biror ijodiy ish yaratgan bo‘lsa, umumiy foydalanish mulki hisoblanadi. Insonning o‘zgartirishi, tahriri bor bo‘lsa, o‘sha qism himoyalanishi mumkin. Yevropa Ittifoqida ham shunga o‘xshash yondashuv bor. Yevropa sudlari “originallik” mezonini talab qiladi, ya’ni asar ortida insonning ijodiy qarori bo‘lishi shart. Biroq YI bu sohada ancha faol: 2024-yilda qabul qilingan SI aktida shaffoflik ham ko‘zda tutilgan. Endilikda yirik modellarni ishlab chiquvchilar ular qaysi ma’lumotlar asosida o‘qitilganini umumiy tarzda e’lon qilishlari kerak. Buyuk Britaniya esa o‘ziga xos yo‘l tanlagan. Birlashgan Qirollik qonunida “kompyuter yaratgan asar” tushunchasi bor. Bu holda muallif asarni yaratish jarayonini tashkil qilgan shaxs, odatda dasturdan foydalangan odam hisoblanadi. Himoya muddati esa odatdagidan qisqaroq – 50 yil. Osiyoda qiziqroq. Yaponiya Sini rivojlantirish uchun deyarli to‘liq erkinlik bergan: istalgan ma’lumotdan foydalanish mumkin. Shu sababli yaponiyalik tadqiqotchilar bu borada katta imkoniyatlarga ega. Xitoy esa turlicha qarorlar chiqarmoqda: ba’zi sudlar SI mahsulotini mualliflik huquqi bilan himoyalaydi, ba’zilari esa rad etadi. Bu yondashuv hali umumiy tizimga tushgani yo‘q. Eng katta bahs o‘qitish ma’lumotlariga oid. Internetdan to‘plangan millionlab matn, surat va videolar sun’iy intellektni “o‘qitish”da ishlatilgan. Lekin ular kimningdir asari bo‘lishi mumkin. Bu esa nashriyotlar, musiqachilar va ommaviy axborot vositalarining noroziligiga sabab bo‘lmoqda. Yevropa Ittifoqi bu borada mualliflarga “opt out” huquqini berdi: agar ular saytda yoki faylda “bu materialni SIni “o‘qitish”da ishlatish mumkin emas” deb ko‘rsatib qo‘ysa, model ishlab chiquvchilar bunga rioya qilishi shart. AQShda esa bunday aniqlik yo‘q, masala “fair use”, ya’ni adolatli foydalanish tushunchasi doirasida bahs qilinmoqda. Ayni paytda SI kompaniyalari sud jarayonlari va javobgarlik xavfidan qochish uchun katta media vakillari bilan shartnoma tuza boshladi. Associated Press, Financial Times, News Corp, The Atlantic kabi yirik nashriyotlar OpenAI bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘ygan. Platformalarda mualliflik huquqi Mualliflik huquqini himoya qilish masalasi faqat davlatlar zimmasida emas, internet gigantlari: YouTube, Instagram, TikTok, Telegram kabi platformalarning ham asosiy vazifasiga aylangan. Har bir platforma mualliflik huquqi masalasiga turlicha yondashadi. YouTube. Mualliflik huquqini eng jiddiy himoya qiladigan platforma sifatida tilga olinadi. Uning Content ID tizimi dunyoda eng yirik mualliflik monitoring mexanizmi hisoblanadi. Ijodiy mahsulot egalari o‘z kontentini (masalan, qo‘shiq, video, film parchalari) maxsus bazaga yuklaydi. Keyin YouTube avtomatik ravishda har bir yangi yuklangan videoni shu bazadagi fayllar bilan solishtiradi. Agar moslik aniqlansa, huquq egasi videoni bloklashi, reklamadan tushgan daromadni o‘ziga o‘tkazib olishi yoki shunchaki statistik ma’lumot yig‘ishi mumkin. Shu sababli YouTubeda mualliflik huquqini buzib ishlash deyarli imkonsiz. Instagram va Facebook (Meta). Meta ham o‘zining Rights Manager tizimiga ega. U asosan video va musiqalarni aniqlashga qaratilgan. Ammo Instagramning o‘ziga xos jihati shundaki, u foydalanuvchilarga maxsus litsenziyalangan musiqa kutubxonasini taklif qiladi. Reels yoki stories yaratishda qo‘shiq qo‘shilsa, bu platformaning shartnomalari asosida qonuniy bo‘ladi. Shu bilan birga, huquq egalarining shikoyat qilish huquqi ham saqlanib qoladi. TikTok. Bu platforma esa ijodkorlik va “remix madaniyati”ga ko‘proq moslashgan. U ko‘pgina musiqiy kompaniyalar bilan kelishuv tuzgan va foydalanuvchilarga mashhur qo‘shiqlarni qisqa roliklarda ishlatishga ruxsat beradi. Bu foydalanuvchilarga katta erkinlik yaratadi, ammo shu bilan birga mualliflik huquqining an’anaviy tushunchalarini ham kengaytirib yuboradi. Chunki foydalanuvchi boshqa birining kontentidan “duet” yoki “stitch” qilib foydalanishi TikTok qoidalari doirasida me’yoriy hisoblanadi, lekin bu doim ham huquqiy jihatdan shaffof emasligi aytiladi. Telegram. Telegramning yondashuvi esa mutlaqo boshqacha: platforma deyarli hech qanday avtomatik mualliflik nazoratiga ega emas. Ochiq kanallarda filmlar, seriallar, kitoblar, hatto pulli kurslarning pirat nusxalari keng tarqaladi. Huquq egalari faqat shikoyat yuborsa, ma’lum kanallar bloklanishi mumkin, ammo bu jarayon sekin va ko‘p hollarda samarasi past. Shu sababli Telegram ko‘pincha mualliflik huquqi eng ko‘p buziladigan platformalardan biri sifatida tanqid qilinadi. O‘zbekistonda ham eng ko‘p mualliflik huquqi buzilishi aynan Telegramda kuzatiladi. Parchalardan foydalanish Ko‘rsatuvlar, yangilik dasturlari, bloglar yoki ijtimoiy tarmoqlarda boshqa asarlardan qisqa parchalar keltirish odatiy amaliyot. Masalan, televideniyeda film treyleridan lavha qo‘yiladi, bloger musiqadan fon sifatida foydalanadi yoki jurnalist intervyu davomida boshqa manbadan videoni namoyish qiladi. Bunda mualliflik huquqi qanday ishlaydi? AQSh qonunchiligida “fair use” tushunchasi muhim o‘rin tutadi. Unga ko‘ra, asarning qisqa parchasi quyidagi hollarda qonuniy ishlatilishi mumkin: ta’lim yoki ilmiy maqsadlarda, tanqid, sharh yoki parodiya yaratishda, yangilik yoritishda. Biroq bu istagancha ishlatish mumkin degani emas. Masalan, 2010-yilda Warner Bros studiyasi bir YouTube foydalanuvchisiga qarshi da’vo qilgan: u faqat 30 soniya davom etadigan “Harry Potter” parchasini videoga qo‘shgan edi. Sud buni noqonuniy deb topdi, chunki u parcha asarning eng muhim sahnasi bo‘lgan. Demak, foydalanilgan qismning ijodiy ahamiyati ham hisobga olinadi. Yevropa Ittifoqi “Copyright Directive” (2019) orqali yangilik dasturlarida, ilmiy ishlarda yoki tanqidiy sharhlarda qisqa iqtiboslardan foydalanishni qonuniy deb belgiladi. Ammo muallif ismi ko‘rsatilishi shart. Shu sababli Yevropa OAVlarida odatda “Manba: Reuters” yoki “© BBC” kabi yozuvlar bo‘ladi. O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi qonunida ham qisqa iqtiboslarga ruxsat bor. 26-moddada aytilishicha, iqtiboslar ilmiy, o‘quv, axborot yoki tanqidiy maqsadlar uchun va muallif nomi ko‘rsatilgan holda ishlatilishi mumkin. Amalda esa ko‘pincha bu talab bajarilmaydi. Intellektual mulk – barqaror inversitsiya Mualliflik huquqi milliardlab dollarlik global iqtisodiy sohadir. Musiqa, kino, kitob, dasturiy ta’minot va hatto blog postlar – barchasi intellektual mulk sifatida katta pul aylanmasini vujudga keltiradi. Masalan, YouTube monetizatsiyasi – eng katta daromad manbalaridan biri. Ma’lumotlarga ko‘ra, 2022-yilda YouTube hamjamiyatiga (kontent yaratuvchilar, huquq egalari va boshqalarga) 30 milliard dollardan ortiq to‘lov amalga oshirilgan. YouTube Partner Program orqali ijodkorlar reklama daromadidan ulush oladi. Mualliflik huquqi himoyasi bu jarayonning markazida turadi: agar siz boshqa musiqani ishlatsangiz, monetizatsiya avtomatik ravishda muallifga o‘tadi. Ba’zida esa daromad bo‘lishiladi: masalan, siz mashhur qo‘shiqdan foydalanasiz, lekin ustiga o‘z ijodingizni qo‘shgan bo‘lsangiz, tizim foyda ikkiga bo‘linishini ta’minlaydi. Spotify kabi musiqiy platformalar ham mualliflik iqtisodiyotini tubdan o‘zgartirdi. 2023-yilda Spotify san’atkorlarga 9 milliard dollardan ortiq to‘lov qilganini e’lon qildi. Lekin bu tizimda daromad bo‘linishida mualliflarga daromadning juda kam foizi berilishi tanqid qilinadi. O‘zbekistonda kontent egalari asosiy mashhur gigant platformalar uchun monetizatsiya yoqa olmaydi. Masalan, Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi tahlillariga koʻra, O‘zbekiston birgina YouTube monetizatsiya yo‘qligi tufayli yiliga taxminan 50 million dollar yo‘qotadi. Bu imkoniyatni ishga tushirish iqtisodiy o‘sishni 0,1 foizga oshirishi mumkin. Monetizatsiya yoqilishi soliq tushumlariga ham olib keladi. Boshqa davlatlarda ro‘yxatdan o‘tish orqali bo‘layotgan yashirin iqtisodiyotning ham oldi olinadi. Jahon miqyosida mualliflik huquqi investitsiya vositasi ham bo‘lib qolmoqda. Masalan, 2021-yilda Bob Dylan qo‘shiqlarining mualliflik huquqini bir necha yuz million dollarga sotdi. Boshqa ko‘plab musiqachilar (Shakira, Jastin Bieber va boshqalar) o‘z kataloglarini xususiy kompaniyalarga sotmoqda. Chunki bunga barqaror daromad manbayi sifatida qaraladi. Yechimlar kerak Mualliflik huquqini samarali himoya qilish uchun bir necha darajada chora-tadbirlar zarur. Avvalo, qonunchilikni kuchaytirish masalasi dolzarb. O‘zbekistonda mualliflik huquqiga oid qonunlar mavjud bo‘lsa-da, ularning amaliy ijrosi ko‘pincha sust. Shu sababli “qaroqchi” kontent tarqatishga qarshi litsenziyalangan xizmatlarni rivojlantirish orqali kurashish samaraliroq bo‘ladi. Masalan, Netflix, Spotify yoki mahalliy alternativ platformalar uchun soliq imtiyozlari va davlat qo‘llab-quvvatlovi yaratish ijodkorlar uchun yangi bozor ochadi. Texnologik yechimlar ham muhim. YouTubedagi Content ID singari tizimlarni mahalliy darajada joriy qilish, sun’iy intellekt yordamida mualliflik huquqi buzilishini aniqlash texnologiyalarini keng qo‘llash dolzarb masala. Ayniqsa, Telegramdagi o‘g‘irlangan kontentlarni avtomatik aniqlash va ularni tezkor ravishda bloklash kabi choralar zarur bo‘ladi. Ijodkorlarning o‘zi uchun ham yangi imkoniyatlar yaratish lozim. Masalan, o‘zbek musiqachilari va yozuvchilari uchun xalqaro platformalarda huquqlarini rasmiylashtirishda yordam beruvchi maxsus agentliklar tashkil etilishi, kollektiv boshqaruv jamiyatlari faoliyatining kuchaytirilishi ularning mehnatini moddiy jihatdan ham himoya qiladi. Kelajakda bu borada yangi muammolar paydo bo‘lishi aniq. Sun’iy intellekt yaratgan kontent atrofidagi bahslar “sun’iy mualliflik huquqi” kabi yangi tushunchalarni shakllantirishi mumkin. NFT va blokcheyn texnologiyalari ijod mahsulotlarini tokenlash orqali mualliflik huquqini kafolatlash yo‘lida yangi imkoniyatlar ochadi. Shu bilan birga, katta global platformalar: YouTube, TikTok, Spotify kabilar milliy qonunlardan ham kuchliroq o‘yinchiga aylanib, mualliflik huquqi tartibotida asosiy rolni o‘ynashda davom etishi tabiiy. Mualliflik huquqi raqamli davrda huquqiy me’yor, iqtisodiy va madaniy taraqqiyotning bir qismi sifatida davom etadi va murakkab strukturaviy masalaga aylanadi. Davlatlar uchun asosiy vazifa – ijodkorni himoya qiladigan qonuniy va texnologik mexanizmlarni kuchaytirish, global maydonda raqobatbardosh tizim yaratish. Eng muhimi, jamiyatda ijodkor mehnati qadrlanadigan muhitni shakllantirishdir. Shundagina mualliflik huquqi rosmana haqiqiy kuchga ega bo‘lishi mumkin. *** O‘zbekiston birgina YouTube monetizatsiya yo‘qligi tufayli yiliga taxminan 50 million dollar yo‘qotadi. Telegram mualliflik huquqi eng ko‘p buziladigan platformalardan biri sifatida tanqid qilinadi. O‘zbekistonda ham eng ko‘p mualliflik huquqi buzilishi aynan Telegramda kuzatiladi.

20.8.2025 585

YOSHLARDA IDENTITET INQIROZI: zamonga ergashib, oʻzlikni unutyapmizmi?

U har kuni doʻstlari bilan inglizcha so‘zlashadi, TikTok’da koreyscha uslubdagi liboslarda raqs tushadi, turk taomlari jon-u dili. Ammo bayramlarda milliy libos kiyish unga erish tuyiladi, xalqona ohangdagi qo‘shiqdan uyaladi. “Eskilik” va “zamonaviylik” o‘rtasida hayron. U – bugungi yosh... G‘arbcha hayot tarzi va o‘zbekona qadriyatlar orasida sarson, o‘zini axtarayotgan, tomonini topa olmayotgan avlodni bir narsa doim oʻylantiradi: “Agar men zamonaviy bo‘lsam, millatga xiyonat qilayotgan bo‘lamanmi?” yoki “Milliyligimni saqlab, zamonaviy jamiyatda o‘z o‘rnimni topa olamanmi?” Milliylik va zamonaviylik o‘rtasida muvozanat topish bugungi avlod uchun oddiy tanlov emas, balki doimiy ichki tortishuvdir. Ular kim bo‘lishni istaydi? Zamonaviy dunyoga mos, lekin milliy ildizlardan uzilmagan shaxsmi? Yoki global standartlarga to‘liq moslashgan, biroq o‘zligini yo‘qotgan insonmi? Psixolog va madaniyatshunoslar bu holatni “identitet konflikt” deb ataydi. Bu inson o‘zini turli madaniyatlar, qadriyatlar va jamiyat talablari o‘rtasida oʻzligi yo‘qolayotgandek his qiladigan jarayon. Yo o‘zini rad etadi, yo yo‘qotadi... So‘nggi yillarda O‘zbekistonga ijtimoiy tarmoqlar orqali xorijiy ta’lim, moda va hayot tarzi bo‘yicha G‘arb va Sharq (xususan, Janubiy Koreya) madaniyati shiddat bilan kirib kelmoqda. Bu jarayon ijobiy tomonlari bilan birga psixologik, ruhiy, madaniy ziddiyatlarni ham yuzaga keltiryapti. Sochini yelkasigacha oʻstirib olgan, qulog‘iga sirgʻa taqqan yigitlar, koreys doramalari yoki animelarga taqlidan kiyingan qizlar, nikohsiz yashashni normal qabul qilayotgan, oʻzbekona qadriyatlarni eskilik sarqiti deb hisoblayotgan yoshlar shu “madaniyat”larning hosilasi desak, adashmaymiz. “O‘zini tan olmagan, tanimagan yoki tan olishdan uyalganning qadr-qimmati yo‘qoladi, – deydi psixolog Abdurashid Mamatqulov. – Shuning uchun ko‘pchilik yoshlar o‘z shaxsiyatini xorijiy madaniyatlar orqali yasamoqchi bo‘ladi. Bunda ichki muvozanat yo‘qoladi, shubha, ruhiy beqarorlik kuchayadi”. Bu nafaqat o‘zlik inqiroziga, balki umumiy avlod ishonchsizligiga olib borishi mumkin. O‘zbekligidan uyala boshlagan, milliy ildizini faqat bayramlardagina eslaydigan, biroq uni ichki qadriyat sifatida qabul qilolmayotgan yoshlarning ruhiy dunyosi tobora ikki yo‘ldan birini tanlashga majbur bo‘lmoqda: yo o‘zini rad etadi, yo o‘zligini yo‘qotadi. Bu beqarorlik nafaqat shaxsiy, balki avlodlararo aloqa, ota-ona va farzand o‘rtasidagi uzilish, murakkab tushunmovchiliklarni keltirib chiqaryapti. “Biz senlarni shunday tarbiyalagandikmi?”, deya norozilik bildirayotgan ota-onalarning qarshisida yoshlar “dunyo o‘zgardi, sizlar tushunmaysizlar”, deb turibdi. Achinarlisi esa bu jarlik tobora kengaymoqda. Milliylik va zamonaviylik qarama-qarshi tushuncha emas Bir tomondan ko‘plab yoshlar milliy qadriyatlar va zamonasozlik o‘rtasida muvozanatni topishga harakat qilyapti. Bu doimiy psixologik bosim, tanbehlar, yakkalashlarga sabab bo‘lishi mumkin. O‘zini topish o‘rniga, ko‘pchilik yolg‘izlik, tushkunlik, hatto identitet inqiroziga tushib qoladi. Bunday qarama-qarshiliklar nafaqat shaxsiy hayotda, balki jamiyat ongida ham parokandalikni keltirib chiqaradi. O‘zbek jamiyati hali globalizmga aniq munosabat bildira olmagan: na to‘liq rad etmoqda, na to‘liq qabul qilyapti. Bu esa yoshlar uchun aniq yo‘nalish bermaydi. Ularga “shunaqa bo‘l” deyilgan, ammo qanday bo‘lishi haqida amaliy tushuncha berilmagan. “Zamonaviy bo‘l” degan da’vatlar G‘arbga o‘xshashga undash, “milliycha bo‘l” degan talablar esa eskilikni saqlab qolishga, majburlashga aylanib qolgandek goʻyo. Vaholanki, bu ikki tushuncha qarama-qarshi emas. Ular uyg‘unlashishi, bir-birini boyitishi lozim. “Bir paytlar menga “sen juda zamonaviysan” deyishganida faxr bilan jilmayardim. Ofisda faqat inglizcha gapirardim, keng futbolka, oʻsgan soch – imijim edi. Vaqtlar oʻtdi, bir kun uyga  qaytib, jimjit xonaga kirganimda o‘zimni tamoman begona his qildim. Bu men emas edim! O‘zbekcha gapirishga qiynaladigan darajaga yetgandim. Madaniy qatlamlarim birin-ketin to‘kilib ketayotganini tushundim. Shundan so‘ng xalq og‘zaki ijodi bo‘yicha loyihada ishlashni boshladim. Ilk bora mukammal kod yozish emas, balki bir o‘zbek ertagini qayta yozish meni baxtiyor qildi. Tushunganim shu boʻldiki, zamonaviy bo‘lish uchun g‘arbga o‘xshash shart emas. O‘zingni tanish – eng katta zamonaviylik. Men endi milliylikni tashqaridan emas, ichdan izlayapman. Bu qiyin yo‘l, lekin asl o‘zimni shu yo‘lda topyapman”, – deydi Umidjon Ergashev. “To‘g‘risini aytsam, milliylik haqida o‘ylash menga avval boshda biroz qarama-qarshi tuyg‘ular bergan. Chunki bolaligimdan bu so‘zga jiddiylik, sovuqlik, hatto biroz majburiyat singdirilgan edi. Institutda bir maqola yozishimiz kerak bo‘lib qoldi, mavzu: “Zamonaviylik va an’anaviylik”. O‘sha maqolani yozish jarayonida birinchi marta o‘zimga savol berdim: “Men o‘zligimni qanday tasavvur qilaman?” G‘arb madaniyati, modasi, tili – bular qiziq, chiroyli, ammo ular menga hech qachon “o‘zimniki”dek tuyulmagan. O‘zbeklikni esa yuragimda his qilaman, lekin tan olishga biroz uyalardim. Endi tushunyapman, milliylik bu faqat do‘ppi yoki atlas emas, bu yuragingdagi til, oila, o‘zingni topish. Menimcha, biz zamonaviy bo‘lishdan oldin o‘zimiz bo‘lishni o‘rganishimiz kerak”, – deydi Iroda Komilova. Tanqid emas, muqobili kerak Shunday sharoitda jamiyatning o‘zi ham yo‘qotganini qayta kashf etishi kerak. Milliylikni bugungi kontekstda qayta talqin qilmasdan turib, yosh avlod uni hayot tarziga aylantirishini kutish adolatdan emas. Biz an’analarni qadrlashimiz kerak, toʻgʻri, lekin ularni eski ko‘rinishda saqlashga majburmizmi? Aksincha, ularni zamonaviy kontekstda qayta talqin qilish, yoshlar ongiga qiziqarli, estetik va amaliy shaklda singdirish kerak emasmi? Chunki bugungi avlod vizual fikrlaydi, estetikani qadrlaydi. Balki doira raqsini 3D animatsiyada ko‘rib hayratlangan, maqomni neofolk uslubida tinglab ilhomlangan yoshlar orqaligina biz o‘sha “uyquga chog‘langan” madaniyatni qaytadan jonlantira olarmiz? Shu bois faqat tanqid qilish emas, muqobilini yaratish ham kerak. Masalan, o‘zbek san’atida yangi-yangi harakatlar ko‘zga tashlanyapti: ba’zi yosh rassomlar miniatyura san’atini zamonaviy pop-art bilan uyg‘unlashtirmoqda, musiqa sohasida maqom ohanglari bilan elektron janrni sinab ko‘rayotganlar bor, milliy naqshlar asosida ishlab chiqilgan “streetwear” brendlar paydo bo‘lyapti. Bu urinishlar, ehtimol, hali ommaviy emasdir. Ammo ular yo‘nalishni belgilaydi. Chunki yosh avlodga o‘zligini faqat ta’lim orqali emas, madaniyat, moda, kontent orqali his qildirish kerak. U “milliylik bu zamonaviy emas” degan stereotipdan voz kechishi uchun o‘z oldida zamonaviy milliylikning yorqin misollarini ko‘rishi kerak. Shu ma’noda, bugun jamiyatga ham savol bor: “Siz milliylik deb yoshlarga nimani ko‘rsatyapsiz?” Agar biz milliylikni faqat majburlov, taqiq va didaktikaga aylantirsak, ular buni rad etadi. Bugungi yoshlar faqat tanqid emas, muqobilga muhtoj. Milliylik zamonaviy bo‘la olmasligi haqidagi stereotipni buzish uchun esa: – zamonaviy dizayndagi milliy brendlar (kiyim, musiqa, san’at); – yangi avlod o‘qituvchilari, blogerlar, san’atkorlar orqali milliylikni qayta talqin qilish; – ijtimoiy tarmoqlarda “men shundayman va bu zamonaviy” degan ijobiy aks sado yaratish; – ta’limda milliy identitetga oid amaliy loyihalarni joriy etish lozim. Chunki yoshlik bu o‘zligini topish jarayoni, ammo o‘zlikni yo‘qotish evaziga emas. Bugun biz G‘arbga ergashayotgan emas, o‘ziga ergashtira oladigan yoshlar tarbiyasi haqida o‘ylashimiz kerak.

8.8.2025 547

Iqtisodiy qoʻrquv

Insoniyatning mavjudot sifatida yashab qolish instinktidan tashqari aql-idrokiga asoslangan tahlil, kelajakni bashorat qila olish xususiyati ham bor. Ayni shu instinkt va fikrlay olish insonda iqtisodiy qo‘rquv omili hisoblanadi. Yashash sharoiti yaxshilanishi, tamaddun natijasida iqtisodiy qo‘rquvning ko‘lami, qo‘rquv obyekti kengayib bordi. Dastlabki ibtidoiy davrlarda bu oziq-ovqat topish, qishlash kabi birlamchi ehtiyojlarda namoyon bo‘lgan bo‘lsa, bugun bu qo‘rquv ishsiz qolishdan tortib ta’lim olish, sayohat qilish, yashash sharoitini yaxshilash, ijtimoiy raqobat kabilargacha kengayib ketgan. “Iqtisodiy qoʻrquv” iborasi moliyaviy holat, ish o‘rni, daromad manbayi yoki yashash sharoitining beqaror bo‘lishidan xavotirga tushishni anglatadi. Bu shaxsning o‘z hayot tarzini saqlab qolish yoki uni yaxshilash imkoniyatlariga nisbatan ishonchsizlik hissi bilan birga kechadi. Iqtisodiy qoʻrquv turlicha namoyon bo‘ladi. Eng oddiy shakli ish joyini yo‘qotishdan qo‘rqish bo‘lsa, ichki bozordagi beqarorlik, davlat siyosatiga nisbatan ishonchsizlik, moliyaviy majburiyatlarni bajara olmaslik, oilaviy taʼminotdan xavotir, farzandlar kelajagidan tashvishlanish kabilar murakkabroq ko‘rinishlaridir. Baʼzi hollarda qoʻrquv insonni passivlashtiradi, ya’ni u hech narsa qila olmasligini his etadi, umidsizlikka tushadi va ijtimoiy faolligi tushib ketadi. Boshqa hollarda qo‘rquv faollashtirib yuboradi: inson tejashni boshlaydi, kasbini o‘zgartiradi, ko‘nikmalarini oshirishga yoki hatto boshqa davlatga ko‘chib ketishga harakat qiladi. Bugungi odamlar real iqtisodiy tahdidlardan koʻra axborot oqimi orqali yetkazilgan xavotirlardan ko‘proq qo‘rquvga tushadi. Birlamchi ehtiyojlarning ortishi Klassik yondashuvga koʻra, birlamchi ehtiyojlar ovqat, suv, boshpana, kiyim-kechak kabi jismoniy omon qolishga xizmat qiladigan moddiyatlar edi. Ammo jamiyat rivojlangan sayin inson hayoti faqat biologik omon qolish bilan cheklanmaydigan murakkab tuzumga aylana boshladi. Bugungi kunga kelib “birlamchi ehtiyoj” tushunchasi oʻz doirasini ancha kengaytirgan. Masalan, o‘tmishda oziq-ovqat ehtiyoji biror yegulik toppish bilan qondirilgan boʻlsa, endi bunga sogʻlom ovqatlanish, sanitariya talablari, hatto maʼlum darajada estetik meʼyorlar bilan uygʻun qaraladi. Yoki boshpana ehtiyoji: oddiy tom osti yoki devorlar insonni tabiatdan asrash uchun kifoya qilgan. Hozir esa bu ehtiyoj issiqlik tizimi, ichimlik suvi, elektr energiyasi, internet aloqasi kabilarni oʻz ichiga oladi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti va Jahon Sogʻliqni Saqlash Tashkiloti standartlariga koʻra inson yashashi uchun zarur infratuzilmalarga yashash joyi, axborot manbayiga erkin kirish, asosiy tibbiy xizmatlardan foydalanish imkoniyati ham kiritiladi. Yana bir misol esa texnologiyalar. XX asr oʻrtalarida telefon yoki televizor boylik belgisi hisoblangan. Endilikda mobil telefon yo internetga ulanadigan qurilmaga ega boʻlmaslik odamni ijtimoiy, iqtisodiy, hatto siyosiy hayotdan chetda qoldiradi. UNESCO, ITU (Xalqaro Telekommunikatsiya Ittifoqi) va boshqa tashkilotlar raqamli tafovutni (digital divide) kuchayayotgan ijtimoiy tengsizlik sifatida talqin qiladi. 2025-yilning fevral oyi holatiga koʻra dunyoda 5,56 milliard odam (qariyb 67,9 foiz) internetdan foydalanadi. Yaʼni axborotga tezkor kirish imkoniyati ham ajralmas ehtiyoj hisoblanadi. Zamonaviy taʼlim, malakali tibbiy xizmatdan foydalanish, ish topish ham birlamchi ehtiyojlardandir. Iqtisodiy qoʻrquv mana shu o‘zgarayotgan ehtiyojlar fonida shakllanadi. Endilikda inson faqat och qolishdan emas, o‘z farzandiga zamonaviy taʼlim bera olmaslikdan, jamiyatdagi asosiy qulayliklardan foydalana olmaslikdan, ijtimoiy raqobatda ortda qolishdan, zamon bilan hamnafas yashay olmaslikdan qoʻrqadi. Bu iqtisodiy qoʻrquvning miqyosi va xarakterini tubdan oʻzgartirdi. Bexabarlik yoki boxabarlik qoʻrquvi Insoniyatning iqtisodiy beqarorlik tahdidiga individual reaksiya murakkablashib boryapti. Bu qoʻrquv axborot ta’sirida ham shakllanadi: bexabarlik yoki xabardorlik sababli yuzaga keladigan qoʻrquv. Birinchisi – axborot yetishmasligi, texnologik savodsizlik va global o‘zgarishlardan bexabar qolish bilan bogʻliq. UNESCO maʼlumotlariga ko‘ra, dunyoda 750 milliondan ortiq inson elementar savodxonlikdan yiroq va bu ularning iqtisodiy faoliyatda to‘laqonli ishtirok etish imkoniyatini cheklaydi. Ayniqsa, raqamli iqtisodiyot tobora ustuvor tus olayotgan bugungi sharoitda zamonaviy texnologiyalardan foydalanmaslik iqtisodiy izolyatsiyaga olib keladi. McKinsey xalqaro instituti 2021-yilgi hisobotida qayd etilishicha, zamonaviy mehnat bozorida talab yuqori bo‘lgan kasblarning 60 foizi raqamli savodxonlikni talab qiladi. Bunday sharoitda axborotsiz qolgan shaxs iqtisodiy jarayonlarda ishtirok eta olmaslikdan cho‘chiydi, o‘zini mehnat bozoridan chetda his qiladi, bu esa passivlik, tashvish, ichki beqarorlik holatlarini keltirib chiqaradi. Ikkinchisi – haddan ortiq axborotga egalik natijasida yuzaga keladi. Global tarmoqlarning ochiqligi, OAV va moliyaviy tahlil platformalari orqali inson global iqtisodiyotdagi eng mayda siljishlargacha xabardor bo‘lish imkoniga ega. Masalan, 2023-yilda Gallup o‘tkazgan so‘rovda amerikaliklarning 61 foizi inflyatsiya darajasi haqidagi doimiy xabarlar ularning psixologik holatiga salbiy taʼsir qilayotganini tan olgan. Bundan tashqari, Jahon iqtisodiy forumi (WEF) 2024-yilgi “Global Risks” hisobotida iqtisodiy qo‘rquv va global xavotirlar darajasi axborot asrida keskin oshgani taʼkidlanadi. Xabardorlik insonni ehtimoliy xavfga doimiy tayyor holatda ushlab turadi, bu esa stress, haddan ortiq ehtiyotkorlik, hayotiy qarorlarni kechiktirish va moliyaviy faoliyatda qatnashishga qo‘rqishga olib keladi. Qo‘rquv sabablari Iqtisodiy qoʻrquvning sabablari har bir jamiyatda ijtimoiy-iqtisodiy tuzilma, siyosiy muhit va tarixiy kontekstga qarab farqlanadi. Mehnat bozorining cheklanganligi, barqaror ish oʻrinlari yetishmasligi, uy-joy, taʼlim va sogʻliqni saqlash tizimlarining zaifligi Oʻzbekistonda yoshlarni tashvishga soladi. Ayniqsa, moliyaviy mustaqillikka erishish yo‘lidagi toʻsiqlar bu qatlam orasida iqtisodiy qoʻrquvning asosiy omillaridan biri. Bundan tashqari, inflyatsiya darajasi nisbatan yuqoriligi, asosiy iste’mol mahsulotlari narxlari o‘sishi, valyuta kursining tebranishi ham aholining iqtisodiy barqarorlikka ishonchini susaytirgan. Markaziy Osiyo uchun eng katta mehnat bozori – Rossiyada yuz beradigan siyosiy yoki iqtisodiy siljishlar, Rossiya-Ukraina urushi natijasida yuzaga kelgan sanksiyalar, rublning qadrsizlanishi va ish o‘rinlarining qisqarishi mehnat migrantlarini tang ahvolga soldi. Daromad va xarajatlar o‘sishida tafovut yuqoriligi esa real moliyaviy imkoniyatlarni aniq baholashni qiyinlashtiradi. Oʻzbekiston aholisining qarz yuki ortib borayotgani Markaziy bank hisobotida jiddiy xavf sifatida tilga olingan. 2024-yilda olingan kreditlarning salmoqli qismi oyligining yarmidan koʻprogʻini toʻlovga sarflayotgan odamlar zimmasida. Ularning hissasiga barcha isteʼmol kreditlarining 40 foizi toʻgʻri keladi. Agar iqtisodiyotda salbiy o‘zgarish – narxlarning oshishi, daromadlarning kamayishi yoki ishsizlik ortishi yuz bersa, bu qatlamning toʻlovga qobiliyatsiz holatga tushib qolish ehtimoli ortadi. Natijada toʻrtta yirik bank 2027-yilga borib, belgilangan kapital talablaridan pastga tushib ketishi mumkin, bu esa moliyaviy barqarorlik uchun muhim tahdiddir. Rivojlangan davlatlarda iqtisodiy qoʻrquvning sabablari boshqacharoq: avtomatlashtirish natijasida ish joyi yoʻqolib ketishi, hayot sifati pasayishi, pensiya taʼminoti sustlashishi, sogʻliqni saqlash xarajatlari ortishi kabilarga qaratilgan. Masalan, AQShda 2023-yilda Pew Research Center o‘tkazgan tadqiqotda ishtirokchilarning 55 foizi sun’iy intellekt va avtomatlashtirish texnologiyalari tufayli ishini yo‘qotishdan xavotirda ekanini bildirgan. Shuningdek, iqtisodiy tengsizlikning ortishi, o‘rta qatlamning siqilishi va ijtimoiy pillapoya bo‘ylab ko‘tarilish imkoniyatining kamayishi ham rivojlangan jamiyatlarda iqtisodiy qo‘rquvni kuchaytiradi. YI mamlakatlarida energiya narxlarining oshishi, migratsiya oqibatidagi moliyaviy bosim, iqlim o‘zgarishi tufayli iqtisodiy barqarorlikning buzilishi kabi omillar iqtisodiy qoʻrquv manbayi boʻlib turibdi. So‘rovnoma natijalari Maqolani yozish jarayonida kichik so‘rovnoma o‘tkazdik. Aniq bo‘lishicha, qo‘rquv yosh qatlam orasida kuchliroq. Karyerasini shakllantirmaganlik, kreditlar, yangi raqobatli mehnat bozoridagi bosimlar, to‘liq moliyaviy mustaqillikka erishish kabi muammolar yoshlardagi iqtisodiy qo‘rquvning asosiy sabablaridan. So‘rovimizda qatnashgan ba’zi mutaxassislardan batafsilroq fikr olishga urindik. Psixolog Sadriddin Shams fikricha, iqtisodiy qo‘rquv sabablari, yuzaga kelayotgan oqibatlar o‘rganilishi kerak, bizda bu borada ma’lumotlar yetarli emas: – Iqtisodiy qo‘rquvda odamlar tinimsiz xavotirdan aziyat chekadi. “Qanday yashayman?”, “Oilamni qanday boqaman?” kabi o‘ylovlar bezovta qiladi. O‘z navbatida bu uyqusizlikka, ishtaha yo‘qolishiga, konsentratsiya pasayishiga sabab bo‘ladi. Inson moliyaviy qiyin ahvolidan uyalishi tufayli ijtimoiy izolyatsiya holatiga ham tushib qoladi. Pessimistik fikrlar bora-bora depressiya, hatto suitsidgacha olib borishi mumkin. Jamiyatimizda kam ta’minlangan oilalarda iqtisodiy muammolar sababli suitsidlar uchrab turadi. Lekin bu boradagi ma’lumotlar aniq manzarani hosil qilish uchun yetarli emas. Olmoniyada tahsil olayotgan talaba Charos Bobomurodova ish o‘rinlarining geografik zich va turli xil emasligi ham iqtisodiy bosim va qo‘rquvga sabab ekanini aytadi: – Iqtisodiy qoʻrquvning bir turi odamlar geografik oʻrnini oʻzgartirishdan choʻchishida koʻrinadi. Bu joylarda turli sohalarning rivojlanmagani, ish oʻrinlari zich emasligi bilan ham bogʻliq. Universitetni bitirgach, Samarqandga qaytib, bir yil maktabda ishlaganman, lekin ishimni oʻzgartiraman deganimda yashash hududimga yaqin joydan ish topolmaganman. Uzoqdan chiqqan ishga esa qatnash uchun pul, ortiqcha vaqt, energiya ketardi. Tabiiyki, oylik maoshim yetmasdi. Oʻqituvchilikda ham har yili darslar boʻlinishi jarayonida mojarolar kelib chiqishi, korrupsiya holatlari qo‘rquvni oshiradi. Onam ham oʻqituvchi, universitetni Tojikistonda tamomlagan. Har doim shuni roʻkach qilib, onamga kamroq dars soati berishga harakat qilishgan. Boshqa maktablar uzoqligi, qoʻshimcha xarajatlar koʻpligi sabab onam koʻnib ishlab kelganini aytadi. Otamning ishida ham shunga oʻxshah holat kuzatilgan, tuman markazidagi ishiga qatnab ishlashi qiyinchilik tugʻdirgan, ortiqcha xarajatlar keltirib chiqargan. Hozir Germaniya bogʻchasida ishlayman. 30 yildan beri shu yerda ishlayotgan hamkasblarim bor. Ular yoshimiz katta, endi boshqa joydan ish ham topolmaymiz, deyishadi. U yerda odatda yoshi katta kishilarda bu qoʻrquvni koʻrish mumkin, ular asosan sohasining zamonaviy oʻzgarishlariga moslasha olmaslikdan hadiksiraydi. *** McKinsey xalqaro institutining 2021-yilgi hisobotida qayd etilishicha, zamonaviy mehnat bozorida talab yuqori bo‘lgan kasblarning 60 foizi raqamli savodxonlikni talab qiladi. Oʻzbekiston aholisining qarz yuki ortib borayotgani Markaziy bank hisobotida jiddiy xavf sifatida tilga olingan

27.7.2025 846

O‘ZBEK TILI VA SI sun’iy idrok texnologiyalari milliy tilimizni buzishga intilyaptimi?

80-yillardan bu yog‘iga sun’iy intellekt, robotlarning insoniyatga qarshi bosh ko‘tarishi, xavflari haqida filmlar ishlanadi, turli farazlar ilgari suriladi. Kinolarda sun’iy intellekt odamga jismoniy zarar yetkazishi, o‘ldirishi, xavsizlik, bank-moliya, energetika tizimlariga hujum qilishi aks etadi. Aslida, real hayotimizda ham bunday tahdidlar kuzatilmoqda. Masalan, inson aqliy faolioyatiga, savodiga, tiliga ta’sir qilish allaqachon boshlangan. Vaziyatni to‘liqroq anglash uchun sun’iy idrok texnologiyalarining salbiy ta’siriga eng ko‘p duch kelayotgan ta’lim tizimida faoliyat yuritayotgan o‘zbek tili mutaxassislariga yuzlandik. Denov tumanida maktab o‘qituvchisi Qunduzoy Xurramova shunday deydi: – Yaqinda bir o‘quvchim Telegram guruhimizda qaysidir masalada yozib qoldi. O‘z ismini yozmagan – qanaqadir taxallus. Tanimaganim uchun ism-familiyasini so‘radim. “Ustoz, men odamman, ismim nima emas, kim”, deb qolsa bo‘ladimi. Avval hayron bo‘ldim, keyin ismga nisabatan nima so‘rog‘i ishlatilishini aytdim. Baribir o‘z bilganida turib oldi, batafsilroq, misollar bilan tushuntirdim yana. Yo‘q, bo‘lmadi. Keyin “Mana, ChatGPT aytyapti, kim deyish to‘g‘ri ekan”, deb sun’iy intellektdan so‘raganini tashladi. Jahlim chiqdi, xafa ham bo‘ldim. Lekin shunda ham o‘zbek tili bo‘yicha internetda manbalar kamligi, tilimiz korpusi yaratilmaganini, shuning uchun sun’iy intellekt o‘zbek tilini yaxshi bilmasligini aytdim. Lekin bularni o‘smirning ongiga singdirish juda qiyin edi... Shu savol bilan o‘zim ham ChatGPTga murojaat qildim. Menda to‘g‘ri chiqardi. Nima uchun o‘quvchimda bunday bo‘lganini so‘raganimda ChatGPT ba’zida substandartlarni me’yor sifatida qabul qilishini, bu foydalanuvchiga bog‘liq ekanini aytdi. Ha, rostdan ham sun’iy intellektda o‘zbek tili manbalarti yetarli emas, lekin qanday foydalanish, rivojlanish jarayonida to‘g‘ri yo‘nalish ko‘rsata olish ham muhim ekan. Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o‘qituvchisi Akbarali Boymirzayevning fikricha, til masalasida filolog talabalarning sun’iy intellektga suyanib qolayotgani juda yomon oqibatlarga olib kelishi mumkin: – Talabani erinchoq, tafakkurini to‘mtoq qilib qo‘yyapti sun’iy intellekt. Talabalar undan to‘g‘ri va o‘rnida foydalanishi kerak. O‘zim ham foydalanaman. Lekin ilmiylikni, ma’lumot olishni sun’iy intellektga yuklab bo‘lmaydi. Ayni o‘zbek tili sohasida shunday. Sun’iy idrok bilan seminar darslarida taqdimot qilib kelishadi, mustaqil ta’lim ishlarini bajarishadi. O‘ta jo‘n, oddiy bir ma’lumot atrofida arava quruq olib qochiladi. Ilmiylikdan darak yo‘q. Umuman mavjud bo‘lmagan nazariya, qoidalar... Til uslubi, so‘z boyligi haqida-ku gapirmasa ham bo‘ladi. Sal ilmi, fahmi bor odam bir qarashda bunday matnni ajratib ololadi. Til masalasida ustun bo‘lishi kerak bo‘lgan filolog talabalar sun’iy intellektga tayanib qolgani juda yomon kutilmalardan darak, aslida. Har safar takrorlaymiz: o‘zbek tili masalasida sun’iy intellekt ojizlik qiladi, internetda bizning til bazamiz yetarli emas, lug‘atlarimiz yo‘q. Ertaga shu kamchiliklarni to‘g‘rilashi, vaziyatni yaxshilashi kerak bo‘lgan talaba yoshlarimiz SIning izmiga tushayotgani jiddiy xavotirga solishi kerak bizni. Ayniqsa, oxirgi bir yilda bu salbiy tendensiya juda tez rivojlanyapti. Yanvar oyida ham “Tilimizning ichki imkoniyatlari pasaymoqda” nomli maqola orqali sun’iy intellektning o‘zbek tiliga ta’siri haqida fikr yuritib, takliflar bergan edik. Oradan yarim yil vaqt o‘tdi, ammo shu qisqa fursatda SI yaratgan o‘zbekcha matnlar shu darajada ko‘paydiki, endi SIning yozish uslubi odamlarga namuna bo‘lib xizmat qilishni boshladi. Kishilar biror nima yozganda sun’iy intellekt kabi yozib, u ishlatgan qoliplardan, keraksiz tinish belgilaridan foydalanyapti. Bugun matbuotda e’lon qilinayotgan maqolalarning aksariyatida “nafaqat… balki…” qolipli gaplar uchraydi. Gazeta tahririyatiga yoshlar yuborayotgan maqolalarning ham 70-80 foizi sun’iy intellekda yozilgan. Yoki bo‘lmasa, keraksiz o‘rinlarda tire ishlatish holatlari urchib ketgan. Sarlavhalarda esa ikki nuqtali jumlalar ko‘paydi. Matnning xulosa qismida “Yashash faqatgina shunchaki tirik yurish emas, bu falon narsa hamdir” shalkidagi gap bo‘ladi, albatta. Biror nimani izohlash kerak bo‘lganda har doim “… – bu…” qolipi ishlatiladi (uslubiy xato bilan). Aslida ushbu shakl rus tilidan kirgan bizga. Buning ham o‘ziga yarasha qoidalari bor. Ijtimoiy tarmoqlarda ham faollar tomonidan ayni masala ko‘tarilib turibdi. “Kimga og‘iri tushyapti, nima qipti?” deydiganlar ham uchraydi. Xo‘p, nima qiladi? Birinchi navbatda bir xil turdagi uslublar qo‘llanilishi natijasida lisoniy qoliplar torayib boradi va bu milliy tilni kambag‘allashtiradi. Tilning jozibadorligi yo‘qolib, obyektiv va subyektiv rivojlanish jarayoniga ta’sir qiladi. Adabiy til qashshoqlashuvi natijasida keyinchalik badiiy tilning ham ta’sirchanligi va saqlovchilik xususiyati qisqarishi mumkin. Bundan tashqari, yozma manbalar bir xil qolipga tushib borishi mediaga ham ta’sir qilib, ijtimoiy kommunikatsiyada ishlatiladigan so‘zlashuv uslubi imkoniyatlarini toraytirishi ehtimoli ham mavjud. Til manbalari bir xil bo‘lib qolgach, sun’iy intellekt ham o‘zbek tili bo‘yicha rivojlanishning berk ko‘chasiga kirib qoladi. Ana unda g‘isht qolipdan to‘liq ko‘chgan bo‘ladi. So‘z, so‘zlay olish insoniyatning eng katta quroli ekani inkor qilib bo‘lmas haqiqatdir. Bugungi rivojlanayotgan davrda, internet tiliga aylanib ulgurgan dunyo tillari qarshisida o‘tmas qurol bilan qolib ketishni istamasak, tilimizga nisbatan tahdidlarning oldini olishimiz shart. Bugun o‘qituvchilar o‘quvchi-talabadan, muharrirlar jurnalist, mualliflardan, marketing-reklama tashkilotlari va boshqa turli idoralar ham o‘z xodimlaridan sof va boy o‘zbekcha matnlar talab qilishi; tilshunoslar hamda mas’ullar tezroq o‘zbek tilini internet tiliga aylantirish ustida ishlashi zarur. Agar o‘zbek tili manbalarini boyitmas, internet lug‘atlari, qoliplar yaratmas ekanmiz, shunchaki talab qilish bilan uzoqqa borib bo‘lmaydi va tilimiz uchun haqiqiy “armageddon” boshlanadi. Fikrimizni “Megan” filmidan iqtibos bilan yakunlashni lozim topdik: “Sun’iy intellektdan eng yaxshisini kutish uchun avvalo o‘zimiz yaxshi namuna bo‘lishimiz kerak: unga o‘rgatishimiz, tarbiyalashimiz, vaqt ajratishimiz lozim. Faqat undan nimani olamiz, deb yashamasligimiz kerak… Ehtimol, eng buyuk qudratimiz fikrimizni o‘zgartira olish qobiliyatimizdir. Faqat shu yo‘l bilan birga rivojlanishimiz mumkin ekan. Chunki hayot raqobatdan iborat emas, bunga hojat ham yo‘q. O‘zimizni boshqalar bilan solishtirishimiz emas, o‘z ustimizda ishlashimiz kerak”.