14.5.2026 115

Taraqqiyot nuqtasi

Xursand Karlibayev 17 yoshda. Qo‘ng‘irot tumanidagi Hakim ota mahallasida yashovchi bu yigit tengqurlaridan bir jihati bilan ajralib turadi: u 11-sinf o‘quvchisi bo‘lishiga qaramay, o‘z mehnati bilan oyiga 2–4 million so‘m daromad topayotgan yosh mutaxassis. Xursandning bu natijasi tizimli ishlangan yoshlar siyosati, to‘g‘ri yo‘naltirilgan imkoniyatlar va mahalladagi samarali muhit natijasidir. – Mahallamizda yaratilgan imkoniyatlar, to‘garaklar va ustozlar ko‘magida o‘z yo‘limni topdim. Bu jarayonda mahallamiz yoshlar yetakchisi Sevara opaning ko‘magi katta bo‘ldi. Hozir o‘qish bilan birga ishlayapman. Dastlab qiyin bo‘ldi, lekin vaqtni to‘g‘ri taqsimlashni o‘rgandim. Kelajakda ham o‘qishimni davom ettirib, o‘z kasbim bo‘yicha yanada rivojlanmoqchiman, – deydi Xursand Karlibayev Bugun Xursand kabi yoshlar Hakim ota mahallasida anchagina. Bu yerda yoshlar o‘z kelajagini qurish bilan band. Natijalar ortida esa mahalladagi yoshlar yetakchisi Sevara Abdikarimovaning izchil va tizimli faoliyati turibdi. Hakim ota mahallasi balansi: Aholi: 4012 nafar; Yoshlar: 1037 nafar; Xotin-qizlar: 1867 nafar.   “Yashil” toifa: 484 nafar; “Sariq” toifa:  122 nafar; “Qizil” toifa: 4 nafar.   Mahalla drayveri: chorvachilik va dehqonchilik. Nazariyadan amaliyotga Hakim ota mahallasida “Besh muhim tashabbus” yoshlarning kundalik hayot tarziga aylanib ulgurgan. Hozir 186 nafar yosh kutubxonaga muntazam qatnasa, 273 nafari turli to‘garaklarga jalb etilgan. Umumiy qamrov esa 459 nafarni tashkil etadi. Sport yo‘nalishida esa “Besh tashabbus olimpiadasi” orqali yoshlarning 60 foizdan ortig‘i sportga jalb qilingan. AT va zamonaviy kasblarni o‘rgatuvchi “Ustoz AI” loyihasi doirasida 102 nafar yosh kompyuter savodxonligini oshirib, 23 nafari onlayn faoliyat orqali daromad topyapti. Ular orasida oyiga 700–1200 dollar daromad qilayotganlar ham borligi alohida e’tiborga loyiq. Xotin-qizlar bandligi yo‘nalishida esa “Qizlar akademiyasi” va “Ushshoq” loyihalari orqali 107 nafar qiz kasb-hunar egasiga aylangan. – Yoshlar yetakchisi sifatida faoliyat boshlaganimga 9 oy bo‘ldi, – deydi Sevara Abdikarimova. – Bu davr men uchun katta sinov va bir vaqtning o‘zida ulkan imkoniyatlar maktabi bo‘ldi. Dastlab ishni tizimli yo‘lga qo‘yishga e’tibor qaratdik. Har bir yosh bilan individual ishlash, ularni band qilish, bo‘sh vaqtini mazmunli tashkil etish orqali sezilarli natijalarga erisha boshladik. Bugun Xursand kabi o‘z yo‘lini topgan, o‘qish bilan birga daromad topayotgan yoshlarimiz ko‘payayotgani ishlarimizning natijasidir. Qisqa vaqt ichida mahallamizda yoshlar o‘rtasida jinoyatchilikning oldini olishga erishdik. Kelgusida ham ishlarimizni yanada kengaytirib, ayniqsa AT, tadbirkorlik va kasb-hunar yo‘nalishlarida yoshlarni ko‘proq qo‘llab-quvvatlashni rejalashtiryapmiz. “Nol” jinoyatchilik Mahalladagi eng katta yutuqlardan biri 2025-yil va 2026-yilning hozirgacha bo‘lgan davrida yoshlar tomonidan birorta ham jinoyat sodir etilmaganidir. 1037 nafar yoshning har biri bilan individual ishlash, ularni band qilish, qiziqishlariga mos yo‘naltirish orqali ularning dunyoqarashi tubdan o‘zgargan. Bugun bu yerda yoshlarning “bo‘sh vaqti” degan tushuncha deyarli yo‘q: ular o‘qishda, kasb o‘rganishda yoki daromad topish bilan band. Hakim ota mahallasida yoshlarning iqtisodiy faolligini oshirishga qaratilgan “Yer – xazina” tashabbusi orqali 12 nafar yoshga yer ajratilib, ular mavsum davomida 4–5 million so‘mgacha daromad qilyapti. Prezidentning “Yoshlar tadbirkorligini rivojlantirish va bandligini taʼminlashga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi 62-sonli qarori asosida bir yoshga 80 million so‘m mablag‘ ajratilgan edi. Ushbu mablag‘larni samarali yo‘naltirgan Ikram Uzaqbayev sartaroshxona ochib, 5 ta ish o‘rni yaratgan. 10 ga yaqin shogird tayyorlamoqda. U imkoniyatdan unumli foydalangan yosh tadbirkorlar sifatida o‘z tajribasini quyidagicha ifodalaydi: – Avvaldan sartaroshlikka qiziqardim, lekin o‘z ustaxonamni ochish uchun imkoniyat yetishmas edi. Shu dastur orqali o‘z orzumni amalga oshirishga muvaffaq bo‘ldim. Bugun nafaqat o‘zim ishlayapman, balki yana 5 nafar yigitni ish bilan ta’minladim. 10 ga yaqin shogird tayyorlab, ularga kasb o‘rgatyapman. Mahallamizdagi yoshlar yetakchisining faoliyati natijasida ko‘plab yigit-qizlar o‘z yo‘lini topyapti. Men ham aynan yetakchining yo‘naltirishi va tavsiyalari orqali ushbu imkoniyatdan xabardor bo‘ldim. Oddiy qiziqishdan boshlagan edim, bugun esa o‘z jamoamga ega tadbirkorman. Faoliyatimni kengaytirib, yana ko‘proq yoshlarni ish bilan ta’minlashni maqsad qilganman. Yoshlar yetakchisi mahallada “hech kim e’tibordan chetda qolmaydi” tamoyili asosida ish olib boradi. Hozir 7 nafar yosh xorijda mehnat faoliyatini olib bormoqda. Migratsiyadan qaytgan 9 nafar yosh darhol band qilingan. 64 nafardan ortiq yosh ustoz-shogird an’anasi orqali kasb o‘rganyapti. Ulardan biri Tazabay Davletyarov oyiga 4–6 million so‘m daromad topyapti. Shuningdek, 19 nafar ishsiz yosh doimiy ish bilan ta’minlangan. “Yoshlar daftari” orqali 2 nafar yoshning kontrakt to‘lovi qoplab berildi. Bugun Hakim ota mahallasi yoshlari imkoniyatdan foydalanishni biladigan, o‘z ustida ishlaydigan, maqsadli avlod. Mahallada ishsiz yosh deyarli yo‘q. Harakat, izlanish va natija ustuvor. Sevara Abdikarimova boshchiligida yo‘lga qo‘yilgan tizimli ishlar shuni ko‘rsatmoqdaki, agar yoshlar bilan manzilli va izchil ishlansa, har qanday hududni taraqqiyot nuqtasiga aylantirish mumkin.

11.5.2026 112

“SIGʻSA, BOʻLDI”mi? Bolalar hayoti bilan o‘ynashayotgan bog‘chalar

So‘nggi oylarda yangiliklar lentasida bir-biriga o‘xshash, ammo har safar odamni larzaga soladigan xabarlar ko‘paydi: “Damas”ga 32 nafar bola mindirildi”, “Spark”da 18 nafar bola ketilayotgani aniqlandi”, “Matiz”da 13 nafar bog‘cha bolasi tashilgan”... YPX xodimlari ma’lumotiga ko‘ra, joriy yilning 1–5-may kunlari respublika bo‘yicha bolalarni tashish bilan bog‘liq 40 ta qoidabuzarlik aniqlangan. Bular qayd etilgan holatlar, xolos. Aslida bu kabi qoidabuzarliklar har kuni ko‘plab hududlarda kuzatilayotgani sir emas. Eng achinarlisi, bu jamiyat uchun oddiy manzaraga aylanib bormoqda. Odamlar endi bir “Damas” ichiga 20-30 nafar bola tiqib ketilayotganini ko‘rsa ham hayratlanmay qo‘ydi. Bolalar hayoti ochiqchasiga xavf ostiga qoʻyilyapti Bolalarni tashishda “Damas”, “Matiz” yoki “Spark” kabi yengil avtomobillardan foydalanishning o‘z xavfli. Ammo ayrim haydovchilar va xususiy bog‘chalar bu bilan cheklanmay, mashina ichiga belgilangan me’yordan ikki-uch barobar ko‘p bolani joylashtirmoqda. Surxondaryoning Denov tumanida haydovchi 32 nafar bolani bitta “Damas”da tashib,  “rekord” o‘rnatdi. Samarqandning Jomboy tumanida 25 nafar, Namanganda yana 25 nafar bola shu tarzda tashilgani aniqlandi. Navoiy viloyati Nurota tumanida esa “Matiz” avtomobilida 13 nafar bog‘cha bolasi va 3 oylik chaqaloq ketilayotgan vaqtda fojia yuz berdi. Bu endi shunchaki qoidabuzarlik emas, bolalar hayotini ochiqchasiga xavf ostiga qo‘yish. Axir yengil avtomobillar yo‘lovchi tashish uchun belgilangan muayyan texnik imkoniyatga ega. Biroq ayrimlar bolalarni “sig‘sa bo‘ldi” degan qarash bilan mashinaga joylashtirmoqda. Holbuki, bitta keskin tormoz, to‘qnashuv yoki ag‘darilish o‘nlab bolalarning hayotiga zomin bo‘lishi mumkin. Bunday holatlar nega ko‘paymoqda? Buning asosiy sababi – nazoratsizlik va arzon xizmatga bo‘lgan talab. Hududlarda bolalarni bog‘chaga tashish asosan ota-ona va haydovchi o‘rtasidagi og‘zaki kelishuv asosida bo‘ladi. Hech qanday rasmiy shartnoma, litsenziya yoki xavfsizlik talabi yo‘q. Ota-ona oylik yo‘l haqini to‘laydi, haydovchi esa imkon qadar ko‘proq bolani bitta reysda olib borishga harakat qiladi, harna, yoqilg‘i tejaladi-da! Albatta, bunga ota-ona ham qarshi emas. Chunki agar bolasini o‘rindiq soni bo‘yicha tashishni talab qilishsa, haydovchi narxni ko‘tarishi mumkin. Ayrim xususiy bog‘chalar ham mijoz yo‘qotmaslik uchun bu holatlarga ko‘z yumadi. Bolalar qanday transportda, qanday sharoitda kelayotgani ikkinchi darajali masalaga aylanib qolgan. Eng xavflisi esa bunday holatlar yillarki davom etib kelayotgani. Demak, bu faqat bir haydovchining xatosi emas, balki tizimning ishlamayotganidan dalolat. Kim nazorat qilishi kerak? Ko‘pchilik bunday holatlarda faqat haydovchini ayblaydi. Aslida esa mas’uliyat ancha keng. Avvalo, bu maktabgacha ta’lim tashkilotlarining mas’uliyati. Chunki bog‘chalarda bolalarni berib yuborishda belgilangan talab qoidalari buzilmoqda. Maktabgacha ta’lim va Sog‘liqni saqlash vazirliklarining 2018-yil 30-apreldagi qarori bilan “Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalarning hayoti va sog‘lig‘ini muhofaza qilishni tashkil etish tartibi to‘g‘risida” nizom tasdiqlangan. Bu nizomda bolani bog‘chaga olib kelish va olib ketish mumkin bo‘lgan shaxslar toifasi belgilangan: bular bolaning ota-onasi, ularning o‘rnini bosuvchi shaxs, ota-onaning voyaga yetgan farzandlari, bobosi, buvisi yoki tegishli tartibda rasmiylashtirilgan vakil uni shaxsan guruh tarbiyachisiga topshirishi lozim. Maktabgacha ta’lim tashkilotidan olib ketishda esa guruh tarbiyachisi bolani ayni shu shaxslardan biriga berib yuborishi mumkin. Demak, qoida birinchi navbatda bog‘chaning o‘zida buzilyapti. Ikkinchidan, Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi hamda uning hududiy bo‘limlari bu masalaga jiddiy yondashishi shart. Chunki bolalar xavfsizligi  ta’lim tizimining eng asosiy vazifalaridan biri. Uchinchidan, YPX va ichki ishlar organlari faqat reyd o‘tkazib jarima yozish bilan cheklanmasligi kerak. 800 ming so‘mlik jarima (avtomobilda belgilangan o‘rindiqdan ko‘p yo‘lovchi mindirib ketilayotgani aniqlansa, haydovchiga nisbatan MJtKning 128-8-moddasiga ko‘ra, bunday qoidabuzarlik uchun BHMning 2 baravari miqdorida jarima qo‘llanadi) bunday xavfli holatlarni to‘xtatish uchun yetarli emas. Chunki ayrimlar uchun bolalar hayotidan ko‘ra daromad muhimroq bo‘lib qolyapti. Shuning uchun bu borada qattiq nazorat, litsenziyalash va javobgarlik choralari kuchaytirilishi zarur. Ota-onalar  mas’uliyati Bu masalada ota-onalarning o‘rni haqida gapirmaslik  noto‘g‘ri bo‘ladi. Eng og‘riqlisi, ko‘p hollarda ota-onalar bolalar ustma-ust tiqilgan mashinani ko‘rib turib ham farzandini unga chiqarib yuboraveradi. Ayrimlar buni “hamma shunday qilyapti” deb oqlasa, boshqalar arzon xizmatdan voz kechgisi kelmaydi. Ammo shu yerda savol tug‘iladi: arzonroq yo‘l haqi farzand xavfsizligidan muhimroqmi? Toʻgʻri, hech bir ota-ona farzandi bilan fojia yuz berishini istamaydi. Lekin xavfni ko‘rib turib indamaslik ham befarqlik hisoblanadi. Jamiyatda “mening bolamga hech narsa bo‘lmaydi” degan xato qarash bor. Afsuski, aksariyat fojialar loqaydlik ishonch ortidan sodir bo‘ladi. Fojia bo‘lishini kutish shart emas Odatda mas’ullar ko‘pincha jiddiy choralarni faqat katta fojia sodir bo‘lganidan keyin ko‘ra boshlaydi. Vaholanki, muammo yillardan beri hammaning ko‘z o‘ngida. Axir har kuni mahallalar ichida bolalarga to‘la “Damas”lar yuribdi. Hech kim buni yashirmayapti. Bolalar xavfsizligi esa muhokama qilinadigan emas, ta’minlanadigan masala bo‘lishi kerak. Shuning uchun: Bog‘chalarda bolani topshirish tartibiga qat’iy rioya qilinishi; Bolalarni tashish bilan shug‘ullanuvchi haydovchilar litsenziya asosida ishlashi; Maxsus transport talablari joriy qilinishi; Ota-onalar o‘rtasida targ‘ibot kuchaytirilishi; Qoidabuzarlarga nisbatan qattiq jazo qo‘llanilishi kerak. Chunki bola – statistika emas. Uning hayoti har qanday daromad, arzon xizmat yoki vaqtinchalik qulaylikdan ustun turishi shart. Ko‘za kunda emas, kunida sinadi. Agar bugun chora ko‘rilmasa, ertaga yana bir fojia haqida yozishga to‘g‘ri keladi.  

11.5.2026 178

SIda mualliflik muammosi: Ijod tushunchasining o‘zgarishi

Ilgari “ijod” faqat insonga xos bo‘lgan, hissiyot va intuitsiyaga asoslangan jarayon deb hisoblanardi. Insonlar o‘z ijodkorligi va aqliy salohiyati orqali asar yaratar edi. Bugun esa algoritm soniyalar ichida Navoiy g‘azallariga taqlid qilishi yoki Leonardo da-Vinchi kabi rasm chizishi mumkin. Savol tug‘iladi: agar asarni mashina yaratgan bo‘lsa, uning “egasi” kim? Hozirgi xalqaro qonunchilikda (masalan, Bern konvensiyasida) mualliflik huquqi faqat inson mehnatining mahsuliga nisbatan qo‘llaniladi. Bugungi kunda dunyo huquqshunoslari SI yordamida tayyorlangan mahsulotni “muallifsiz asar” deb e’lon qilish kerakmi yoki murakkab mo‘yqalamda bajarilgan muallifning asarimi, degan tanlovlar qarshisida qolmoqda. Masalan, AQSh mualliflik idorasi (USCO) allaqachon inson omilisiz algoritm tomonidan yaratilgan asarlarga mualliflik berilmasligini ma’lum qildi. Shundan ma’lumki, SI mahsuloti huquqiy jihatdan “egasi yo‘q mulk”ka aylanib qoladi. Bu esa intellektual mulk bozorida tartibsizlikka sabab bo‘ladi. Asarni sun’iy intellekt yaratganini hisobga olsak, u jamoat mulki hisoblanadimi yoki uni yaratish uchun “prompt” yozgan insonnikimi? Fotoapparat ixtiro qilinganda ham ko‘pchilik orasida suratni “qurilma olyapti” degan bahslar yuzaga kelgan. Lekin fotosuratda insonning nigohi, rakurs tanlashi va kompozitsiyani shakllantirishi uni muallifga aylantirgan. Xo‘sh, SI bilan bog‘liq vaziyatda ham shunday bo‘ladimi? Bu borada yana bir nozik nuqta bor: “prompt” muallifini ijodkor deb atash qanchalik to‘g‘ri? Agar siz restoranda oshpazga “taom achchiqroq bo‘lsin”, deb buyurtma bersangiz, bu sizni oshpazga aylantirmaydi. Prompt shunchaki texnik vazifa deb ko‘riladi. Haqiqiy ijodkor jarayonning har bir bosqichida, har bir so‘zni tanlashda individual va hissiy qaror qabul qiladi. SI foydalanuvchisi esa faqat yakuniy natijani tanlab oladi, xolos. Binobarin, “prompt” yozishni yuksak ijodiy mehnat bilan tenglashtirish inson mahoratining qadrini pasaytirishga sabab bo‘ladi. Mualliflik yoki intellektual parazitizm "Prompt" yozgan insonni mualliflik darajasiga ko‘taradigan bo‘lsak, bu o‘g‘rilik bo‘lib qolmaydimi? Sababi, SI platformalarining deyarli barchasi Google va shunga o‘xshash ochiq manbalardagi millionlab insonlarning mehnat mahsuli asosida bunday yozuvlarni yozishga yoki savollarga javob berishga layoqatlantirilgan. Ma’lumotlarning bir yerda jamlanishi har qanday so‘rovni bajarishga xizmat qilmoqda. SI ayni shu ma’lumotlar bazasida “yangi” ijod namunalarini shakllantiradi. Bu yerda eng katta xavf — intellektual parazitizm muammosidir. Agar SI iste’molchilari mashina yaratgan narsaga shunchaki mualliflik huquqi olsalar, bu jamiyatda haqiqiy ijodga qiziqish va rag‘batni kamaytirmaydimi? Buning natijasida ko‘plab yangi ijod namunalari yaratmoqchi bo‘lganlarning salohiyati tushib, ularning yaratilishi mumkin bo‘lgan bebaho asarlari SI ortidan arzimas va qayta ishlangan ma’lumotga aylanib qolmaydimi? Texnologik nuqtayi nazardan yana bir xavf bor — bu “Model Collapse” (model halokati) hodisasidir. Agar insonlar yangi, original asarlar yaratishdan to‘xtab, faqat SI mahsulotlarini iste’mol qila boshlasa, algoritm kelajakda faqat “o‘zi yaratgan narsalardan” o‘rganishga majbur bo‘ladi. Bu xuddi madaniy turg‘unlik kabidir: original g‘oya qo‘shilmasa, adabiyot sifati pasayib, bir xil andozadagi, qo‘pol qilib aytganda “raqamli axlat”ga aylanib qoladi. Chunki jamiyatdagi muammolarni va insonning ichki hissiyotlarini, albatta, inson yaxshiroq tushunadi. Mashina esa faqatgina allaqachon mavjud ijod namunalarini qayta ishlaydi. Uning yaratganlari esa insonnikidek chiqmasligi, undagi fayzni, jozibani yo‘qqa chiqarishi tayin. San’at asarining qiymati faqat uning tashqi ko‘rinishida emas, balki ortida turgan iztirob, quvonch va hayotiy tajribadadir. Van Gogning asarlari shunchaki ranglar kombinatsiyasi emas, bu uning ruhiy holatining in’ikosidir. Algoritmda esa “iztirob” yoki “baxt” tushunchasi yo‘q. Faqat ehtimollar nazariyasi bor. Shuning uchun ham mashina yaratgan she’r qanchalik qofiyali bo‘lmasin, inson nafasini sezib bo‘lmaydi. Insonlar tabiiy ravishda soxtalikdan zerikadi va reallikka oshiqadi. *** Xulosa o‘rnida aytish joizki, SI va mualliflik huquqi o‘rtasidagi ziddiyat shunchaki huquqiy bahs emas, balki insoniyatning o‘ziga xosligini saqlash masalasidir. Mashina qanchalik buyuk “ijod” yaratishidan qat’i nazar, bu insoniyat yaratgan ma’lumotlar ummonining aks sadosi bo‘lib qolaveradi. U hech qachon to‘liq insonning ichki kechinmalari va hissiyotlarini anglay olmaydi. Shunday ekan, inson aqli tomonidan kashf qilingan texnologik taraqqiyotni inkor etmasligimiz va ayni paytda, insoniy yaratilishning qadrsizlanishiga yo‘l qo‘ymasligimiz kerak. Biz bugun mualliflik huquqi va ijod mezonlarini to‘g‘ri belgilab olmasak, ertaga soxtaliklar ichida haqiqatni va algoritmlar orasida insoniyatni yo‘qotishimiz mumkin. Zero, inson qo‘li bilan yaratilgan har qanday “nuqsonli”, ammo samimiy asar SI yaratgan “mukammal” mazmunsizlikdan ustun turaveradi.

5.5.2026 322

Temiryo‘llar: nega chiptalar qimmatlashyapti?

Har yili o‘rtaga chiqadigan energetika, ekologiya kabi mavzular qatorida transport tizimi ham mavjud. Masalan, “O‘zbekiston temiryo‘llari” fevral oyidan boshlab barcha turdagi poyezd chipta narxlari 15 foizga oshishini ma’lum qilgandi. Hisoblab ko‘rilsa, poyezd chiptalari oxirgi 2 yilda 200 foizga ko‘tarilgan. Yana bir e’tiborli jihat shundaki, noyabr oyida transport vaziri transport xizmatlari tannarxini yil yakunigacha 20 foizga kamaytirishni aytgan edi. Iqtisodchilar esa bu va’dalar ishonchsiz ekanligini ta’kidlagan. 2026-yilning birinchi choragi yakunlandi, bu rejaning amalga oshgani haqida biror gap yo‘q. Butun dunyoda poyezdlar past va o‘rta daromadli aholi qatlami uchun eng qulay transportlardan biri. Shu sababli narxlarning o‘sib borishi aholiga moliyaviy bosim bermasligi zarur. Narx belgilashda aholining umumiy daromadi, xarid qobiliyati hisobga olinishi kerak. Toshkent–Buxoro yo‘nalishidagi elektropoyezd narxi 509 ming so‘mni tashkil etadi, bu esa deyarli talabaning bir oylik stipendiyasi miqdoriga teng (569 ming). Qolaversa, O‘zbekistonda aholi inflyatsiyaga ta’sirchan. Xarid qobiliyati qoniqarli darajada deb hisoblasak ham, narx o‘sib borar ekan, poyezdlardagi xizmat ko‘rsatish va vagonlar holati qanchalik yaxshilandi? Dunyoda narxlarning shakllanishiga bir qator omillar ta’sir qiladi: masofa, vagonlarning texnik holati, ko‘rsatiladigan xizmat darajasi, subsidiyalar, elektr energiyasi va yoqilg‘i narxi shular jumlasidan. Xorij tajribasida nisbatan eskiroq vagonlar uchun odatda arzonroq tariflar belgilanadi. Shuningdek, vagonlarda taqdim etiladigan xizmatlar sifati va ko‘lami ham chipta narxiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekistonda ko‘p savollar subsidiyalar masalasiga qaratilgan. Chunki davlat tomonidan eng ko‘p subsidiya ajratiladigan sohalardan biri – temiryo‘llar. 2025-yilda sohaga 721 milliard so‘m ajratilgan. 2026-yilda esa bu sohaga yana 700 milliard so‘m ajratilishi taxmin qilinyapti. Har yili byudjetdan sohaga pul ajratilayotgani ijobiy holat emas. Shuning uchun avvalroq Xalq demokratik partiyasi fraksiyasida 700 milliard so‘m subsidiya nimaga kerakligi va temiryo‘llar qachon foydaga chiqishi so‘ralgan edi. Mas’ullar “vagonlarning aksariyati eski, SSSRdan qolgan”, “kelajakda yangi yo‘llar tushib, xususiylashtirishga o‘tiladi” degan bayonot bergan. Mazkur javob deputatlar tomonidan qoniqarli deb topilmagan. Spot.uz nashrining xabar berishicha, temiryo‘llarga 200 ta vagon uchun 10 yilga 143 milliard so‘m imtiyozli kredit berilgan. Qachon bu soha foydaga chiqishi haqidagi savollar javobi esa haligacha mavhum. Dunyoda temiryo‘llarning yo‘lovchi tashish xizmatlari kam rentabelli yoki zarar bilan ishlaydigan soha hisoblanadi. Shunga qaramasdan, davlatlar vokzallarni tijoriylashtirish orqali milliardlab daromad topishadi. Katta vokzallardan kuniga o‘n minglab, ayrim megapolislarda yuz minglab yo‘lovchi foydalanadi. Bu esa reklama, savdo va xizmat ko‘rsatish uchun qulay muhit. Shu sababli vokzaldagi savdo nuqtalari oddiy ko‘chalardagiga nisbatan ancha qimmat ijara to‘loviga qaramay, yuqori daromad bilan ishlaydi. Rivojlangan davlatlarda vokzal ichidagi tijoriy maydonlar do‘konlar, kafe va restoranlar, supermarketlar, dorixonalar, bank va xizmat shoxobchalari uchun ijaraga beriladi. Ijara shartnomalari ko‘pincha ikki bosqichli bo‘ladi: qat’iy oylik to‘lov va savdo aylanmasidan foiz. Bu vokzal operatoriga barqaror daromad bilan birga savdo hajmi oshishidan ham foyda olish imkonini beradi. Yevropaning yirik vokzallarida tijoriy ijaradan tushadigan daromad ayrim hollarda yo‘lovchi chipta tushumiga yaqinlashadi yoki uni ortda qoldiradi. Masalan, Buyuk Britaniyadagi “Network Rail” temiryo‘l tarmog‘ining 2024-2025-yillar hisobiga ko‘ra 19 ta yirik stansiyada umumiy tijoriy savdo daromadi 914,7 million funt sterlingga (1,3 milliard dollar) yetgan. Shuningdek, vokzal hududi – reklama uchun eng qimmat joylardan biri. Platformalar, kutish zallari, eskalatorlar, LED ekranlar va hatto ovozli e’lonlar tijoriy monetizatsiya qilinadi. Ba’zi mamlakatlarda vokzal reklama daromadi temiryo‘l kompaniyalarining umumiy tushumida alohida manba sifatida ko‘rsatiladi va katta mablag‘ni tashkil qiladi. So‘nggi rasmiy ma’lumotga ko‘ra, Hindiston temiryo‘llari so‘nggi 5 yilda reklama orqali taxminan 150 million yevro daromad olgan. Tijoriy foyda vokzal hududi bilan cheklanib qolmaydi. Yaponiya va Janubiy Koreya tajribasi shuni ko‘rsatadiki, ular vokzal atrofidagi yerlar qiymatini ham yaxshi baholaydi. Bu yonashuv “transport-oriented development” (TOD) deb ataladi. Mazkur tizimning asosi oddiy: temiryo‘l kompaniyasi vokzal va uning atrofidagi yerlarni rivojlantiradi. Vokzal atrofida savdo markazlari, ofis binolari, mehmonxona va turar joy majmualari barpo etiladi. Poyezd qatnovi esa bu hududlarga doimiy yo‘lovchi va mijoz oqimini olib keladi. Temiryo‘l mavjudligi yerning bozor qiymatini keskin oshiradi. Ayniqsa, Yaponiyada bu model keng qo‘llanadi. Masalan, “JR East”, “Keio”, “Hankyu” kabi temiryo‘l kompaniyalari vokzallarga tutash savdo markazlari, ofislar va ko‘p qavatli turar joylarga ham egalik qiladi yoki ijaraga beradi. Ko‘plab hollarda ushbu ko‘chmas mulk obyektlaridan olinadigan daromad yo‘lovchi tashishdan tushadigan foydadan kam emas, ayrim kompaniyalarda esa undan ham yuqori. Janubiy Koreyada ham xuddi shu yondashuv qo‘llaniladi. KORAIL va shahar hokimiyatlari yirik vokzallar atrofini aralash foydalanishdagi hududlarga aylantirmoqda: pastki qavatlarda savdo va xizmat ko‘rsatish, yuqori qavatlarda ofislar va turar joylar joylashadi. Bunday loyihalar vokzal hududini iqtisodiy markazga aylantiradi. Yer narxi oshadi, ijaralar barqaror bo‘ladi, mavjud transport tizimi esa bu jarayonni uzluksiz ta’minlab turadi. Natijada temiryo‘l kompaniyalari uchun daromad manbalari diversifikatsiyalanadi: chipta tushumi bilan bir qatorda uzoq muddatli ijara, ko‘chmas mulkni boshqarish va xizmat ko‘rsatishdan barqaror foyda olinadi. Shu sababli Yaponiya va Janubiy Koreyada ko‘plab temiryo‘l operatorlari uchun ko‘chmas mulkdan tushadigan daromad asosiy moliyaviy tayanch hisoblanadi. Bu davlatlar uchun temiryo‘l boqimanda emas, yirik moliyaviy tizimdir. Dunyo tajribasi shuni ko‘rsatdiki, temiryo‘llar atrofidagi infratuzilmani yaxshilash orqali ham yirik daromadga ega bo‘lish mumkin. Subsidiyalar esa asosan ekologiyani asrash va kam yo‘lovchili qatnovlarni qo‘llab-quvvatlash o‘laroq ajratiladi. Bugun chiptalar narxining keskin oshishi, subsidiya masalasidagi mavhumlik va xizmat sifati bilan narx o‘rtasidagi tafovut jamoatchilik ishonchini yo‘qqa chiqaryapti. Temiryo‘llarning daromadga chiqish borasidagi kamharakatligi esa “qo‘lingdan kelganini qil” deganga o‘xshaydi. Faqat chiptalar sotuvi orqali daromad kutish o‘zini oqlamaydi. Agar temiryo‘l vokzallari va ularning atrofidagi infratuzilma iqtisodiy aktiv sifatida ko‘rilsa, sohadagi zarar aholi uchun og‘ir yuk bo‘lib qolmaydi.

5.5.2026 298

ISHSIZLIKDAN FERMERLIKKACHA: bir mahallaning qanday o‘zgargani haqida hikoya

Birgina tashabbus butun mahallaning iqtisodiy qiyofasini o‘zgartira oladimi? Farg‘ona tumanidagi mahallada bu savolga allaqachon javob topilgan. Sanoat mahallasida 31 nafar ishsiz yoshga berilgan 6 gektar yer bugun butun mahallaning malinachilik klasteriga asos bo‘ldi. Mahallada yoshlar bandligini ta’minlash masalasi har doim dolzarb bo‘lib kelgan. Ayniqsa, ish izlab yurgan, lekin imkon topa olmayotgan yigit-qizlar uchun aniq yechim zarur edi. Ana shunday vaziyatda yoshlar yetakchisi Maftuna Ahmadjonovaning tashabbusi muhim burilish yasadi. Uning sa’y-harakatlari bilan 31 nafar ishsiz yoshga jami 6 gektar yer maydoni ajratib berildi. Dastlab bu tashabbus oddiy tajriba sifatida boshlangan bo‘lsa-da, qisqa fursatda o‘z samarasini bera boshladi. Yoshlar yerga ishlov berib, malinachilikni yo‘lga qo‘ydi. Dastlabki mavsumning o‘zidayoq har bir yosh o‘rtacha 6 milliondan daromadga erishdi. – 20 sotix yer maydoniga malina ekdim. Ko‘chatlar hali yangi bo‘lgani uchun hosil kamroq bo‘ldi. Shunga qaramay, birinchi mavsumning o‘zidayoq 6 million so‘mdan ortiq sof daromad olishga erishdim. 20 sotix maydondan o‘rtacha 300–400 kilogramm atrofida hosil oldik. Bu hali boshlanishi. Malinazor to‘liq kuchga kirgach, hosildorlik 2-3 baravargacha oshadi. Kelgusi yillarda daromadimiz ham ko‘payadi, – deydi 22 yoshli Muhammadali Yo‘ldoshev. Mutaxassislar fikricha, malinachilik yuqori daromad keltiruvchi yo‘nalishlardan biri bo‘lib, uni klaster asosida rivojlantirish katta foyda olib keladi. Sanoat mahallasida aynan shu model shakllanayotgani e’tirofga loyiq. Bugun bu tashabbus 31 nafar yoshning hayotini o‘zgartirdi. Kelgusida esa ushbu tajribani boshqa hududlarda ham joriy etish rejalashtirilmoqda. Yoshlar yetakchisi Maftunaning faoliyatiga nazar tashlasak, u muammoni aniqlash, resurs topish va natijaga yo‘naltirilgan ishlash tizimini yo‘lga qo‘yganini ko‘rish mumkin. Avvalo, mahalla yoshlari xatlovdan o‘tkazilib, mahalla balansi va ishsiz yoshlar bazasi shakllantirildi. Ularning qiziqish va imkoniyatlari o‘rganildi. Ishsizlikni kamaytirish choralari izlana boshlandi. Yer ajratish orqali bandlikni ta’minlash esa muammoning yechimi bo‘ldi. Sanoat mahallasi balansi: Aholi: 2701 nafar; Yoshlar: 1386 nafar; Xotin-qizlar: 714 nafar; “Yashil” toifa: 384 nafar; “Sariq” toifa: 176 nafar; “Qizil” toifa: 11 nafar; Mahalla drayveri: malinachilik va uzumchilik. – Bu yil yana 20 nafar yoshni yer bilan ta’minlab, ularni malinachilik faoliyatiga jalb qilishni rejalashtirganmiz. Hozirning o‘zida bu borada amaliy ishlar boshlab yuborildi. Yer maydonlarini aniqlash, yoshlarni saralash va ularni ushbu yo‘nalishga tayyorlash ishlari olib borilmoqda. Biz faqat yer ajratish bilan cheklanib qolmoqchi emasmiz. Yoshlarga malinachilik sirlarini o‘rgatish, ularga agronomlik maslahatlarini berish, tajribali mutaxassislarni jalb qilish orqali jarayonni yo‘lga qo‘yish, Sanoat mahallasida malinachilik klasteri yaratishni maqsad qilganmi, – deydi Maftuna Ahmadjonova. Maftuna faqat tashabbus ko‘rsatish bilan cheklanib qolmadi. Yoshlar bilan doimiy muloqot, ularni rag‘batlantirish, kerakli maslahatlar berish orqali jarayonni nazorat qilib bordi. Aslida bu misol mahallalardagi yoshlar yetakchisi tizimining imkoniyatlarini yaqqol namoyon etadi. Bugungi kunda ushbu tizim orqali yoshlar bandligini ta’minlash, ularni tadbirkorlikka jalb etish, ijtimoiy faolligini oshirish bo‘yicha keng imkoniyatlar yaratilgan. Sanoat mahallasida boshlangan tashabbus samarali model sifatida e’tirof etishga arziydi. To‘g‘ri yondashuv orqali kichik imkoniyatlar ham katta natijalar olib keladi. Individual ishlash mexanizmi Maftuna Ahmadjonovaning faoliyati faqat iqtisodiy loyihalar bilan cheklanib qolmaydi. Uning ish uslubida har bir yosh bilan individual ishlash, ayniqsa “og‘ir toifa”ga kiruvchi yoshlarni qo‘llab-quvvatlash muhim o‘rin tutadi. Xatlov jarayonlarida mahallada davlat ko‘magiga muhtoj 6 nafar yosh aniqlangan. Ular Farg‘ona tumani hokimi Hamidullo Inomovga biriktirilib, manzilli ishlash yo‘lga qo‘yilgan. Natijada ularning ayrimlari doimiy ish bilan ta’minlangan, boshqalariga esa kredit ajratilib, o‘z faoliyatini boshlash imkoniyati yaratilgan. Shuningdek, yoshlar bandligini ta’minlash faqat yer ajratish bilangina emas, ularning qiziqishlaridan kelib chiqib o‘zini o‘zi band qilishiga erishish orqali ham amalga oshirilyapti. O‘tgan 2025-yilda 14 nafar yosh aynan shu yo‘l bilan mustaqil daromad topishga kirishgan. Yana bir e’tiborli jihat migratsiyadagi yoshlar bilan bilan ishlash tizimidir. Mahallada 35 nafar yosh xorijda mehnat qilayotgani aniqlanib, ular bilan muntazam aloqa o‘rnatilgan. Ularning oila a’zolari bilan doimiy muloqot olib borilishi, muammolari o‘rganilishi va qaytib kelgan yoshlarni ish bilan ta’minlash choralari ko‘rilayotgani tizimli yondashuvning yana bir ko‘rinishidir. “Yoshlar daftari” orqali ijtimoiy muammolarni hal etish ham e’tibordan chetda qolmagan. Jumladan, ehtiyojmand yoshlarning 2 nafariga kontrakt to‘lovlarini to‘lab berish orqali ularning ta’lim olishiga ko‘maklashilgan. Huquqbuzarlikning oldini olish borasida esa profilaktika inspektori Ravshanbek Madmarov bilan hamkorlikda “Harakatlar rejasi” ishlab chiqildi. Har hafta o‘tkaziladigan profilaktik suhbatlar, “Obod va xavfsiz mahalla” tamoyili asosidagi tadbirlar yoshlar o‘rtasida sog‘lom muhitni shakllantirishga xizmat qilmoqda. Sport, ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar, harbiy-vatanparvarlik yo‘nalishidagi sayohatlar, tungi sport mashg‘ulotlari yoshlarni ijtimoiy faollikka undayapti. Ushbu tadbirlarga jami 260 nafar yosh qamrab olingan. Iqtidorli yoshlarni aniqlash va qo‘llab-quvvatlash tizimi ham yo‘lga qo‘yilgan. “Besh tashabbus olimpiadasi”, turli tanlovlar va loyihalar orqali yoshlar o‘z imkoniyatlarini namoyon etmoqda. Masalan, mahalla yoshlaridan biri Islomjon Abdug‘aniyev shaxmat bo‘yicha “Dolzarb 90 kunlik” tadbirlari tuman bosqichida hamda tuman hokimi tomonidan o‘tkazilgan musobaqada g‘oliblikni qo‘lga kiritdi. Bundan tashqari, zamonaviy kasblar va xorijiy tillarni o‘rganishga ham alohida e’tibor qaratilyapti. Xorijiy tillarni o‘rganish, AT va sun’iy intellekt asoslari, kitobxonlik, shaxmat kabi yo‘nalishlarda yuzlab yoshlar maxsus loyihalarga jalb etilgan.

5.5.2026 288

BOLALAR VA IJTIMOIY TARMOQ: Taqiqlar davri keldimi?

2025-yil dekabrda Avstraliya 16 yoshgacha bo‘lgan bolalarga ijtimoiy tarmoqdan foydalanishni taqiqladi. Taqiqni endi Yevropaning qator mamlakatlarida, bundan tashqari, Malayziya, Yangi Zelandiya, Qozog‘iston va mamlakatimizda ham amalda qo‘llash masalasi ko‘rib chiqilyapti. BBC nashrining xabar berishicha, Uels bolalar komissari o‘tkazgan so‘rovnomaga ko‘ra, har bir bola kuniga o‘rtacha 7 soatini telefonda o‘tkazayotgani aniqlangan. Taqiqlarga nafaqat bolalarning vaqtini asrash, balki mental sog‘lig‘ini, shaxsiy ma’lumotlarini va ularni onlayn kamsitish – bullingdan asrash sabab bo‘lmoqda. Onlayn vaqt o‘tkazish bolalar sog‘lig‘iga va psixologiyasiga katta ta’sir qiladi. Ijtimoiy tarmoqdagi insonlar hayoti bilan o‘zlarining hayotini solishtirish bolalarning o‘ziga ishonchini tushiradi. Avstraliyada qo‘yilgan qat’iy taqiqdan so‘ng bir qator davlatlar ham qisman cheklov qo‘yish fikrini ko‘rib chiqmoqda. Birinchilardan bo‘lib Buyuk Britaniya qat’iy taqiq fikrini ko‘rib chiqayotgan edi. Konservatorlar partiyasidan bo‘lgan sobiq ta’lim vazirligi amaldori Lord Nash ilgari surilayotgan fikr tarafdori sifatida ushbu taqiq bolalarga to‘la ulg‘ayib olish uchun yana bir necha yil berishini ta’kidlab o‘tgan. Chunki ijtimoiy tarmoqdan foydalanayotgan yoshlarning ko‘pini 16 yosh va undan ham kichik bolalar tashkil qiladi. Biroq bir qancha faollar bu kabi qat’iy taqiqlar kutilmagan oqibatlarni keltirib chiqarishini ta’kidlaydi, deya xabar qiladi BBC nashri. Daniya, Malayziya va Yangi Zelandiya ham bolalar orasida ijtimoiy tarmoqdan foydalanishda qat’iy cheklovni joriy qilish taklifini ko‘rib chiqmoqda. Germaniya va Fransiyada ijtimoiy tarmoqdan foydalanish uchun ota-onalar ruxsati so‘raladigan bolalar yosh chegarasi oshirildi. Bunday taklif O‘zbekiston va Qozog‘istonda ham o‘rganilmoqda. Chunki mamlakatimizda ham bolalarning ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish soni oshgan. Gazeta.uz nashri xabar berishicha, Milliy Tiklanish demokratik partiyasi raisi Alisher Qodirov 16 yoshgacha bo‘lgan bolalar o‘rtasida ijtimoiy tarmoqni taqiqlash kerakligini aytgan.  Ijtimoiy himoya milliy agentligi bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilish bo‘limi boshlig‘i Laylo Fayzimurodova esa bunday chora ko‘rish noo‘rin ekanligini ta’kidlaydi. Dunyo tajribasiga qaraydigan bo‘lsak, ijtimoiy tarmoqlarga taqiq qo‘yish salbiy oqibatlarga ham olib kelgan. Kato institutida so‘z erkinligi va texnologiya bo‘yicha tadqiqodchi David Inserra so‘zlariga ko‘ra, turli davlatlardagi Instagram, X, TikTok, Snapchat kabi bir qancha taqiqlangan platformalar bolalarni ijtimoiy tarmoqdan foydalanishning boshqa yo‘llarini topishga va xavfsizlik darajasi ancha past bo‘lgan platformalardan foydalanishga undaydi. Buning misolini 2021-yilda bloklangan TikTok platformasida ko‘rishimiz mumkin, taqiq qo‘yildi, ammo yoshlar undan foydalanish yo‘lini topdi. Bolalar ombudsmani 10 yoshdan 17 yoshgacha bo‘lgan 245 ming nafar maktab o‘quvchilari orasida o‘tkazgan so‘rovnomaga ko‘ra, bolalarning 94 foizi internetdan foydalanishini bildirgan. Shu sababli ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishni tamoman taqiqlash kutilganidek samara bermasligi mumkin. Balki yechim topilishi kerak bo‘lgan yanada ko‘proq muammolar keltirib chiqaradi. Masalan, Fransiya va Germaniya tajribasidan kelib chiqib, bolalarga ota-onalar ruxsati bilan ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish va kontentlarda yoshga nisbatan filtr qo‘yish yechim bo‘lishi mumkin. Masala faqat taqiq qo‘yish bilan hal bo‘ladigan darajada sodda emas. Ijtimoiy tarmoqlar bolalar hayotiga chuqur kirib borgan bir sharoitda to‘liq cheklov kutilgan natijani bermasligi, aksincha, ularni nazoratsiz platformalarga yo‘naltirib yuborishi mumkin. Shu bilan birga, ruhiy salomatlik, kiberbulling va shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligi kabi muammolar jiddiy e’tibor talab qiladi. Eng maqbul yo‘l keskin taqiq emas, balki ota-ona nazorati, yoshga mos filtrlar va raqamli savodxonlikni kuchaytirish orqali muvozanatli yechim topishdir.