12.6.2026 112

Ixtiyoriy asirlik

Tasavvur qiling: ertalab uyg‘onasiz, telefonni qo‘lingizga olasiz va... ikki soat o‘tib ketgan. Siz hali yuzingizni yuvmadingiz, nonushta qilmadingiz, yangi kunga ruhan tayyor emassiz. Lekin miyangiz allaqachon begona odamlarning hayoti, keraksiz janjallar va qisqa videolar ummoniga g‘arq bo‘ldi. Axir siz ijtimoiy tarmoqqa atigi besh daqiqaga kirgandingiz. Ekranga tikilib, vaqt qanday o‘tganini sezmay qoldingiz. Xo‘sh, muammo nimada? Nega biz o‘zimizga "to‘xta" deya olmaymiz? Gap irodaning kuchsizligida emas. Muammo ancha murakkab. Bu tizim ortida dunyoning eng kuchli muhandislari, psixologlari va sun’iy intellekt algoritmlari ishlaydi. Ijtimoiy tarmoqlardagi sahifani yangilash funksiyasi qanday ishlashiga e’tibor berganmisiz? Sahifani pastga tortasiz, u bir lahza aylanadi va yangi kontent paydo bo‘ladi. Bu tasodifiy mexanizm emas. Miyamiz har safar sahifani yangilaganda kutilmagan yangilikka duch kelish umidida bo‘ladi. Ana shu kutilmagan "mukofot" dofamin ajralishiga sabab bo‘ladi. Natijada inson yana bir video ko‘rishni, yana bir postni ochishni istaydi. Jarayon davom etaveradi. Cheksiz lentani anglatadigan "Infinite Scroll" funksiyasi muallifi Aza Raskin keyinchalik o‘z ixtirosi uchun afsus bildirgan. U bu tizimni hatto "ijtimoiy tarmoq kokaini" deb atagan. Sababi oddiy: foydalanuvchiga to‘xtash uchun tabiiy nuqta berilmaydi. Keyingi sahifaga o‘tish tugmasi yo‘q, kontent esa tugamaydi. Inson ongsiz ravishda pastga tushishda davom etadi va vaqt qanday o‘tganini sezmay qoladi. Bu jarayonga yana bir omil ta’sir qiladi. U FOMO, ya’ni Fear of Missing Out deb ataladi. Mazmuni oddiy: inson muhim yangilik yoki trenddan ortda qolishdan qo‘rqadi. Shu sababli ko‘pchilik uyqu oldidan ham lentani qayta-qayta tekshiradi. Go‘yo hozir juda muhim bir voqea sodir bo‘ladigandek. Aslida esa o‘sha vaqtda dam olish ertangi kun samaradorligi uchun ancha foydali bo‘lishi mumkin edi. Natijada virtual makonda mavjud bo‘lish istagi evaziga sog‘liq, xotirjamlik va vaqt qurbon qilinadi. Afsuski, biz diqqat masalasida akvariumdagi baliq bilan taqqoslanadigan darajaga kelib qoldik. Bu shunchaki obrazli ibora emas. 2015-yilda Microsoft tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotda qiziqarli xulosa keltirilgan. Unga ko‘ra, 2000-yillar boshida insonning bir narsaga diqqatini jamlay olish muddati o‘rtacha 12 soniyani tashkil etgan. Keyinchalik bu ko‘rsatkich 8 soniyagacha qisqargani qayd etilgan. Taqqoslash uchun, oltin baliqning diqqatni ushlab turish muddati 9 soniya deb ko‘rsatilgan. Albatta, keyinchalik ayrim olimlar bu qiyosni haddan tashqari soddalashtirilgan deb baholashgan. Chunki inson va baliq diqqati bir xil mexanizm asosida ishlamaydi. Shunga qaramay, bu misol raqamli dunyo keltirib chiqarayotgan muammoni tushuntirishda keng qo‘llanadi. Qisqa videolar miyani tez almashadigan axborot oqimiga moslashtirib bormoqda. Shu sababli kitob o‘qish, murakkab mavzularni o‘rganish yoki uzoq vaqt diqqatni bir nuqtada saqlash ko‘pchilik uchun qiyinlashmoqda. Chuqur fikrlash o‘rnini yuzaki axborot iste’moli egallayapti. Vaholanki, insoniyat tarixidagi yirik kashfiyotlar, ilmiy yutuqlar va san’at asarlari uzoq davom etgan diqqat va tafakkur mahsuli hisoblanadi. Bugungi iqtisodiyotda eng qimmat resurslardan biri bu inson diqqati. Yirik texnologik kompaniyalar aynan shu resurs uchun kurashadi va undan milliardlab dollar daromad oladi. Diqqati boshqarilayotgan inson asta-sekin o‘z tanlovlarini ham algoritmlar tavsiyasiga topshirib qo‘yadi. Bu holat odamlar o‘rtasidagi munosabatlarga ham ta’sir qilmoqda. Psixologiyada "phubbing" deb ataladigan hodisa mavjud. Bu muloqot vaqtida suhbatdosh o‘rniga telefonga e’tibor qaratish holatidir. Natijada hissiy yaqinlik zaiflashadi, tushunmovchiliklar ko‘payadi. Odamlar yaqinlari davrasida bo‘lsa ham o‘zini yolg‘iz his qila boshlaydi. Miya tez almashadigan videolarga o‘rganib qoldi. Oldin inson zeriksa, yaqinlari bilan suhbatlashardi. Bugun esa ko‘pchilik telefoniga murojaat qiladi. Navbat kutayotganda telefon, ovqatlanayotganda telefon, do‘stlar bilan uchrashganda ham telefon. Bir stol atrofida o‘tirgan odamlar jismonan bir joyda bo‘lsa-da, fikran turli olamlarda yashaydi. Ko‘chada ketayotib atrofga nazar tashlang. Aksariyat insonlarning qo‘lida smartfon. Metroda ham shunday manzarani ko‘rish mumkin. Albatta, kimdir foydali ish bilan shug‘ullanayotgandir. Bunga e’tiroz yo‘q. Ammo xulosa o‘zingizga havola. Sekin-sekin biz tinglashni, diqqat bilan eshitishni, sukunatda o‘tirishni va o‘ylashni unutib boryapmiz. Aslida insonni inson qiladigan jihatlar ham shular edi. Bir paytlar internet sahifalari tugardi. Bugun esa kontent tugamaydi. Tugaydigan narsa faqat insonning vaqti. Eng achinarlisi, biz bunga o‘z ixtiyorimiz bilan rozi bo‘lyapmiz.  

12.6.2026 123

Milliylik va zamonaviylik uyg‘unligi

So‘nggi yillarda O‘zbekistonda moda sohasi sezilarli darajada rivojlanib, yoshlar madaniyatining muhim qismiga aylanmoqda. Avvallari milliy kiyimlar asosan bayramlar yoki tantanali marosimlar bilan bog‘langan bo‘lsa, bugungi kunda ular insonning dunyoqarashi, didi va o‘zini namoyon qilish usullaridan biri sifatida qaralmoqda. Ayniqsa, internet va ijtimoiy tarmoqlarning ommalashuvi natijasida global moda tendensiyalari o‘zbek yoshlariga ham tez yetib kelmoqda. Shu bilan birga, milliylikni saqlagan holda zamonaviy uslublar yaratishga bo‘lgan qiziqish ham ortib boryapti. O‘zbek modasining ildizlari qadimiy tarix va milliy an'analarga borib taqaladi. Atlas, adras, bekasam kabi matolar, zardo‘zlik san'ati va milliy naqshlar asrlar davomida xalq madaniyatining ajralmas qismi bo‘lib kelgan. Har bir hududning o‘ziga xos kiyinish uslubi mavjud. Masalan, Farg‘ona vodiysining nafis ipak matolari yoki Buxoroning o‘ziga xos did bilan shakllangan kiyinish madaniyati xalqning estetik qarashlarini aks ettirgan. Bugungi kunda dizaynerlar ana shu tarixiy merosni zamonaviy moda bilan uyg‘unlashtirishga harakat qilmoqda. Atlasdan tikilgan oversize pidjaklar, minimalist uslubdagi ko‘ylaklar yoki casual yo‘nalishdagi adras elementlari yoshlar orasida ommalashmoqda. Bunga Davron Muradning kashtado‘zlik va haute couture yo‘nalishidagi ijod namunalarini misol qilib keltirish mumkin. Bu holat milliylikning modadagi yangi talqini sifatida qaralmoqda. So‘nggi yillarda mahalliy dizaynerlarning faoliyati ham sezilarli darajada kuchaydi. Xususan, Lali Fazilova, Azakur Moreno va Diora Usmanova kabi dizaynerlarning brendlari milliy matolarni zamonaviy uslublar bilan uyg‘unlashtirib, o‘zbek modasining xalqaro miqyosda tanilishiga hissa qo‘shmoqda. Fashion haftaliklari va ko‘rgazmalarda namoyish etilayotgan kolleksiyalarda milliy naqshlar bilan zamonaviy moda uyg‘unligi yaqqol ko‘rinadi. Bundan tashqari, 7SABER kabi mahalliy streetwear brendlarining paydo bo‘lishi yoshlar orasida zamonaviy moda madaniyati shakllanayotganini ko‘rsatmoqda. Bugungi yoshlar modasida erkinlik va individuallik asosiy o‘ringa chiqmoqda. Streetwear, vintage, minimalizm va oversize uslublari ayniqsa ommalashgan. Krossovkalar, keng bichimdagi kiyimlar, monochrome obrazlar va turli aksessuarlar kundalik uslubning bir qismiga aylangan. Shu bilan birga, K-pop madaniyati va koreys modasining ta'siri ham kuchaymoqda. TikTok va Instagram'da koreys uslubidagi outfit videolari, thrift fashion va layering trendlarini tez-tez uchratish mumkin. Bugungi o‘zbek yoshlari moda orqali boshqalardan ajralib turishga va o‘z individual uslubini yaratishga intilmoqda. Ijtimoiy tarmoqlar moda sanoatining rivojlanishida muhim rol o‘ynayapti. Ayniqsa, Instagram, TikTok va Pinterest platformalari yangi trendlarning tez tarqalishiga sabab bo‘lmoqda. Hozir ko‘plab yoshlar outfit videolari, "Get Ready With Me" formatidagi kontentlar va uslub bo‘yicha tavsiyalar orqali auditoriya yig‘moqda. Influencerlar va blogerlar yoshlarning kiyinish madaniyatiga sezilarli ta'sir ko‘rsatmoqda. Avvallari moda jurnallar orqali shakllangan bo‘lsa, bugungi kunda trendlarni asosan ijtimoiy tarmoqlar belgilayapti. Biroq moda sanoatida ayrim muammolar ham mavjud. Mahalliy ishlab chiqarish imkoniyatlarining cheklanganligi va ayrim brendlarning raqobat sharoitiga moslashishi shular jumlasidandir. Xalqaro gigantlar, jumladan Zara va boshqa yirik kompaniyalar bozorga kirib kelgach, mahalliy kichik brendlar uchun raqobat kuchaydi. Narx, sifat va marketing yo‘nalishlarida muvaffaqiyat qozonish uchun ko‘proq investitsiya hamda bilim talab etilmoqda. Sifatli materiallarning qimmatligi va professional mutaxassislar yetishmasligi ham rivojlanishni sekinlashtirayotgan omillar qatorida turibdi. Shu sababli mahalliy brendlar kreativ yondashuv bilan birga sifat va marketing ustida ham jiddiy ishlashiga to‘g‘ri kelmoqda. Shunga qaramay, O‘zbekiston moda sohasi katta istiqbolga ega. Milliy matolar va an'anaviy naqshlarning zamonaviy moda bilan uyg‘unlashuvi o‘zbek modasining o‘ziga xos qiyofasini shakllantirmoqda. Eng muhimi, yoshlarning moda va kreativ industriya sohasiga bo‘lgan qiziqishi ortib boryapti. Bu esa kelajakda yangi dizaynerlar, mahalliy brendlar va innovatsion moda loyihalarining paydo bo‘lishiga zamin yaratadi. Milliylik va zamonaviylik o‘rtasidagi muvozanat saqlansa, o‘zbek modasi xalqaro maydonda yanada kengroq tanilishi mumkin.

11.6.2026 138

Qarzning eng katta foizi inson ruhiyatiga tushadi

Telefon jiringlaydi. Notanish raqam. Bir soniya ichida yurak tez ura boshlaydi: “Yana bankdan bo‘lsa-chi?” So‘nggi yillarda minglab o‘zbekistonliklar uchun kredit shunchaki moliyaviy vositadan kundalik ruhiy bosimga aylanib ulgurdi. Oylik yetmay qolsa – qarz, to‘y qilish kerak bo‘lsa – qarz, telefon yangilansa – muddatli to‘lov. Oson olingan pul asta-sekin insonning xotirjamligi, uyqusi va ruhiy muvozanatini ham o‘zi bilan olib ketadi. O‘zbekistonda kredit olish hech qachon bugungichalik oson bo‘lmagan. Bank ilovalari orqali bir necha daqiqada mikroqarz rasmiylashtirish, maishiy texnikani boshlang‘ich to‘lovsiz xarid qilish yoki “hozir olib, keyin to‘lash” tizimlari kundalik hayotning oddiy qismiga aylandi. Ammo bu qulaylikning ko‘rinmaydigan tomoni ham bor – ruhiy bosim. Ko‘pchilik kreditni imkoniyat sifatida qabul qiladi. Darhaqiqat, ayrim vaziyatlarda qarz insonning mushkulini oson qilishi mumkin: uy olish, davolanish, taʼlim yoki biznes boshlash uchun mablag‘ zarur bo‘ladi. Muammo kreditning o‘zida emas, balki u inson hayotining doimiy hamrohiga aylanganida boshlanadi. Bugungi isteʼmol madaniyati odamni “hozir yashash”ga undaydi. Ijtimoiy tarmoqlarda dabdabali hayot, qimmat telefonlar, hashamatli to‘ylar va sayohatlar odatiy holdek ko‘rsatiladi. Natijada ko‘pchilik o‘z daromadidan kelib chiqib emas, boshqalarning hayotiga qarab yashashni boshlaydi. Ayniqsa, O‘zbekiston jamiyatida “Odamlar nima deydi?” degan tushuncha moliyaviy qarorlarga kuchli taʼsir qiladi. Baʼzan inson ehtiyoj uchun emas, uyat bo‘lmasligi uchun qarzga kiradi. To‘y masalasi bunga eng yorqin misollardan biri. Ayrim oilalar bir kunlik dabdaba uchun yillar davomida qarz to‘laydi. Qimmat restoran, yuzlab mehmon, hashamatli bezaklar – bularning bari ko‘pincha ijtimoiy bosim mahsuli. Eng achinarlisi, to‘y tugaydi, ammo uning moliyaviy og‘irligi oilada uzoq vaqt qoladi. Bu esa asta-sekin ruhiy taranglikni kuchaytiradi. Qarz ruhiyatni o‘zgartiradi Psixologlarning aytishicha, inson miyasi moliyaviy qarzni oddiy raqam yoki vaqtinchalik majburiyat sifatida emas, doimiy xavf manbayi sifatida qabul qiladi. Shu sabab qarzdor odamning organizmi ko‘pincha “ichki xavotir” holatida yashaydi. Ongda tinimsiz bosim bo‘laveradi: “Qanday to‘layman?”, “Agar kechiksa-chi?”, “Yana bank telefon qilsa, nima deyman?” Eng xavotirlisi kredit va qarzlar inson bilan har kuni “birga yashaydi”. To‘lov sanasi yaqinlashadi. Bankdan xabarnoma keladi. Telefon jiringlaydi. Hatto oddiy eslatma ham stress uyg‘otadi. Bu, avvalo, uyquga taʼsir qiladi. Qarzdor odamlarning ko‘pchiligida kechasi ko‘p o‘ylash, tez-tez uyg‘onish, ertalab charchoq bilan turish holatlari kuzatiladi. Chunki miya uyqu vaqtida ham “muammo yechilmagan” degan signalni to‘xtatmaydi. Vaqt o‘tishi bilan bu asab tizimining holdan toyishiga olib keladi. Qarz insonning o‘ziga munosabatini ham o‘zgartiradi. Avvaliga u shunchaki moliyaviy qiyinchilikdek tuyuladi, keyin esa o‘zini omadsiz yoki muvaffaqiyatsiz his qila boshlaydi. Inson yaqinlari oldida o‘zini noqulay sezadi, baʼzan muammolarini yashirishga urinadi. Psixologiyada buni “surunkali stress holati” deb atashadi. Organizm uzoq vaqt davomida xavotir rejimida ishlaganda, hissiy barqarorlik pasayadi. U tez jahllanadigan, tushkun yoki befarq bo‘lib qolishi mumkin. Hatto oddiy gap-so‘zlar ham janjalga sabab bo‘la boshlaydi. Chunki asl muammo ko‘pincha pulning o‘zida emas, insonning ichida yig‘ilib borayotgan bosimda bo‘ladi. Uzoq davom etgan moliyaviy stress depressiya, nevroz, vahima xurujlari va psixosomatik kasalliklarni ham kuchaytirishi mumkin. Ayrim insonlarda bosh og‘rig‘i, yurak tez urishi, qon bosimining oshishi yoki doimiy charchoq paydo bo‘ladi. Tibbiyotda bunday simptomlar ko‘pincha uzoq davom etgan asabiy bosim bilan bog‘lanadi. Qarzdor odam asta-sekin hayotdan zavqlanish hissini yo‘qota boshlaydi. Oldin quvonch bergan oddiy narsalar uni xursand qilmay qo‘yadi. Chunki ongning katta qismi doimiy ravishda bitta muammo – qarzni yopish haqida o‘ylaydi. Natijada inson yashashni emas, faqat “xalos bo‘lishni” o‘ylay boshlaydi. Shu sabab mutaxassislar moliyaviy qarorlarni faqat hamyon imkoniyati bilan emas, ruhiy salomatlik bilan ham o‘lchash kerakligini taʼkidlaydi. Chunki ayrim qarzlarning ustamasi asab tizimiga tushadi. Oiladagi bosim Qarzning yana bir xavfli tomoni – u oilaviy munosabatlarga ham taʼsir qiladi. Moliyaviy muammolar ko‘plab oilaviy janjallarning asosiy sabablaridan biri. Oylikning katta qismi kreditga ketishi, yashirin qarzlar yoki to‘lovni kechiktirish er-xotin orasida ishonchsizlikni kuchaytiradi. Uyda hukm suradigan doimiy asabiy muhit esa bolalarga ham taʼsir qiladi. Chunki stress faqat bir odamning ichida qolmaydi, butun oilaga tarqaladi. Ayniqsa, mehnat migratsiyasi bilan bog‘liq qarzlar alohida muammo bo‘lib qolmoqda. Ayrimlar chet elda ishlashga ketish uchun ham qarz oladi. Kutilgan daromad bo‘lmasa yoki ish yurishmasa, inson ikki tomonlama bosim ostida qoladi: bir tomonda begona muhit, ikkinchi tomonda esa ortib borayotgan qarz. – Qarz odamni ichidan yeb borarkan. Bir vaqtlar faqat ishlash haqida o‘ylaydigan bo‘lib qoldim. Dam olayotganda ham miyam tinchimasdi. Qanday yopaman, qayerdan topaman, degan o‘y doim boshimda aylanardi. Odam yashashni unutib qo‘yar ekan. Men ham bir davr faqat qarzni yopish uchun yashayotgandek bo‘lib qolgandim, – deydi Sherzod Ibrohimov. Yana bir suhbatdoshimiz Dilshod Sultonov esa qarzlar sabab asabiy boʻlib qolganini taʼkidlaydi: – Avvaliga kredit olish oddiy tuyulgandi. Maoshdan sekin-sekin to‘layman, deb o‘ylagandim. Lekin bitta qarzning ortidan boshqasi chiqib ketdi. Bir payt qarasam, oyligim qo‘limga tegmay kreditlarga ketyapti. Telefon jiringlasa, cho‘chib ketadigan odat chiqdi. Notanish raqam ko‘rsam, yuragim tez ura boshlardi. Uyda ham asabiy bo‘lib qoldim. Oldin bunaqa emasdim. Hozir tushunaman: qarz faqat pul emas ekan, u odamning ichidagi xotirjamlikni ham olib qo‘yadi. Moliyaviy savodxonlik yetishmasligi Shu bilan birga, kreditni mutlaq yomonotliq qilib ko‘rsatish ham to‘g‘ri emas. Muammo ko‘pincha moliyaviy savodxonlik yetishmasligida bo‘lishi ham mumkin. Kishilar odatda qarzning uzoq muddatli oqibatlarini hisoblamaydi. Oylik daromadining katta qismini kreditga bog‘lab qo‘yish esa insonni moliyaviy jihatdan erkin harakat qilish imkonidan mahrum qiladi. Mutaxassislarning fikricha, kredit olishdan oldin inson o‘ziga kamida uchta savolni berishi kerak: bu xarid haqiqatan zarurmi, uni qarzsiz amalga oshirishning imkoni bormi va bu qarz ruhiy xotirjamlikni yo‘qotishga arziydimi? Chunki baʼzan inson sotib olayotgan narsasidan ko‘ra o‘z tinchligini qimmatroqqa sotayotgan bo‘ladi. Moliyaviy savodxonlikni oshirish, oilaviy budjetni rejalashtirish va “status uchun yashash” odatidan voz kechish bugungi jamiyat uchun muhim masalaga aylanmoqda. Ayniqsa, yoshlar orasida ijtimoiy tarmoqlar yaratgan sunʼiy ideal hayot ortidan quvish ruhiy va moliyaviy bosimni yanada kuchaytiryapti. Ba’zan odamlar kredit evaziga yangi telefon, dabdabali to‘y yoki qulay hayot sotib olyapman deb o‘ylaydi. Aslida esa eng qimmat narsasi – ruhiy xotirjamligini boy berib qo‘yadi.

4.6.2026 311

Mahallada mehr tizimi

Kech kuzning sovuq kunlaridan birida Ulug‘nor tumani Bobur mahallasidagi tor ko‘chada qo‘lida oziq-ovqat to‘la xalta ko‘targan bir guruh yoshlar qariyb unutilgan hovli tomon yo‘l oldi. Bu mehr, e’tibor va mas’uliyatning ifodasi edi. Ana shu kuni bu xayrli ish tizimli ijtimoiy harakatga aylandi. Bu tashabbusni boshlab berganlardan biri Shoiraxon Mo‘minova edi. U 2022-yildan buyon Bobur mahallasi yoshlar yetakchisi sifatida faoliyat yuritadi. Yoshlar bilan ishlashni o‘zining eng muhim burchi deb bilgan Shoiraxon doim yangi tashabbuslarni ilgari surib, iqtidorli yoshlarni kashf etib keladi. Yoshlar yetakchisi 2024-yilda mahallada, xususan, yoshlar o‘rtasida mehr-oqibatni mustahkamlash maqsadida “Savob” nomli ko‘ngillilar loyihasini yo‘lga qo‘ydi. Mazkur loyiha doirasida faol yoshlar bilan birgalikda homiylik mablag‘lari asosida kam ta’minlangan oilalarga muntazam yordam ko‘rsatib kelinyapti. Shunday savobli ishlar natijasida bugunga qadar 50 dan ziyod oilaga quvonch ulashildi. – Bu loyihani boshlaganimizda oddiy bir niyat bor edi – mahallamizdagi ehtiyojmand oilalarga imkon qadar yordam berish, yoshlar orasida mehr-oqibat tuyg‘ularini kuchaytirish, – deydi Shoiraxon Mo‘minova. – “Savob” loyihasi shu ehtiyojdan kelib chiqdi. Yoshlarimiz bu tashabbusni qo‘llab-quvvatladi. Odatda savobli ishlarimizni oshkor qilmaslikka harakat qilamiz. Ammo shunday bo‘lsa-da, bu haqda eshitgan, bilgan insonlar o‘zlari kelib qo‘shilishni istaydi. Dastlab loyihamiz boshida homiylar juda kam edi. Ba’zan hatto yordamni o‘zimiz yig‘ib, o‘zimiz yetkazgan paytlarimiz ham bo‘lgan. Bugun vaziyat butunlay o‘zgardi. Homiylik qilishni istaydiganlar soni tobora ortib bormoqda. Menimcha, eng katta natija berilgan yordam emas, balki yoshlarimiz qalbida shakllanayotgan mehr va insoniylikdir. Agar biz shu tuyg‘ularni mustahkamlashga erishsak, demak, qilayotgan ishlarimiz besamar emas. Bobur mahallasi balansi: Aholi: 2542 nafar; Yoshlar: 636 nafar; Ayollar: 335 nafar. “Yashil” toifa: 567 nafar; “Sariq” toifa: 62 nafar; “Qizil” toifa: 7 nafar. Mahalla drayveri: xizmat koʻrsatish.   Bugungi kunda yoshlar siyosatida eng muhim talab tizimlilik va manzillilik. Shoiraxon Mo‘minovaning faoliyati +shu ikki tamoyil asosida qurilgani bilan ajralib turadi. 2025-yil davomida u ijtimoiy himoyaga muhtoj bo‘lgan yoshlar bilan ishlashni oddiy ro‘yxat yuritish darajasidan chiqarib, muammolarni aniqlash – tizimga kiritish – yechim topish – nazorat qilish zanjiri asosida tashkil etdi. Natija esa aniq: 9 nafar yosh “Yoshlar daftari”ga kiritilib, muammolari hal etildi; 9 nafarining kontrakt to‘lovi to‘landi; 2 nafariga moddiy yordam berildi; 24 nafar yoshning bandligi ta’minlandi. Shoiraxon Mo‘minova yoshlar bilan ishlashda sportni tarbiya va birlashtiruvchi vosita sifatida samarali yo‘lga qo‘ydi. Natijada yoshlar “Besh tashabbus olimpiadasi” doirasida mini futbol va stol tennisi sport turlarida tuman bosqichida 1-o‘rinni, kurash, shashka, shaxmat, vorkaut hamda yengil atletika yo‘nalishlarida esa 2-o‘rinni egalladi. Milliy kadrlar zaxirasiga kiritildi Yoshlar yetakchisi faqat boshqalarga yo‘l ko‘rsatib qolmay, o‘zi ham doimiy rivojlanishda. “Ibrat farzandlari” loyihasi doirasida u “Super star”, “Tezkor rus tili” va turk tili kurslaridan sertifikatlarni qo‘lga kiritgan. Shoiraxon “Yilning eng namunali mahalla yoshlar yetakchisi” tanlovining tuman bosqichi g‘olibi bo‘lib, viloyatda tuman sharafini munosib himoya qildi. Milliy kadrlar zaxirasiga kiritilgan. Bobur mahallasidan 25 nafar yosh xorijga ishlash uchun ketgan. Shoiraxon Mo‘minova ular bilan muntazam aloqada, ijtimoiy uzilishning oldini olmoqda. Yetakchining mehnatlari natijasida joriy yil 2 nafar yosh Vatanga qaytarilib, fermer xo‘jaliklariga ishga joylashtirildi. Mahallada 4 nafar og‘ir toifadagi ishsiz yosh mavjud. Ular Andijon viloyati Agrobank ATB Ulug‘nor filiali rahbari Allomurod Oʻrinboyevga biriktirilgan. Mas’ulning yoshlar bilan doimiy muloqoti va bandligini ta’minlashga qaratilgan harakati o‘laroq 7 nafar yoshning barchasi ish bilan ta’minlandi. Mahalladan 7 nafar yosh otaliqqa olingan. Ular bilan muntazam suhbatlar, profilaktik ishlar, yuqori darajadagi nazorat olib boriladi. Yoshlarga tuman hokimi, prokuror va FVV mas’ullari biriktirilgan. Bandlikning barqaror yo‘li Setora Boborahimova misolida yoshlarni tadbirkorlikka jalb etish borasidagi amaliy yondashuvning samarasi yaqqol ko‘zga tashlanadi. U dastlab o‘zini o‘zi band qilgan holda 15 million so‘m kredit olib, zarur jihozlar – elektr tokida ishlaydigan pech va xamir qorish uskunasini xarid qilib, yashash xonadonida shirinliklar tayyorlashni yo‘lga qo‘ydi. Tirishqoqligi va izchil mehnati natijasida yana 100 million so‘m miqdorida kredit oldi. Faoliyatini kengaytirib, yakka tartibdagi tadbirkor sifatida ish boshladi. U o‘zini band qilish bilan birga 3 ta yangi ish o‘rni ham yaratdi. Yana 3 nafar shogirdni kasbga o‘rgatish orqali o‘z faoliyatini barqaror rivojlantirib bormoqda. – Dastlab ishni boshlash oson bo‘lmadi, – deydi yosh tadbirkor Setora Boborahimova. – Ham mablag‘, ham tajriba yetishmasdi. Lekin imkoniyat bor ekan, undan foydalanish kerakligini tushundim. 15 million so‘m kredit olib, kerakli jihozlarni xarid qildim va uyimda shirinliklar tayyorlashni boshladim. Avvaliga buyurtmalar kam edi, lekin asta-sekin mijozlar ortib bordi. Eng katta qo‘llab-quvvatlashni mahallamiz yoshlar yetakchisidan his qildim. Keyinchalik faoliyatimni kengaytirishga qaror qildim va yana kredit olib, ishni rivojlantirdim. Bugun o‘zim bilan birga yana bir necha insonni ish bilan ta’minlayotganimdan xursandman. Shogirdlarim bor, ularga o‘rgatyapman. Menimcha, eng muhimi – harakat qilishdan to‘xtamaslik. Agar imkoniyatdan to‘g‘ri foydalansak, kichik ishni ham katta natijaga aylantirish mumkin. Eng muhimi, bu sa’y-harakatlar orqali yoshlar orasida mehr-oqibat, birdamlik va ijtimoiy mas’uliyat kuchaymoqda.

4.6.2026 313

Taraqli mahallasi: REAL IMKONIYATLAR ANIQ NATIJALAR BERMOQDA

Qo‘ng‘irot tumanidagi Taraqli mahallasida yoshlar hayotiga oid muhim qaror katta o‘zgarishlarga yo‘l ochdi: 18 nafar yoshga 16 gektar yer ajratildi. Bu yoshlarning kelajak sari tashlagan dadil qadami bo‘ldi. Eng muhimi, bu imkoniyat natijaga aylandi: tashabbuskor 4 nafar yosh 2025-yilda Qozog‘iston va Ozarbayjon bozorlariga chiqib, 20 tonnadan ortiq, jami 70 million so‘mlik qovun va qovoq eksport qilishga erishdi. – Bizga yer ajratilgan kunni yaxshi eslayman. Avvaliga bu imkoniyatdan qanday foydalanishni o‘ylab, biroz ikkilanib ham qolgandik. Lekin mahallamiz yoshlar yetakchisi bizni bir joyga jamlab, yo‘l-yo‘riq ko‘rsatdi, kerakli mutaxassislar bilan bog‘ladi. Yerga ishlov berib, qovun va qovoq yetishtirishni boshladik. Har bir bosqichni o‘rganib, tajriba orttirdik. Keyinchalik mahsulotimizni dastlab ichki bozorda, keyin esa eksportga yo‘naltirdik. 2025-yilda Qozog‘iston va Ozarbayjon davlatlariga mahsulot eksport qilganimiz biz uchun katta yutuq bo‘ldi. Bizga berilgan imkoniyat va bildirilgan ishonch o‘z samarasini berdi, – deydi Jonibek Serikbayev. Bugungi kunda mamlakatimizda yoshlar siyosati izchil va tizimli asosda amalga oshirilayotgan bir paytda mahalla darajasida faoliyat olib borayotgan yoshlar yetakchilarining o‘rni tobora ortib bormoqda. Shu jihatdan Qoraqalpog‘iston Respublikasi Qo‘ng‘irot tumani Taraqli mahallasi yoshlar yetakchisi Nurlan Joljanov faoliyati alohida e’tiborga loyiq. “Taraqli” mahallasi balansi: Aholi: 3016 nafar; Yoshlar: 885 nafar; Xotin-qizlar: 427 nafar.   “Yashil” toifa: 621 nafar; “Sariq” toifa: 262 nafar; “Qizil” toifa: 2 nafar.   Mahalla drayveri: savdo-sotiq va chorvachilik. Aniq natijalar asosi Nurlan Joljanov faoliyatining muhim bosqichlaridan biri yil boshida amalga oshirilgan xatlov jarayonidir. Mahalladagi 13 nafar ishsiz yosh aniqlanib, ular bilan individual ishlandi. Ishlar Prezidentning 2025-yil 14-fevral kungi videoselektor yig‘ilishida belgilangan vazifalar asosida yanada tizimli tashkil etildi. 13 nafar yosh Qo‘ng‘irot tumani komissiyasining 01-44-sonli bayoniga asosan “Ustyurt qidiruv burg‘ulash boshqarmasi” MChJ rahbariga biriktirildi. Yoshlar bilan korxona rahbarlari bevosita uchrashib, ularning muammolari va takliflarini o‘rgandi. Natijada yil davomida ular 100 foiz ish bilan ta’minlandi: 5 nafari doimiy ish o‘rinlariga joylashtirildi; 5 nafariga imtiyozli kredit ajratildi; 2 nafar yoshga subsidiya asosida asbob-uskunalar olib berildi; 1 nafari kasb-hunarga o‘qitildi. Mahallada yoshlar bandligini ta’minlashda “Bitiruvchi yoshlar” dasturi amalga tatbiq etildi. 2025-yilda Taraqlida jami 72 nafar yosh ta’lim muassasalarini bitirib, shundan 24 nafari mehnat bozoriga kirib keldi. Yoshlar yetakchisi ularning qiziqishlarini o‘rgandi. Maktab bitiruvchilarining 8 nafari ta’limni davom ettirdi; professional ta’lim bitiruvchilaridan 1 nafari ishga joylashdi, 1 nafari o‘qishni davom ettirdi; oliy ta’lim bitiruvchilarining 8 nafari ishga joylashdi, 2 nafari o‘qishni davom ettirdi, 2 nafari kredit asosida qo‘llab-quvvatlandi. Umuman olganda, dastur orqali 73 nafar yosh qamrab olinib, yil yakunida 72 nafarining bandligi ta’minlandi. Taraqli mahallasida yoshlarni qo‘llab-quvvatlashda moliyaviy mexanizmlar keng qo‘llanildi. Jumladan, 22 nafar yoshga jami 215 million so‘m imtiyozli kredit ajratildi. PQ-60, PQ-61 va PQ-62-sonli qarorlar ijrosi doirasida qo‘shimcha 390 million so‘m kredit yo‘naltirildi. Mablag‘lar yoshlarning tadbirkorlikni yo‘lga qo‘yishi va daromad manbayiga ega bo‘lishida muhim bo‘ldi. – Bugun Taraqlida erishilayotgan natijalar tizimli yondashuv, har bir yosh bilan individual ishlash va ularga ishonch bildirish natijasidir, – deydi yoshlar yetakchisi Nurlan Joljanov. – Biz faoliyatimizni oddiy suhbat yoki umumiy chaqiriqlar bilan emas, aniq xatlov, muammo va ehtiyojlarni o‘rganishdan boshladik. Har bir yoshning qiziqishi, salohiyati va hayotiy maqsadini aniqlab, shunga mos yo‘l tutishga harakat qildik. Kimdir tadbirkorlikka qiziqdi – kredit bilan qo‘llab-quvvatladik, kimdir kasb o‘rganmoqchi bo‘ldi – o‘qishga yo‘naltirdik, yana boshqasi ish izlayotgan edi – korxonalar bilan bog‘ladik. Eng muhimi, hech bir yosh e’tibordan chetda qolmadi. Yer ajratish tashabbusi ham aynan shu yondashuvning bir qismi edi. Manzilli yordam 2025-yil davomida “Yoshlar daftari” orqali 5 nafar yoshning kontrakt to‘lovi qoplab berildi, 4 nafar yosh turli o‘quv kurslariga jalb etildi, 2 nafar yoshning haydovchilik kursi xarajatlari qoplandi. Bu orqali yoshlarning ta’lim olishi va kasb egallashi uchun zarur sharoitlar yaratildi. Mahallada xorijda mehnat qilayotgan yoshlar bilan ham muntazam ishlar olib borilmoqda. Migratsiyada bo‘lgan 12 nafar yosh bilan doimiy onlayn muloqotlar yo‘lga qo‘yilib, ularning 4 nafari qaytarilib, bandligi ta’minlandi. Yoshlar bilan ishlash hudud bilan cheklanmasdan, ularning har qanday holatida qo‘llab-quvvatlash tizimi yo‘lga qo‘yilgan. Ijtimoiy himoya va profilaktika Ijtimoiy xavf guruhidagi yoshlar bilan ishlash ham yetakchi faoliyatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Otaliqqa olingan 2 nafar yosh bilan individual ishlash natijasida ulardan biri profilaktika hisobidan chiqarildi va haydovchilik kursiga yo‘naltirildi. Ikkinchisi xorijiy til kurslariga jalb qilinib, xarajatlari qoplab berilmoqda. Bu yondashuv yoshlarni jamiyatga moslashtirish va to‘g‘ri yo‘lga yo‘naltirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Mahalla yoshlari “Besh tashabbus olimpiadasi” doirasida faol ishtirok etib, sportning shaxmat turi bo‘yicha Qoraqalpog‘istonda g‘oliblikni qo‘lga kiritdi. Bundan tashqari, 2023-yili mahalla yoshlari shashka va shaxmat bo‘yicha olimpiadaning respublika bosqichi g‘olibi bo‘ldi. Natijada mahallaga universal va vorkaut sport maydonchalari qurib foydalanishga topshirilgan. Nurlan Joljanov ham shaxsiy yutuqlari bilan yoshlarga o‘rnak bo‘la oladi. U o‘tgan yili “Yilning eng namunali yoshlar yetakchisi” tanlovida tuman va Qoraqalpog‘iston Respublikasi bosqichida g‘oliblikni qo‘lga kiritdi. 2026-yil I chorak yakunlariga ko‘ra O‘zbekiston bo‘yicha “Top 100 yoshlar yetakchilari” ro‘yxatiga kirdi. “Yetakchi Camp” loyihasi doirasida o‘quv seminarlarini muvaffaqiyatli yakunlab, maxsus guvohnoma bilan taqdirlandi.

4.6.2026 300

Test, talqin va adolat: ona tili va adabiyot fanidan milliy sertifikat sinovidagi bahsli jihatlar

Milliy sertifikat tizimi O‘zbekiston ta’lim makonida muhim o‘rin tutuvchi baholash mexanizmi sifatida paydo bo‘ldi. Mazkur tizim nafaqat o‘quvchilar va o‘qituvchilarning bilim darajasini standart mezonlar asosida aniqlash, balki umumiy ta’lim sifatini monitoring qilishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, har qanday baholash tizimi kabi milliy sertifikat imtihonlari ham doimiy takomillashtirishni talab etadi. Ayniqsa, ona tili va adabiyot faniga oid savollarning mazmuni, metodik asoslari va psixologik jihatlari bugungi kunda alohida e’tibor talab qilmoqda. Bu borada soha mutaxassisi sifatida ayrim mulohazalarimizni aytib o‘tishni joiz topdik. Badiiy matn tahlili bilan bog‘liq savollar Milliy sertifikat imtihonlarida 23–27-savollar odatda badiiy matn tahliliga bag‘ishlanadi. Ayni shu savollarda jiddiy metodik muammo yuzaga chiqmoqda. Badiiy matn tabiatan ko‘p qatlamli va ko‘p talqinli hodisadir. Jahon adabiyotshunosligida uzoq vaqtdan beri tan olingan nazariy tamoyillarga, matn tahlili metodlariga asosan bitta matnni turli kitobxonlar yoshi, hayotiy tajribasi, estetik didi va dunyoqarashiga qarab har xil talqin qilishi mumkin. Test tuzuvchi ekspertlar esa ko‘pincha matnga yagona to‘g‘ri talqin nuqtayi nazaridan yondashib, javob variantlarini shakllantirmoqda. Natijada variantlarning mazmunan bir-biriga haddan tashqari yaqin bo‘lib qolishi kuzatilmoqda. Bu holat test topshiruvchida ortiqcha ikkilanishni keltirib chiqaradi va baholashning obyektivligiga putur yetkazadi. Ayniqsa, “muallif nimani nazarda tutgan?” tipidagi savollardan ehtiyotkorlik bilan foydalanish zarur. Adabiyot nazariyasida muallif niyati har doim ham ishonchli tarzda rekonstruksiya qilinavermaydi. Ko‘pincha matn talqini o‘quvchi qabuliga asoslanadi. Shu nuqtayi nazardan, savollarni muallif yoki ekspert pozitsiyasidan emas, balki oddiy kitobxon kuzatishi mumkin bo‘lgan matniy belgilar, obrazlar, mazmun qatlamlari va estetik xulosalar asosida tuzish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Yosh va tajriba omilini hisobga olish zarurati Milliy sertifikat tizimining yana bir muhim kamchiligi — barcha talabgorlar (10–11-sinf o‘quvchilari va ko‘p yillik pedagogik tajribaga ega o‘qituvchilar) uchun yagona test bazasidan foydalanishi. Bu yondashuv adolat va pedagogik muvozanat nuqtayi nazaridan jiddiy savol tug‘diradi. O‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasidagi tabiiy farq — bilim chuqurligi, mantiqiy tahlil tajribasi, matnni qabul qilish darajasi va hayotiy tajriba jihatidan juda katta. Bitta test bazasi bu farqlarni e’tiborga olmaydi. Natijada baholashning ishonchliligi pasayadi. Adolatli yechim sifatida o‘quvchilar va o‘qituvchilar uchun alohida test bazalarini shakllantirishni taklif etish mumkin. Bu har bir auditoriyaning real tayyorgarlik darajasini hisobga olishga va natijalarning obyektivligini oshirishga yordam beradi. Qolaversa, esse mavzularini shakllantirishda ham ayni shu omil e’tiborga olinishi kerak. Aprel-may oylarida o‘tkazilayotgan sinovlarda “Muqim ish o‘rniga ega bo‘lish afzalmi yoki ish o‘rnini tez almashtirishmi?” mavzusidagi esse mavzusining hali ish tajribasi mutlaqo shakllanmagan o‘quvchilar uchun berilishi essening hayotiy dalillar, kuzatuvlar bilan yozilishi kerakligi borasidagi mezonni savol ostiga qo‘yadi.  Ilmiy matnlarda sun’iy murakkablik muammosi Ona tili faniga oid savollarda ilmiy matnlar asosida tuzilgan topshiriqlarda ba’zan sun’iy murakkablikka duch kelinmoqda. Matnlar haddan tashqari murakkab terminlar va sintaktik konstruksiyalar bilan to‘ldirilgani seziladi. Bunday yondashuv zamonaviy kompetensiyaviy ta’lim talablariga to‘liq mos kelmaydi. Kompetensiyaga asoslangan baholash bilimni “matnni tushuna oladimi, asosiy fikrni ajratib oladimi, xulosa chiqara oladimi?” degan savollarga javob izlaydi. Shuning uchun ilmiy matnlar tabiiy, mantiqiy va yosh xususiyatlariga mos bo‘lishi, savollar esa tushunish, tahlil va qo‘llash ko‘nikmalarini sinashga yo‘naltirilishi lozim. G‘azal tahlili yoki zamonaviy she’riyat? 28–32-savollarning ko‘pincha mumtoz g‘azal tahliliga bag‘ishlanishi ham alohida muhokamani talab qiladi. Mumtoz adabiyotning ahamiyatini inkor etish mumkin emas. Biroq maktab yoshidagi o‘quvchilarning adabiy-matniy tajribasi asosan zamonaviy she’riyat bilan shakllanmoqda. Ular kundalik hayotda aruz vazni, tasavvufiy ramzlar va murakkab tarixiy kontekstga ega g‘azallarga nisbatan kamroq duch kelishadi. Shu bois o‘quvchilar uchun mo‘ljallangan testlarda zamonaviy o‘zbek she’riyati namunalariga kengroq o‘rin berish, she’riy san’atlar va poetik vositalarni zamonaviy janrlar misolida tahlil qilish yanada samarali bo‘ladi. Bu baholash mezonlari bilan o‘quvchilarning real kitobxonlik tajribasi o‘rtasidagi tafovutni kamaytiradi. Adabiyot ro‘yxati milliy, tarbiyaviy va psixologik muvozanatni buzmasligi shart O‘qish tavsiya etilgan badiiy asarlar ro‘yxati ham yosh auditoriyaning psixologik va intellektual xususiyatlarini hisobga olgan holda qayta ko‘rib chiqilishi zarur. Chunki 16–18 yosh oralig‘idagi kitobxonlarning qiziqishlari, dunyoqarashi va ruhiy qabul qilish darajasi o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Tanlangan asarlar nafaqat badiiy qiymati, balki tarbiyaviy va ma’naviy salohiyati bilan ham ahamiyat kasb etishi kerak. Ular yoshlarda Vatanga muhabbat, milliy qadriyatlarga hurmat, an’analarga sadoqat, bag‘rikenglik va ijtimoiy mas’uliyat hissini shakllantirishga xizmat qilishi maqsadga muvofiq. “Otamdan qolgan dalalar” (Tog‘ay Murod), “Lolazor” (Murod Muhammad Do‘st), “Qiyomat” va “Asrga tatigulik kun” (Chingiz Aytmatov) kabi asarlar yoshlarning ma’naviy tafakkurini rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi va aynan bu asarlarning ro‘yxatdan joy olgani alohida tahsinga loyiq.  Shu bilan birga, Frans Kafkaning “Evrilish” yoki Yuy Xuaning “Yashamoq” asarlari kabi falsafiy jihatdan og‘ir, absurd va pessimistik kayfiyat beruvchi, ma’lum hayotiy tajribani talab qiluvchi badiiy ijod namunalarini o‘smir yoshlar uchun tavsiya etishda ehtiyotkor bo‘lish maqsadga muvofiq. Asarning bestseller qiymatga ega bo‘lishi uni barcha yosh vakillari o‘qishi mumkinligini anglatmaydi. Qolaversa, ayrim asarlar 18+ kategoriyaga ega ekanini ham inobatga olish zarur. Xulosa o‘rnida ta’kidlash o‘rinliki, milliy sertifikat imtihonlari O‘zbekiston ta’lim tizimida sifat nazorati vositasi sifatida katta salohiyatga ega. Biroq test savollarini tuzishda adabiyotshunoslik mezonlari, yosh psixologiyasi, kompetensiyaviy yondashuv va kitobxonlik madaniyatini hisobga olish baholash sifatini yanada oshiradi. Bu masalalar bo‘yicha adabiyotshunoslar, metodistlar, psixologlar va amaliyotchi o‘qituvchilarning keng muhokamasi ta’lim sifatini yanada yuksaltirishga xizmat qiladi. Unutmaylikki, har qanday baholash tizimining asosiy maqsadi bilimni o‘lchash emas, balki bilim va kompetensiyalarni rivojlantirishga ko‘maklashishdir.