3.2.2026 208

Iztirob qo‘rg‘onidagi erkinlik

“Adabiyot hamma vaqt hammasi uchun barobar, u dunyodagi eng demokratik hodisadir” – Ozod Sharafiddinovning bu teran mushohadasi olimning butun umrlik ijodiy va hayotiy aqidasini belgilab beradi. Biz ko‘pincha adabiyotni shunchaki estetik zavq manbayi yoki o‘tmish xotirasi deb bilamiz, ammo Ozod Sharafiddinov uchun u millatning o‘zini-o‘zi anglash laboratoriyasi, inson ruhining eng erkin parvoz maydoni edi. Olimning nazarida, haqiqiy adabiyot hech qanday sun’iy andozalarga sig‘maydi va uni biron-bir mafkuraviy qolipga solishga urinish, eng avvalo, insonning tafakkur huquqiga qilingan tajovuzdir. 1929-yilda tug‘ilib, shafqatsiz tuzumning qatag‘onlari va mafkuraviy tazyiqlari ostida voyaga yetgan yozuvchining qalbi turg‘unlik yillarida ham Cho‘lponlar va Fitratlar sog‘inchi bilan yashirincha ulg‘aydi. Keyinchalik bu sog‘inch nafaqat ilmiy jasoratga, balki o‘zbek tanqidchiligida yangi bir bosqichni shaxsiyat konsepsiyasini, ya’ni insonni ijtimoiy mexanizmning kichik murvati emas, balki betakror koinot sifatida ko‘rish tamoyilini boshlab berdi. Olimning “Zamon. Qalb. Poeziya” asaridan to umrining so‘nggi yillarida bitilgan “Dovondagi o‘ylar” kitobigacha bo‘lgan masofa o‘zbek ruhining turg‘unlikdan hurlikka, mustamlakachilik asoratidan milliy istiqlolga qadar bosib o‘tgan iztirobli va sharafli yo‘lidir. Ozod Sharafiddinovning murabbiylik falsafasi ham o‘ziga xos “Ozodona” talabchanlikka tayanar edi. U shogirdlariga dars berar ekan, “Shoir bo‘lish ixtiyoriy, ammo inson bo‘lish majburiydir”, degan hikmatni ularning shuuriga muhrlashga intilardi. Olim uchun ijodiy iste’doddagi jilolardan ko‘ra insoniy diyonat va intellektual halollik bir necha pog‘ona baland turardi. U kishi og‘ir xastalik tufayli g‘ildirakli aravachaga mixlanib qolgan yillarida ham tushkunlikka tushmadi, aksincha, “Jahon adabiyoti’ jurnalini tashkil etib, shogirdlari oldiga jahon tafakkuri bilan bo‘ylasha oladigan yangi o‘zbek ziyolisi qiyofasini shakllantirish vazifasini qo‘ydi. Ustozning “E’tiqodimni nega o‘zgartirdim?” degan iqrori shunchaki tavba emas, balki bugun zamonaviy ta’lim tizimida suv va havodek zarur bo‘lgan “tanqidiy tafakkur” sabog‘i edi. Olim o‘z xatolarini mardona tan olish orqali haqiqatga eltuvchi yo‘l faqat shaxsiy jasorat va o‘z-o‘zini taftish qilishdan o‘tishini amalda isbotladi. U Uyg‘unning “O‘lsam ayrilmasman quchoqlaringdan...” satrlarini sharhlar ekan, Vatanni geografik tushunchadan yuksaltirib, uni millatning “ma’naviy quchog‘i” - ona tili, adabiyoti va tarixdagi g‘ururi sifatida talqin etdi. Olimning bu yondashuvi bugungi yosh avlod uchun vatanparvarlikning eng samimiy va hayotiy darsligidir. Bugungi raqamli media, ijtimoiy tarmoqlar va cheksiz axborot shovqini hukmron bo‘lgan davrda Ozod Sharafiddinovning publitsistik uslubi biz uchun eng ishonchli ma’naviy kompasdir. Ijtimoiy tarmoqlardagi yuzaki “mashhurlik” va soxta “vatanparvarlik” ko‘paygan bir paytda, olimning “She’r ko‘p, ammo shoir-chi?” maqolasidagi “vijdon uyg‘oqligi” tamoyili har qachongidan ham dolzarbdir. Ustoz bizga so‘zning vaznini, uning ortidagi mas’uliyatni o‘rgatdi. U kishi uchun so‘z shunchaki tovushlar yig‘indisi emas, balki millat taqdiri uchun mas’ul bo‘lgan, jamiyatning ma’naviy jarohatlarini davolashga qodir kuchli qurol edi. Olim shogirdlariga qarata: “Agar yozayotgan so‘zingga o‘zing ishonmasang, uni o‘quvchiga taqdim etishga haqqing yo‘q”, degan qat’iy talabni qo‘yar edi. Bugun nufuzli nashrlar sahifalarida Ozod Sharafiddinov o‘gitlarini eslar ekanmiz, u kishining qoldirgan ma’naviy genetikasi naqadar hayotbaxsh ekanligini anglaymiz. Ustoz vasiyat qilganidek, biz bugun ta’limda adabiyotni shunchaki quruq faktlar to‘plami emas, balki “hayot darsligi”ga aylantirmas ekanmiz, yoshlarimizning ma’naviy ildizlarini global bo‘ronlardan asrab qola olmaymiz. Xulosa qilib aytganda, Ozod Sharafiddinov qoldirgan meros - bu shunchaki ilmiy xulosalar majmuasi emas, balki hur fikrli va mustaqil shaxsni tarbiyalashning mukammal dasturidir. Olim bizni loqaydlik botqog‘idan chiqarib, badiiy did va milliy g‘urur cho‘qqilari sari boshladi. Ustozning “Dovondagi o‘ylar”i bugun har bir o‘zbek o‘qituvchisi va ziyolisining ish stolida turishi, ularni haqiqat va adolat yo‘lida sobit turishga undashi shart. Ozod aka aytganidek, adabiyot o‘zining haqiqiy missiyasini bajarsa, inson ruhini kishanlardan ozod qiladi, millat esa o‘zining mangu hurriyat quchog‘ini topadi. Zero, Ozod Sharafiddinov nomi bilan bog‘liq bo‘lgan bu ma’naviyat parvozi hech qachon to‘xtamaydi, u millatning mangu istiqboli sari yo‘l ko‘rsataveradi.

23.1.2026 422

Yerga bo‘lgan huquq sud tartibida bekor qilinadi, agar...

Dunyoda oziq-ovqat xavfsizligini hamda dunyo aholisining ekologik toza qishloq xo‘jaligi mahsulotlariga bo‘lgan ehtiyojini ta’minlash har qachongidan dolzarb bo‘lib qolmoqda. BMT ma’lumotlariga ko‘ra, 2050 yilga borib dunyo aholisi 10 mlrd kishiga yetadi. Hozirda dunyodagi mavjud 8 milliardga yaqin aholining qishloq xo‘jaligi hisobiga kun kechirayotgan qismi 2,6 milliard (33 % dan ortiq)ni tashkil etayotgan vaqtda, mavjud qishloq xo‘jaligi yerlarining 52 % kuchli degradatsiyaga uchragan. Bu kabi global masalalar ortidan qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlarni huquqiy jihatdan muhofaza qilish, qishloq xo‘jaligi yerlarining unumdorligini oshirish, yerdan belgilangan maqsadlarda foydalanishga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish zarurati yanada oshadi. Jahonda yuz berayotgan iqlim o‘zgarishi va ekologik tahdidlarning ortib borishi iqtisodiyot, qishloq xo‘jaligi sohasi bilan bir qatorda insoniyatning barqaror kelajagiga ham jiddiy xavf tug‘diradi. Yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan salbiy holatlar ta’sirini kamaytirish maqsadida qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlarni muhofaza qilish, ulardan oqilona foydalanish, qishloq xo‘jaligi yerlarining yaroqsiz holatga kelishi, yer resurslarining zararlanishi, qishloq xo‘jaligi yerlarining meliorativ holati yomonlashishini yuzaga keltiruvchi omillarni har tomonlama chuqur o‘rganish, yangicha yondashuv va ilmiy-huquqiy yechim asosida samarador chora-tadbirlarni amalga oshirish muhim ahamiyatga ega. Shunga ko‘ra, Respublikamizda agrar sohani har tomonlama rivojlantirishga, qishloq xo‘jaligi yerlarining hosildorligini oshirish va suv resurslaridan samarali foydalanishga qaratilgan keng ko‘lamli huquqiy islohotlar, konseptual ahamiyatga ega bo‘lgan uzoq muddatli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Bu bevosita qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlarning davlatimiz uchun iqtisodiy, ijtimoiy, ekologik ahamiyatidan kelib chiqib amalga oshirilmoqda. Qishloq xo‘jaligi yerlarida yetishtirilayotgan mahsulotlar aholi moddiy turmush tarzini yaxshilash, kundalik ehtiyojlarini qondirish bilan birgalikda davlat iqtisodiyotining yuksalishiga zamin bo‘lmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yangi O‘zbekiston strategiyasi” nomli asarida “Qishloq xo‘jaligini jadal rivojlantirish”, “Suv resurslari samaradorligini oshirish” ga milliy iqtisodiyotni rivojlantirish omili sifatida urg‘u berilgan bo‘lsa, “2022–2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi”da tuproq unumdorligini oshirish va muhofaza qilish dolzarb vazifa ekanligi belgilandi. Mana shunday chora-tadbirlarni muntazam amalga oshirilishi qishloq xo‘jaligi sub’yektlarining yerga nisbatan munosabatlarni o‘zgartirilishiga, qishloq xo‘jaligi yerlaridan o‘z maqsadida foydalanilishiga, qonun talablariga rioya etmagan yerdan foydalanuvchilarga nisbatan yerga bo‘lgan huquqlarini bekor qilishgacha bo‘lgan choralar qo‘llanilmoqda. Xuddi shunday maqsadda, Toshkent viloyatining Quyichirchiq tumanida fermer xo‘jaliklarining faoliyati tuman ishchi guruhi tomonidan o‘rganilganda ayrim fermer xo‘jaliklarining qishloq xo‘jaligi yerlaridan o‘z maqsadida foydalanilmasdan, boshqa maqsadda foydalanilayotganligi, bog‘ uchun ajratilgan yer maydonlaridagi bog‘ qarovsiz holatdaligi aniqlangan va holat yuzasidan tumandagi yer nazoratiga mas’ul takshilot xodimlari tomonidan dalolatnoma rasmiylashtirilgan va qishloq xo‘jalik sub’yektiga aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish yuzasidan ogohlantirishlar berilgan. Biroq, amalga oshirilgan choralar samarasiz yakunlangach qishloq xo‘jalik sub’yektlariga nisbatan yerga bo‘lgan huquqlarini bekor qilish ya’ni, tuman hokimiyati bilan tuzilgan yer ijara shartnomasini bekor qilish yuzasidan Nurafshon tumanlararo iqtisodiy sudiga da’vo ariza bilan murojaat qilingan. Vaholangki, taraflar o‘rtasida tuzilgan yer ijara shartnomasida yerdan uning belgilangan maqsadga muvofiq oqilona foydalanish, tuproq unumdorligini oshirish, ishlab chiqarishni tabiatni muhofaza qiluvchi texnologiyalarni qo‘llash, o‘z xo‘jalik faoliyati natijasida hududdagi ekologik vaziyatning yomonlashuviga yo‘l qo‘ymaslik, ijaraga berilgan qishloq xo‘jaligi yerlari, shuningdek ekinlaridan qishloq xo‘jaligi ekinlari shartnomasida nazarda tutilmagan boshqa maqsadlarda foydalanilishi amaldagi qonun hujjatlarida nazarda tutilgan barcha kelib chiqadigan oqibatlari bilan birgalikda ijara shartnomasini qo‘pol ravishda buzish hisoblanishi belgilangan. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 20-martdagi “O‘zbekiston Respublikasida bog‘dorchilik va issiqxona xo‘jaligini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-4246-sonli Qarorida 2019-yil 1-avgustga qadar mavjud mevali bog‘lar va issiqxona xo‘jaliklarini har bir fermer xo‘jaligi, qishloq xo‘jaligi korxonasi kesimida yaroqsiz va iqtisodiy jihatdan samarasiz bog‘lar o‘rnida iqtisodiy samarador yangi bog‘lar barpo etish belgilangan. O‘zbekiston Respublikasi Yer kodeksining 36-moddasining birinchi qismiga ko‘ra, butun yer uchastkasiga yoki uning bir qismiga egalik qilish huquqi yoxud undan doimiy yoki muddatli foydalanish huquqi, shuningdek yer uchastkasini ijaraga olish huquqi yer uchastkasidan belgilanganidan boshqa maqsadlarda foydalanilganida, yer uchastkasidan oqilona foydalanilmaganda, bu qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlar uchun hosildorlik darajasi uch yil mobaynida normativdan (kadastr bahosiga ko‘ra) past bo‘lishida ifodalanganda ham bekor qilinadi. Sud muhokamasi jarayonida tumandagi mutasaddi idoralar vakillari tomonidan tuzilgan dalolatnomadan javobgar tomonidan unga ajratilgan yer uchastkasidan belgilangan maqsadda to‘liq va o‘z maqsadida foydalanilmayotganligi, yer maydonlari qarovsiz holga tashlab qo‘yilganligi holatlari o‘z isbotini topganligi sababli, javobgarlarning tuman hokimi bilan tuzilgan yer ijara shartnomalarini bekor qilish to‘g‘risida hal qiluv qarori qabul qilindi va yerdan foydalanuvchilarning yerga bo‘lgan huquqlari bekor qilindi. Zero, amaldagi Qonunlarning talabiga rioya etmaslik belgilangan javobgarlikka sabab bo‘ladi. Qishloq xo‘jaligi yerlarining belgilangan maqsadlarda foydalanish farovon kelajak garovi hisoblanadi.

15.1.2026 614

Prezident Murojaatnomasida belgilangan ustuvor vazifalarga bag‘ishlangan amaliy seminar

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlis va xalqimizga yo‘llagan Murojaatnomasi mazmun-mohiyatini keng targ‘ib etish va o‘rganish bo‘yicha Oliy attestatsiya komissiyasida amaliy seminar o‘tkazildi. Tadbirni Oliy attestatsiya komissiyasi raisi A.T.Yusupov kirish so‘zi bilan ochar ekan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlis va xalqimizga yo‘llagan Murojaatnomasi – mamlakatimiz siyosiy hayotida eng muhim voqealardan biri ekanligi, unda yurtimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirish borasida yirik tashabbuslar ilgari surilib, kelgusi yillardagi eng muhim vazifalar belgilab berilgani barchamiz uchun dasturulamal ekanligini ta’kidlab o‘tdi. Shundan so‘ng Murojaatnomada belgilangan va 2026 yilda amalga oshiriladigan eng muhim 6 ta ustuvor yo‘nalishning ahamiyati xususida O‘zbekiston davlat san’at va madaniyat instituti professori, tarix fanlari doktori A.Mavrulov, Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti professori, iqtisodiyot fanlari doktori Sh.Allayorov hamda Jamoat xavfsizligi universiteti dotsenti, yuridik fanlar bo‘yicha falsafa doktori B.Gʻiyosov ma’ruza qildi. E’tiborlisi, ma’ruzachilar tomonidan mahalla infratuzilmasini yanada yaxshilash, ularga Yangi O‘zbekiston qiyofasini olib kirish, iqtisodiyotni texnologik va innovasion o‘sish modeliga o‘tkazish, ichki bozorda talabni rag‘batlantirish, kasblarni rivojlantirish va yangi mehnat bozori arxitekturasini yaratish, ekologik muvozanatni ta’minlash, “yashil” energetika va suv resurslaridan oqilona foydalanish, zamonaviy davlat boshqaruvi va adolatli sud-huquq tizimi borasidagi islohotlarni izchil davom ettirishda har bir yurtdoshimizning faol ishtiroki muhim o‘rin tutishiga alohida e’tibor qaratildi. Darhaqiqat, murojaatnomada qayd etilganidek, “Farg‘ona vodiysidan Orolbo‘yigacha, Zarafshon vohasidan Qashqadaryo va Surxondaryogacha, Toshkentdan tortib Jizzax va Sirdaryogacha – yurtimizning qaysi hududida yashashidan qat’i nazar, har bir fuqaromiz islohotlar natijasini kundalik hayotida yanada ko‘proq his qilishi kerak. Shuning uchun, kirib kelayotgan 2026 yil davlat boshqaruvi, sud-huquq tizimi, iqtisodiyot tarmoqlari, ta’lim, ilm-fan, tibbiyot, madaniyat, sport, ekologiya tizimini – barcha-barcha sohalarni rivojlantirishda tub burilish yili bo‘ladi”.  Albatta, ushbu rivojlanish odimlarida barcha soha xodimlari qatorida ilm-fan ahlining ham o‘z sohalarida fidokorona mehnat qilishlari va izlanishlari taqozo etilishi tabiiy. Zero, Vatanimizni rivojlangan ilm-fan mamlakatiga aylantirish, uning obro‘-e’tiborini yuksaltirishga xizmat qiladi.Murojaatnomada ko‘rsatib o‘tilganidek, “Yangi O‘zbekistonni barpo etishda hal qiluvchi bosqichga qadam qo‘ymoqdamiz. Bu yo‘ldagi ishlarimiz har bir soha va tarmoqda chuqur transformatsiyani talab qiladi.” Shunga ko‘ra, oliy attestatsiya tizimini ilg‘or xalqaro tajribalarga muvofiq holda transformatsiya qilish bo‘yicha tizimli ishlar izchil olib borilayotgani ta’kidlanib, amalga oshirilayotgan maqsadli vazifalar yuzasidan axborot berildi. Tadbirda oliy attestatsiya komissiyasi xodimlari faol ishtirok etishdi. Ular tomonidan Murojaatnomaning halqimiz ijtimoiy-iqtisodiy hayoti va farovonligini oshirishdagi ahamiyat, ilm-fan sohasidagi yangiliklar hamda kelgusi vazifalarga doir fikr-mulohozalar bildirildi.

14.1.2026 862

“Raqamli mahalla” – mahallani rivojlantirishning muhim omili

2025-yil 26-dekabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan Oliy Majlis va O‘zbekiston xalqiga qilingan Murojaatnoma o‘z mazmun-mohiyati va unda ilgari surilgan ko‘pdan-ko‘p tashabbuslarning inson manfaatlari va yurt taraqqiyoti bilan uyg‘unligi jihatidan barcha fuqarolarda juda katta qiziqish uyg‘otmoqda. Ayniqsa, yurtboshimizning 2026-yil “Mahallani rivojlantirish va jamiyatni yuksaltirish yili” deb e’lon qilishi, Murojaatnomaning asosiy qismi – 2026 yilda amalga oshiriladigan eng muhim 6 ta ustuvor yo‘nalishdan birinchisi – mahalla infratuzilmasini yanada yaxshilash, ularga Yangi O‘zbekiston qiyofasini olib kirishdan iborat qilib belgilanishi butun xalqimizni quvontirib yubordi, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Prezidentimiz aytganidek, “Yurt obodligi, avvalo, mahalladan boshlanadi. Aynan mahalladagi yo‘l, suv, elektr va transport ta’minoti, bog‘cha, maktab va oilaviy poliklinikadagi shart-sharoitlarga qarab, odamlar islohotlarimizga baho beradi. Shu bois mahalla tizimini rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi bo‘lib kelgan va shunday bo‘lib qoladi.” Ta’kidlash joizki, 2026-yilning “Mahallani rivojlantirish va jamiyatni yuksaltirish yili” deb e’lon qilinishi munosabati bilan tez orada davlat dasturi qabul qilinadi. Tabiiyki, ushbu dasturda mahallaning institusional salohiyatini to‘liq ishga solish, mahalla infratuzilmasini yaxshilash, ijtimoiy himoyani kuchaytirish, yoshlar va xotin-qizlar faolligini oshirish ustuvor yo‘nalishlar sifatida belgilanadi. Bu masalalar mahalla oldiga bir qator yangi vazifalarni qo‘yadi. Biroq, hozirgi kunda mahalla tizimida kadrlar malakasi, moliyaviy mustaqillik va raqamlashtirish sohalaridagi muammolar to‘liq hal qilinmaganligi sir emas. Shu sababli 2026-yilgi davlat dasturi doirasida mazkur muammolarni hal etishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlar belgilanishi maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bunda «Raqamli mahalla» tizimini joriy etish, mahalla xodimlarining malakasini oshirish va zamonaviy boshqaruv usullarini qo‘llash yuqoridagi muammolarni bartaraf etishda muhim rol o‘ynashi mumkin. Darhaqiqat, global raqamlashuv jarayonlari XXI asrda davlat boshqaruvi, ijtimoiy munosabatlar va jamoatchilik institutlarini tubdan o‘zgartirib yubormoqda. Ayniqsa, aholiga eng yaqin bo‘lgan mahalliy boshqaruv bo‘g‘ini – mahalla institutini raqamli transformatsiya qilish ijtimoiy barqarorlik, fuqarolar faolligi va davlat xizmatlari samaradorligini oshirishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda "Inson qadri uchun" tamoyili asosida olib borilayotgan islohotlar mahallaning jamiyatdagi o‘rnini yanada mustahkamlashni talab etmoqda. Bu jarayonda raqamli texnologiyalardan foydalanish mahalla faoliyatini yangi sifat bosqichiga ko‘tarish, ijtimoiy muammolarni tezkor aniqlash va hal etish imkonini beradi. “Raqamli mahalla” konsepsiyasi aynan shu ehtiyojlardan kelib chiqqan holda, mahalla faoliyatini zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari asosida tashkil etish, davlat organlari va aholi o‘rtasidagi o‘zaro aloqani elektron shaklga o‘tkazishni nazarda tutadi. Shu sababli “Raqamli mahalla” tizimini joriy etish mexanizmlarini ilmiy tahlil qilish, ilg‘or xorij tajribasini o‘rganish hamda O‘zbekiston sharoitiga mos amaliy takliflar ishlab chiqish dolzarb masalalardan biridir. Raqamli boshqaruv (digital governance) davlat boshqaruvi jarayonlariga raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali qaror qabul qilish samaradorligini oshirish, ochiqlik va shaffoflikni ta’minlashga qaratilgan tizimdir. U elektron hukumat (e-government), ochiq ma’lumotlar (open data), raqamli xizmatlar va fuqarolar ishtirokini qamrab oladi. Mahalliy darajada raqamli boshqaruvning joriy etilishi aholining kundalik muammolariga tezkor javob qaytarish, ijtimoiy xizmatlarni adresli yetkazish va mahalla institutining haqiqiy jamoatchilik markaziga aylanishiga xizmat qiladi. O‘zbekistonda “Raqamli mahalla” tizimini joriy etish uchun yetarlicha huquqiy asoslar mavjud. Xususan, O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi (2023-yilgi tahriri) mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlarining mustaqilligi va fuqarolar ishtirokini kafolatlaydi. Shuningdek, “Mahalliy davlat hokimiyati to‘g‘risida”gi, “Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risida”gi, “Elektron hukumat to‘g‘risida”gi, “Shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risida”gi qonunlar, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risidagi farmoni va boshqa hujjatlar raqamli xizmatlar ko‘rsatish, ma’lumotlar almashinuvi va fuqarolar huquqlarini himoya qilish uchun huquqiy zamin yaratadi. Tizimni joriy etish davlat byudjeti, mahalliy byudjetlar, davlat-xususiy sheriklik va grantlar asosida amalga oshirilishi mumkin. Raqamli xizmatlar orqali xarajatlarni optimallashtirish moliyaviy barqarorlikni ta’minlaydi. Texnologik jihatdan yagona mahalla axborot platformasi, mobil ilovalar, elektron hujjat aylanmasi, sun’iy intellekt elementlari asosida tahlil,  kiberxavfsizlik tizimlari muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Raqamli platformalar aholining mahalla hayotidagi ishtirokini yangi bosqichga olib chiqadi. Elektron so‘rovnomalar, onlayn muhokamalar va ovoz berish mexanizmlari orqali fuqarolar qaror qabul qilish jarayoniga bevosita jalb etiladi. Shu o‘rinda xorijiy mamlakatlarning ilg‘or tajribasiga murojaat qilsak, Estoniya elektron davlat boshqaruvi sohasida yetakchi davlat hisoblanadi. Mahalliy darajada elektron reyestrlar va identifikatsiya tizimlari orqali aholi bilan tezkor aloqa yo‘lga qo‘yilgan. Janubiy Koreyada “Smart City” va “Smart Community” konsepsiyalari doirasida mahalliy jamoalar raqamlashtirilgan. Mobil ilovalar orqali fuqarolar kommunal, ijtimoiy va ma’muriy xizmatlarga oson kirish imkoniga ega. Singapurda mahalla darajasida sensorlar, ma’lumotlar tahlili va raqamli platformalar orqali ijtimoiy xizmatlar optimallashtirilgan. Yevropa Ittifoqi davlatlarida “Smart Community” dasturlari fuqarolarning raqamli ishtirokini kengaytirishga qaratilgan bo‘lib, ochiq ma’lumotlar (Open Data) siyosati muhim o‘rin tutadi. Xorijiy davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, raqamli mahallaning muvaffaqiyatli amal qilishi tasodifiy emas, balki puxta ishlab chiqilgan davlat siyosati, institusional barqarorlik va jamoatchilik ishonchiga tayanadi. O‘zbekiston sharoitida mazkur tajribani to‘liq ko‘chirib olish emas, balki milliy an’analar, huquqiy tizim va ijtimoiy munosabatlarni hisobga olgan holda moslashtirish maqsadga muvofiqdir. Avvalo, Estoniya va Koreya tajribasidan kelib chiqqan holda, mahalla darajasida yagona identifikatsiya va ma’lumotlar almashinuvi tizimini joriy etish muhim. Bu ijtimoiy nafaqalar, moddiy yordam, bandlik va ta’lim xizmatlarini adresli yetkazish imkonini beradi. O‘zbekistonda mavjud “Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali” va “Ijtimoiy himoya yagona reyestri” bilan mahalla axborot tizimini integratsiya qilish mazkur yo‘nalishda asosiy vazifa hisoblanadi. Ikkinchidan, Singapur tajribasi asosida ma’lumotlarga tayangan qaror qabul qilish amaliyotini mahalla boshqaruviga joriy etish zarur. Bu mahalla hududidagi ijtimoiy xavf omillari, ishsizlik, kam ta’minlangan oilalar soni va infratuzilma muammolarini ilmiy asosda prognoz qilish imkonini beradi. Uchinchidan, Yevropa Ittifoqi mamlakatlari tajribasiga muvofiq, ochiq ma’lumotlar va jamoatchilik nazoratini kuchaytirish lozim. Mahalla byudjetlari, ijtimoiy dasturlar va loyihalar haqidagi ma’lumotlarni ochiq elektron platformalarda e’lon qilish fuqarolarning ishonchini oshiradi. Raqamli mahalla tizimi aholining davlat boshqaruvidagi ishtirokini kengaytiradi, ijtimoiy adolat tamoyillarini mustahkamlaydi va mahalla institutini fuqarolik jamiyatining faol bo‘g‘iniga aylantiradi. Elektron murojaatlar, onlayn so‘rovlar va raqamli monitoring orqali aholi o‘z muammolarini tezkor bildirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Iqtisodiy jihatdan raqamli mahalla byudjet mablag‘laridan samarali foydalanish, ortiqcha xarajatlarni qisqartirish va ijtimoiy yordamning manzilligini oshirishga xizmat qiladi. Raqamli tizimlar orqali takroriy funksiyalar kamayib, inson omili ta’siri pasayadi. Mahalla faoliyatida raqamli hisobot va tahlil vositalarining joriy etilishi qaror qabul qilish sifatini oshiradi, strategik rejalashtirishni ilmiy asosga qo‘yadi. Albatta,  “Raqamli mahalla” tizimini joriy etishdagi bir qator muammolar ham mavjud. Jumladan, kadrlar salohiyatining yetarli emasligi, raqamli ko‘nikmalar tanqisligi tizim samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuningdek, axborot xavfsizligi, kiberxujumlar va ma’lumotlar maxfiyligi masalalari alohida e’tibor talab qiladi. Bundan tashqari, aholining barcha qatlamlari raqamli xizmatlardan bir xil foydalana olmasligi raqamli notenglikni yuzaga keltirishi mumkin. O‘zbekiston sharoitida “Raqamli mahalla” tizimini rivojlantirish uchun  quyidagi masalalarni hal qilish lozim bo‘ladi: Mahalla darajasida raqamlashtirish bo‘yicha alohida davlat dasturini qabul qilish. Mahalla xodimlari uchun majburiy raqamli kompetensiya standartlarini joriy etish. Davlat axborot tizimlari bilan to‘liq integratsiyani ta’minlash. Fuqarolar uchun raqamli savodxonlik dasturlarini kengaytirish. Davlat-xususiy sheriklik asosida innovasion yechimlarni jalb etish. Bu tizim O‘zbekistonda mahalliy boshqaruvni isloh qilish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirishda strategik ahamiyatga ega. Raqamli texnologiyalarni mahalla institutiga keng joriy qilinishi natijasida mahallaning O‘zbekiston jamiyatining ijtimoiy, huquqiy va ma’naviy hayotida muhim rol o‘ynashi ta’minlanadi. Mahalla institutini rivojlantirish orqali jamiyat barqarorligi, ijtimoiy adolat va fuqarolik jamiyatining mustahkam poydevori yaratiladi.

14.1.2026 583

Sud-huquq islohotlarining yangi yo‘nalishlari

Bugun O‘zbekiston xalqi davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlis va xalqimizga yo‘llagan Murojaatnomasini katta qiziqish bilan muhokama qilmoqda. Bu Murojaatnoma davlatimizning demokratik o‘zgarishlar, keng imkoniyatlar va amaliy ishlar mamlakati bo‘lgan Yangi O‘zbekistonni barpo etishdek umumiy maqsadimizga sodiqligini tasdiqlaydi. Shubhasiz, Prezidentimiz Murojaatnomasining asosiy mohiyati har bir soha va tarmoqni isloh qilish orqali fuqarolarning farovon hayot kechirishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratishdan iborat. Davlat rahbarimizning “Maqsadimiz aniq – yaqin yillarda daromadi o‘rtachadan yuqori bo‘lgan mamlakatlar qatoriga kirish”, degan so‘zlari bizni chuqur ta’sirlantirdi. Prezidentimiz jinoyat ishlari yurituvida odil sudlov jarayonini “Raqamli sud” tizimi asosida tashkil etish bo‘yicha keng ko‘lamli chora-tadbirlarni belgilab berdi. Bu orqali biz inson huquqlarini himoya qilishni yanada kuchaytiramiz. Bu tergovga ham taalluqli bo‘lib, jinoyat to‘g‘risidagi arizani qabul qilishdan to ishni sudga topshirishgacha sun’iy intellekt texnologiyalari joriy etilib, inson omili kamaytiriladi. Yurtimizda tergov sudyalarining faoliyati ham takomillashtiriladi. Endi ularga sanksiya va majburlov choralarini o‘zgartirish hamda bekor qilish bo‘yicha qo‘shimcha vakolatlar beriladi. Ingliz-sakson huquq tizimiga ega davlatlarda ijobiy natija ko‘rsatgan “xalq vakillari hay’ti” institutini jinoyat ish yurituviga bosqichma-bosqich joriy etish foydali va zarur rejalashtirilmoqda deb hisoblaymiz. O‘ta og‘ir jinoyat ishlari va jamoatchilik e’tiboriga sabab bo‘lgan jinoyat ishlarni jamoatchilik vakillari ishtirokida ko‘rib chiqish sud hukmining yanada adolatli bo‘lishini ta’minlashga xizmat qilishi asosli ravishda ta’kidlangan. Prezidentimiz fuqarolar va tadbirkorlarning huquqlarini ishonchli tiklash imkonini beradigan majburiy ijro jarayoniga sun’iy intellektni joriy etish masalasiga jiddiy e’tibor qaratdi. Davlatimiz rahbarining aholi genofondi uchun eng katta xavfga aylanib borayotgan giyohvandlik muammosi haqidagi bayonoti nihoyatda muhim bo‘ldi. Giyohvand moddalar savdosi transchegaraviy va virtual tus olmoqda. Bu esa jinoyatlarni aniqlashda yangi usullarni qo‘llashni, bu sohada zamonaviy bilim va ko‘nikmalarni chuqur egallashni talab etmoqda. Prezident bu masala bo‘yicha Milliy dastur qabul qilingani, narkojinogyatlarni butunlay yo‘q qilish, yoshlarda kuchli ma’naviy-ruhiy immunitetni shakllantirish uchun barcha kuch va imkoniyatlarni safarbar etayotganimizni ta’kidladi. Shu munosabat bilan, narkotik moddalar bilan bog‘liq jinoyatlarga qarshi kurashish bo‘yicha respublika ishchi guruhi davlat organlarining barcha kuch va imkoniyatlarini ishga solib, kelgusi yilda giyohvandlik vositalarini ishlab chiqarish va tarqatish yo‘llarini to‘xtatish bo‘yicha yangi tizim yaratishi lozim. Davlatimiz rahbarining Murojaatnomasida aks etgan sud-huquq islohotlarining ustuvor yo‘nalishlari chuqur ma’no-mazmunli bo‘lib, unda aniq vazifalar belgilangan.

11.1.2026 663

Turkiston jadidchilik harakati asoschisi uy muzeyida

Mahmudxo‘ja Behbudiyning hayoti, ijodi, faoliyati hamda adib yashagan davr haqida qimmatli ma’lumotlar saqlanayotgan Samarqand shahridagi Mir Said Baraka ko‘chasida Behbudiy uy-muzeyi mavjudligini bilasizmi? Uy-muzey katalogi va unga kiritilgan eksponatlar tarixchilar, muzeyshunos, san’atshunos olimlar hamda keng jamoatchilik uchun muhim manba sanaladi. Behbudiy Samarqandda o‘ziga xos ilmiy-ma’rifiy muhit yaratgan va "Turkiston jadidlarining otasi" degan nomga sazovor bo‘lgan shaxs. Muzeyda Mahmudxo‘ja Behbudiy tashabbusi bilan 1903-yilda Samarqand atrofidagi mahallalarda yangi maktablar tashkil etgani haqidagi ma’lumotlar bor. Mazkur ekspozitsiyada Behbudiy bilan bir davrda ijod qilgan jadidlarning asarlari ham o‘rin olgan. Mahmudxo‘ja Behbudiy qisqa, ammo o‘zining zahmatli hayot yo‘li, sermahsul ijodi va fojiali taqdiri bilan har bir vatandoshimiz uchun ibratlik umr kechirdi. U o‘zbek jadidchilik harakatining yetakchilaridan biri bo‘lib, uning ma’rifatparvarlik, millatparvarlik faoliyati, dinni yaxshi bilishi, dunyoqarashining kengligi, vaqatparvarligi bilan tarix zarvaraqlarida alohida o‘rin tutadi. U yangi usuldagi maktablarni tashkil etish va zamonaviy bilimlarni tarqatishga katta hissa qo‘shgan ustozdir. Uning ta’lim sohasidagi harakatlari jamiyatda ma’naviy va madaniy rivojlanish uchun mustahkam zamin yaratgan. Kuni kecha Samarqand shahridagi uy-muzeyiga Mahmudxo‘ja Behbudiy matbaa va nashriyot faoliyatini rivojlantirishga ham katta e’tibor qaratganini shaxsan guvohi bo‘ldik. Behbudiy Samarqandda "Turon" nomli matbaani tashkil etib, darsliklar, o‘quv qo‘llanmalari va turli ma’rifiy kitoblarni nashr etgan. M.Behbudiy uy-muzeyida matbaachilik dastgohining ayrim faoliyati orqali ta’lim uchun zarur adabiyotlarning keng ommaga yetib borishiga erishgan muzey eksponatlaridan joy olgan. Turkiston jadidlik harakatining asoschisi, atoqli adib va jamoat arbobi, noshir va pedagog Mahmudxo‘ja Behbudiyning jadid maktablari va zamonaviy ta’lim usullariga asoslangan yondashuvlari bugungi o‘zbek ta’lim tizimida ilhom manbai bo‘lib xizmat qilmoqda. Uning jadid maktablari, matbaa faoliyati va ilg‘or g‘oyalari nafaqat o‘z davrida, balki bugungi kungacha ham ahamiyatli yo‘qotmadi. Behbudiyning ta’limga bo‘lgan yondashuvlari millatning ma’naviy tiklanishi va rivojlanishida asosiy poydevorlardan biri sifatida e’tirof etiladi. Bugungi kunda ham bu g‘oyalar yosh avlodning ma’naviy kamolotini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega.

5.1.2026 839

“Jadid publitsistikasi va zamonaviy media tadqiqotlar” mavzusida xalqaro konferensiya o‘tkaziladi

2026-yil 19-yanvar kuni O‘zbekiston jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universitetida Mahmudxo‘ja Behbudiy tavalludining 151 yilligiga bag‘ishlangan xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya bo‘lib o‘tadi.  Konferensiya doirasida quyidagi yo‘nalishlar bo‘yicha ilmiy maqolalar qabul qilinadi: — Mahmudxo‘ja Behbudiyning publitsistik merosi va uning bugungi ahamiyati; — Jadid matbuotining milliy jurnalistika taraqqiyotidagi o‘rni; — Zamonaviy jurnalistika: tendensiyalar, yangi formatlar, ijtimoiy media va sun’iy intellekt. Konferensiya uchun tayyorlangan maqolalar 2026-yil 15-yanvarga qadar qabul qilinadi. Maqolalar belgilangan talablarga muvofiq elektron shaklda konfrensiya151@gmail.com elektron pochta manziliga yuborilishi lozim. Qo‘shimcha ma’lumotlarni quyidagi telefon raqamlari orqali olish mumkin: +998 97 432 99 23 (WhatsApp) +998 91 191 09 83

12.12.2025 1450

G‘alaba hikoyasi

To‘rtko‘l tumani G‘alaba mahallasida tong uyg‘onib atrofga nazar tashlagan odam ko‘chalar osoyishtaligidan, sport maydonidagi yengil shovqinlardan, maktabga shoshayotgan bolalarning mehrli qadamlaridan xotirjamlik topadi. Mahalla hayoti bir qarashda oddiy tuyulishi mumkin, ammo bu yerda o‘zgarish shamoli esib turibdi. Bularning markazida esa yosh va g‘ayratli yoshlar yetakchisi Muhayyo Kamilova turadi. G‘alaba mahallasi balansi: Aholi: 2148 nafar; Yoshlar: 575 nafar;       Xotin-qizlar: 297 nafar; “Yashil” toifa: 385 nafar; “Sariq” toifa:  176 nafar; “Qizil” toifa: 14 nafar; Mahalla drayveri:  xizmat koʻrsatish. 2024-yilda yetakchi nomi faqat mahallada emas, balki tumanda va respublikada ham tanila boshladi. “Yetakchi spartakiadasi” doirasidagi shaxmat musobaqasida Qoraqalpog‘iston Respublikasi bosqichida qo‘lga kiritilgan ikkinchi o‘rin, “Eng yosh ma’naviyatchi” tanlovida tumandagi ikkinchi o‘rin, “Yilning eng namunali mahalladagi yoshlar yetakchisi” tanlovida tuman g‘olibligi – bularning bari uning shijoatidan darak. 2025-yilda ham yetakchimizning turli yutuqlari uzilmay kelyapti. 200 nafar yosh til o‘rganyapti Muhayyo faoliyatining eng muhim qismi ijtimoiy himoyaga muhtoj yoshlar bilan ishlashdir. 2025-yilda u 6 nafar yoshni “Yoshlar daftari”ga kiritib, ularning har biriga alohida yondashdi. 3 nafar yoshning kontrakti to‘lab berildi, 1 nafar yosh o‘ziga kerakli asbob-uskunaga ega bo‘ldi, yana 2 nafar yosh esa zamonaviy kasb-hunar kurslariga yuborildi. Shohruh Sa’dullayev kontraktini to‘lashda qiynalgan paytda Muhayyo yordam qo‘lini cho‘zdi. Bugun esa u maktabda ingliz tili o‘qituvchisi, shuningdek, “Platina” o‘quv markazida 200 dan ortiq yoshga ingliz tilini o‘rgatyapti. – Mahallamiz yoshlar yetakchisi Muhayyo Kamilovaning yordami bilan mening hayotim o‘zgardi, u menga ishonmaganida, balki, men bugun bu joyda bo‘lmasdim, – deydi Shohruh Sa’dullayev. – Kontraktni to‘lay olmay, o‘qishni tashlash arafasida yurgan edim. Muhayyo opa esa meni birinchi gaplashganimizdayoq qo‘llab-quvvatladi. O‘qishimni davom ettirdim. Bugun maktabda o‘qituvchiman, yuzlab bolalarning ko‘zidagi ishonchni ko‘rganimda o‘zim ham kuch olaman. O‘quv markazda esa 200 yuzdan ortiq yoshga ingliz tilidan dars bermoqdaman. Yoshlar yetakchisi menga bergan imkoniyatni endi men boshqalarga berishga harakat qilaman. 2025-yilda G‘alaba mahallasi yoshlari “Besh tashabbus olimpiadasi” doirasida shaxmat, stol tennisi va streetbol bo‘yicha tuman g‘olibi bo‘lishdi va viloyat bosqichida munosib qatnashdi. Mahalla binosida ochilgan shaxmat to‘garagida esa bir necha musobaqalar g‘olibi bo‘lgan murabbiy yoshlarga saboq berib kelyapti. 2025-yilda 14 nafar ishsiz yoshning bandligi ta’minlangani ham tasodif emas. Muhayyo har bir yosh bilan shaxsan suhbatlashadi, ularning qiziqishlarini o‘rganadi, ishga moslashtiradi. – Ba’zan yosh hayotidan hafsalasi pir bo‘lgan bo‘ladi. Ularga avval ishonchni qaytarish kerak. Ish oson topilmaydi, lekin maqsad bo‘lsa yo‘l topish mumkin, – deydi Muhayyo Kamilova. Jinoyatchilikdan xoli 2022-yildan buyon G‘alaba mahallasida birorta jinoyat sodir etilmagan. Chunki yoshlar bilan doimiy suhbatlar, uyma-uy profilaktika, kiberjinoyatlardan ogohlantirish, maktab bilan hamkorlik, bo‘sh vaqtlarini to‘ldirish bo‘yicha qilingan keng qamrovli ishlar samara beryapti. Mahalla yoshlari “Yosh kitobxon” tanlovining respublika bosqichida faol ishtirok etdi. Mahalladan “Mutolaa” loyihasi doirasida 150 nafar yosh ro‘yxatdan o‘tgan bo‘lib, ular hozir 190 dan ortiq kitobni o‘qib chiqishgan. “Qizlar akademiyasi”da 90 nafar qiz bepul o‘qimoqda. “UzChess” loyihasi orqali 50 nafar yosh 420 ta shaxmat darsini mutlaqo bepul o‘rganyapti. Muhayyo og‘ir toifadagi yoshlar bilan ishlash yo‘nalishida 14 nafar yoshga ko‘mak berdi. Ularning 7 nafariga kredit olib berildi, 2 nafari doimiy ish bilan ta’minlandi. Yana 1 nafariga subsidiya ajratilgan bo‘lsa, 1 nafari kasb-hunarga o‘qitildi. 3 nafar yosh o‘zini o‘zi band qildi. Bu yoshlar To‘rtko‘l tumani hokim o‘rinbosari Bobur Yangibayevga biriktirilgan. Nizomaddin Bekchanov ana shunday yoshlardan biri. Onasi vafot etgan, otasi og‘ir kasal bo‘lgan bu yigitga g‘ildirakni muvozanatlash uskunasi (balansirovka) va havo siqish qurilmasi (kompressor) berilib, avtomobillarga texnik xizmat ko‘rsatish faoliyati yo‘lga qo‘yildi. Bugun u oilasiga tayanch bo‘lib turibdi. – Yoshlar yetakchisining o‘sha yordami bo‘lmaganda, qayerdan boshlashni bilmasdim, – deya eslaydi Nizomaddin Bekchanov. – Avvaliga qo‘rqardim: ishni boshlay olamanmi, mijoz topiladimi, oilamni boqishga kuchim yetadimi deb o‘ylardim. Bugun esa kichkina ustaxonamda odam qadami uzilmaydi. Har kuni mo‘maygina daromad topyapman. Hayotimda ilk bor ertangi kunimga qat’iy reja qiladigan bo‘ldim. Tohirbek Komiljonovning taqdiri ham e’tibordan chetda qolmadi. U 1-sinfdan boshlab og‘ir ijtimoiy sharoitda voyaga yetgan bo‘lsa-da, zamonaviy kasblar bo‘yicha o‘qitilib, o‘z yo‘lini topishga muvaffaq bo‘ldi. Bugun u oliy ta’limdagi kontrakt to‘lovini o‘zi to‘lab, Toshkentdagi “Hilol Edu” o‘quv markazida ishlayapti. Qizlat taqdiri Muhayyoning faoliyatida qizlar taqdiriga alohida e’tibor bor. Nazokat Ramonovaning 100 million so‘m kredit asosida ochgan “Desert kafe”si va non sexi, Zuhra O‘rinbayeva uchun ajratilgan yordam, Guli Yusupovaning hamshiralik faoliyati – bularning barchasi bir yetakchining mas’uliyat bilan yondashgan mehnati evaziga yuzaga kelgan. Zuhra Oʻrinbayeva hozirda Farg‘ona davlat universiteti talabasi. U bir necha bor jarrohlik amaliyotini boshidan o‘tkazgan. Yoshlar yetakchisi tomonidan oilaviy sharoiti o‘rganilib, davolanishi uchun 6 mln soʻm miqdorida moddiy yordam ajratilgan. Shuningdek, u o‘qishdan tashqari vaqtida bolalar kiyim doʻkonida sotuvchilik qiladi. Oylik daromadi – 5 mln so‘m. Hikoya davom etadi Muhayyoning rejalariga nazar tashlansa, uning har bir niyati yana o‘sha: yoshlar uchun yanada kengroq imkoniyatlar yaratish, mahalla hayotini yangi bosqichga ko‘tarish maqsadiga xizmat qiladi. U eng birinchi zamonaviy bilimlar markazini tashkil etish ustida bosh qotiryapti. Bu markazda AT yo‘nalishlari, grafika dizayn, robototexnika, tezkor ingliz tili kurslari yo‘lga qo‘yilishi rejalashtirilgan. Shuningdek, u qizlar uchun alohida “Psixologik ko‘mak va ijtimoiy faollik maktabi”, “Mahalla kitob uyi”ni ochishni maqsad qilgan. Bundan tashqari ham sport musobaqalari, boshqa ijtimoiy loyilar rejalashtirilyapti. Rejalari haqida gapirar ekan, Muhayyo shunday deydi: – Yoshlar har kuni o‘sib borayapti. Ularning bugungi imkoniyati – ertangi kunimizning poydevori. Biz imkon yaratib bersak, ular natija ko‘rsatadi. Mahallamizda hech kim orqada qolmasligi kerak. Rrejamlarning barchasi mana shu g‘oyaga xizmat qiladi. Qahramonimizning hikoyasi oddiy natija haqidagi raqamlar emas. Bu hikoya o‘zgalarga yo‘l ko‘rsatish, yoshlar hayotiga mustahkam poydevor qo‘yish hikoyasidir. Eng muhimi, bu hali davom etmoqda.

12.12.2025 1456

Diqqat savdosi

Axborot oqimi haddan oshgan zamonda inson diqqatining o‘zi iqtisodiy qiymat kasb etyapti. 1971-yilda amerikalik iqtisodchi Herbert A. Simon “Axborotga boy dunyoda muammo endi ma’lumot yetishmasligi emas, e’tibor tanqisligidir” degan fikrni ilgari surgan edi. Quyida aytiladiganlar konspirologik gaplarga o‘xshashi mumkin, ammo bular bugunning bor gapi. Raqamli iqtisodiyotda bu jarayon aniq ko‘rinishga ega. Ijtimoiy platformalar foydalanuvchining onlayn vaqtini uzaytirishga intiladi, reklama tizimlari esa shu vaqtni pulga aylantiradi. Har bir ko‘rish, biror sahifaga kirish, izoh o‘qish uchun o‘tkazilgan vaqt – bularning barchasi iqtisodiy qiymat hosil qiladi. Shu tariqa e’tibor bozordagi mahsulotga o‘xshash qiymat olgan. Foydalanuvchi diqqatini jalb etish raqobati bor, bu raqobatda kimdir inson vaqtini, kimdir uning hissiyotini, kimdir esa qarashini egallashga urinadi. Axborot ko‘paygani sayin e’tibor yanada qisqaryapti. Shu sabab raqamli iqtisodiyotda foyda oqimi endi mahsulotdan emas, insonning ongini qancha vaqt band qilishdan kelib chiqadi. Bu esa butun biznes modelni o‘zgartirdi. Diqqat iqtisodiy tizimning yangi valyutasiga aylandi, deyish mumkin. Boshqarilish Har bir ijtimoiy tarmoq, mobil ilova insonning foydalanish vaqtini uzaytirish uchun yaratilgan murakkab mexanizmlarga tayanadi. Platformalar foydalanuvchi nima ko‘rishini, qachon ko‘rishini va qancha vaqt ko‘rishini oldindan hisoblay oladi. Algoritmlar insonning qiziqishini aniqlash, uni yanada kuchaytirish va shu yo‘l bilan diqqatni band qilish uchun ishlaydi. Bu tizimning markazida e’tiborni saqlab qolish g‘oyasi yotadi. Masalan, “infinite scroll” degan interfeys shakli foydalanuvchining to‘xtash ehtimolini kamaytiradi. Ekranni “varaqlagan” sari yangi ma’lumot o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladi. Bu jarayon ongda yakun yo‘q degan tasavvurni yaratadi, shuning uchun inson vaqt o‘tganini sezmaydi. Avtoijro funksiyasi esa navbatdagi videoni avtomatik boshlaydi. Shu tariqa foydalanuvchi o‘zi tanlov qilayotgandek bo‘ladi, aslida esa tizim uni o‘z oqimiga tortadi. Har bir “like” yoki fikr bildirish ham algoritmlar uchun signal hisoblanadi. Bu ma’lumotlar asosida platforma insonning kayfiyati, siyosiy qarashlari yoki kundalik odatlarini o‘lchay oladi. Shundan so‘ng unga ayni shu yo‘nalishda kontent taklif etiladi. Natijada foydalanuvchi o‘xshash fikrlar, obrazlar va qarashlar ichida qoladi. Bu holat algoritmik izolyatsiya deb ataladi. Diqqat bir yo‘nalishga to‘planadi, lekin umumiy ko‘lam torayadi. Masalan, YouTube foydalanuvchilarining o‘rtacha 70 foiz vaqtini algoritmik tavsiyalar orqali ushlab turadi. Parchalanish Har kungi yuzlab xabar, surat, video va bildirishnomalar diqqatni mayda bo‘laklarga ajratadi. Inson bir vaqtning o‘zida ko‘p ma’lumot bilan yuzlashadi, biroq bu ko‘p vazifalik faqat tashqi ko‘rinishda samarali. Aslida kishi ongi bir lahzada birgina narsaga to‘liq e’tibor bera oladi. Shu sabab doimiy diqqat bo‘linishi holatida bo‘lgan inson fikrini jamlay olmaydi, yuzaki idrok qiladi xolos. Kaliforniya universiteti olimi Gloria Mark olib borgan tadqiqotga ko‘ra, inson biror ish jarayonida chalg‘iganidan so‘ng diqqatni qayta tiklash uchun o‘rtacha 23 daqiqa-yu 15 soniya vaqt sarflaydi. So‘nggi yillarda e’tibor davomiyligi qisqarayotgani haqidagi fikr keng tarqalgan. 2015-yilda “Microsoft Canada” iste’molchilarning axborot iste’moli bo‘yicha hisobotida insonning o‘rtacha diqqat davomiyligi 12 soniyadan 8 soniyagacha kamaygani aytilgan. Biroq bu raqam ilmiy tadqiqot emas, marketing tahliliga asoslangan. Psixologik nuqtayi nazardan bu holat diqqatning parchalanishiga olib keladi. Miya har lahzada yangi signallarni qayta ishlaydi, biroq ularni bog‘lab, umumiy ma’no hosil qilishga ulgurmaydi. Bu jarayon uzoq muddatda charchoq, hissiy toliqish va fikr beqarorligiga sabab bo‘ladi. Hissiy toliqish Axborot oqimi uzluksiz bo‘lganda inson miyasi dam ololmaydi. Har daqiqada yangi bildirishnoma, yangi post yoki video ongni faollikka majbur qiladi. Bu jarayon dastlab sezilmaydi, lekin uzoq muddatda inson ruhiyatida chuqur iz qoldiradi. “Digital fatigue” deb ataluvchi holat shundan kelib chiqadi. Bu insonning raqamli muhitdan ruhiy charchashi, diqqatni jamlay olmasligi va ichki tinchlikni yo‘qotish holatidir. Tadqiqotlarda ijtimoiy tarmoqlardan ortiqcha foydalanish miya faoliyatida stress gormonlari ishlab chiqilishini kuchaytirishi aniqlangan. Axborot ortiqchaligi hissiy toliqish va ichki rag‘bat pasayishiga olib keladi. Yangi ma’lumotlarga qiziqish yo‘qoladi, biroq shu bilan birga kishi ulardan uzila olmaydi. Bu paradoksal holat doimiy dopamin stimulyatsiyasining natijasi hisoblanadi. Ruhiy toliqish asta-sekin hissiy befarqlikka aylanadi. Inson doimiy ma’lumot oqimida yashaydi, lekin hech bir ma’lumot unga yetarlicha ta’sir qilmaydi. Tashqi dunyo shovqinli, ichki dunyo esa bo‘shab qoladi. Miya ma’lumotni filtrlash qobiliyatini yo‘qotadi, hissiyotlar kuchsizlanadi, vaqt ritmini his qilish buziladi. Bu holat ong toliqqanini bildiradi. “Diqqat iqtisodiy tizimi” inson ruhiyatini faol iste’molchiga aylantirgan. U har doim yangi axborot izlaydi, bu izlanish unga tinchlik bermaydi. Raqamli muhitda charchoq tabiiy holga aylanishi ham shundan. E’tibor shaxsning o‘z tanlovi sifatida ma’nosini yo‘qotyapti, chunki u endi ongli tanlov emas, algoritm boshqaruvidagi jarayon. “Diqqat iqtisodiyoti” Raqamli muhitda diqqat shaxsiy hodisa emas, ijtimoiy resursga aylandi. Platformalar insonlarning umumiy e’tiborini o‘lchaydi va yo‘naltiradi. Kim ko‘proq ko‘rinish hosil qilsa, kim ko‘proq bahs uyg‘otsa, o‘sha shaxs yoki mavzu e’tibor markaziga chiqadi. Natijada diqqat adolatli taqsimlanmaydi. Ayrim g‘oyalar, shaxslar yoki mavzular ortiqcha e’tibor oladi, boshqalari esa butunlay chetda qoladi. Shu tariqa e’tibor maydoni ijtimoiy tengsizliklarni chuqurlashtiradi. “Diqqat iqtisodiyoti”ning oqibatlariga oid ilmiy yondashuvni britaniyalik tadqiqotchi Maksi Heitmayer “The Second Wave of Attention Economics” (2025-yil) maqolasida tahlil qiladi. Muallifning xulosasiga ko‘ra, diqqat iqtisodiyoti raqamli platformalar orqali shakllanadigan ijtimoiy kuch munosabatlarini mustahkamlaydi va e’tibor oqimi ko‘proq resursga ega bo‘lgan subyektlar tomon og‘adi. Muallif shunday deydi: “raqamli muhitda diqqat universal ramzli valyutaga aylanadi, bu esa axborot oqimini boshqaruvchi tizimlarning jamoaviy idrok shakllanishiga ta’sirini kuchaytiradi”. “Diqqat iqtisodiyoti” ma’lumot sifatini ham o‘zgartiradi. Kontent yaratuvchilar o‘quvchini jalb etish uchun qisqa, hissiyotli va ziddiyatli shakllarni tanlaydi. Shunday qilib, mazmun ustuvorligi yo‘qolib, shakl ustunlikka chiqadi. “DataReportal” e’lon qilgan “Digital 2024: Uzbekistan” hisobotida mamlakatda ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilarining soni 8,7 million, umumiy internet foydalanuvchilari 29,5 million ekani aytilgan. “Diqqat raqobati” muhitida yoshlar ko‘proq tez, vizual va hissiy kontentlarga murojaat qilyapti. Axborotning haddan ortib ketishi, platformalarning algoritmik boshqaruvi va tezkor kontentning ustuvorlashuvi diqqatni bo‘linuvchi resursga aylantirdi. Bu jarayon shaxsning ruhiy holatidan tortib jamiyatdagi axborot oqimi va ijtimoiy idrok shakllanishigacha ta’sir ko‘rsatyapti. Tadqiqotlar e’tiborning cheklanganini, chalg‘ishning kognitiv qiymatlarini, ijtimoiy tarmoqlardagi kontentning ustuvorligini va auditoriya odatlarining o‘zgarishini ko‘rsatadi. O‘zbekiston misolidagi kuzatuvlar ham global tendensiyalar bilan uyg‘un: yoshlar drayver bo‘lgan raqamli maydon ko‘proq qisqa, hissiy va tez qabul qilinadigan axborot shakllariga yo‘nalgan. Diqqat esa ijtimoiy jarayonlarning markaziy o‘lchoviga aylanib boryapti. Shahobiddin LUQMON tayyorladi. AKU: Insonning o‘rtacha diqqat davomiyligi 12 soniyadan 8 soniyagacha kamaygan. *** Doimiy diqqat bo‘linishi holatida inson fikrini jamlay olmaydi, yuzaki idrok qiladi xolos.

11.12.2025 1459

Baloga qolgan tandir

Toshkent, Andijon, Farg‘ona aholi eng zich joylashgan manzillar hisoblanadi. Atmosfera havosining eng yuqori darajada ifloslanishi shu shaharlarda yaqqol sezildi. Bu tasodifiy yoki vaqtinchalik muammo emas. Bu muammo transport tizimi, isitish usullari, urbanizatsiya, ekologik siyosat va tabiiy sharoitning o‘zaro uyg‘unlashmaganidan kelib chiqmoqda. Havo ifloslanishi nafaqat ekologik, balki ijtimoiy muammo sifatida ham dolzarblashmoqda. Ayni voqealar fonida 24-noyabr kuni O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Toshkent shahrida ekologik vaziyatni yaxshilash bo‘yicha kechiktirib bo‘lmaydigan chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi farmoni imzolandi. Ekologik muammolarni bartaraf etish bo‘yicha belgilab berilgan vazifalar doirasida reydlar o‘tkazilib, Toshkent shahri va unga tutash hududlarda atmosfera havosiga salbiy ta’sir etayotgan issiqxonalar faoliyati, qurilish obyektlari, sanoat korxonalari o‘rganildi. Nega doim Prezident tanqid qilganidan keyin o‘zgarish bo‘ladi? Joriy yil 5-fevral, 6-oktabr, 22-sentabr va 3-noyabr kunlarida ham Toshkent bir necha bor dunyodagi “eng iflos” shaharlardan biri sifatida ko‘rsatilgan. 2023-yilda poytaxt 22-o‘rinni egallagan. 2024–2025-yillarda havosi “eng iflos” shaharlar top 10 taligida tez-tez tilga olinadi. Davlat rahbari tanqid qilmasidan oldin nega bu masalaga mas’ullar e’tibor bermagan? Tandir qurib non yopishni targ‘ib etayotgan yoki tandirni buzishga kirishgan hokimlar qayerga qarayotgan edi?! Ekologik vaziyatni yaxshilash bo‘yicha kechiktirib bo‘lmaydigan chora-tadbirlar boshlangandan so‘ng qisqa vaqt ichida natija sezildi. Maxsus komissiya tuzilishi, keng ko‘lamdagi reydlar, Toshkent shahrida boshlangan choralardan so‘ng havo sifati yaxshi tomonga o‘zgardi. Viloyati hokimi foydali degan tandirlarni tumani hokim buzdirib tashladi Joriy yil 11-noyabr kuni “Andijonda havo ifloslanishi keskin oshdi: PM2,5 me’yordan qariyb 9 barobar yuqori” deya, xabar bergan edi UzReport.news. Ya’ni bu Andijonda diametri 2,5 mikrometrdan kichik zararli chang miqdori odatdagi xavfsiz chegaradan 9 marta ko‘p degani. Bu chang zarralari nafas yo‘llari orqali tanaga kirib, butun vujudni qon tomirlar orqali aylanib chiqa oladi. 3-dekabr kuni Andijon viloyatining Shahrixon tumanida hokim Hikmatillo Dadaxonov ekologik reyd davomida somsaxona tandirlarini buzdirib tashlagani aholi noroziligiga sabab bo‘ldi. Biroz vaqt o‘tgach viloyati hokimligi tuman hokimiga intizomiy chora ko‘rilgani haqida xabar berdi. Aholi atmosfera havosining ifloslanishini unutib, hokimlarning tomoshasini e’tibor bilan kuzatishmoqda. Toshkent viloyati hokimi Zoir Mirzayev tandirda non yopish foydali ekanini aytgan edi. Shahrixon tumani hokim Hikmatillo Dadaxonov esa tandir atmosfera uchun zararli deya buzdirib tashladi. Andijon viloyati hokimligi tandirlarni buzdirgan hokimni “Hayfsan” bilan jazoladi. Demak, tandirni buzishda mantiq yo‘q Toshkent viloyati hokimi mahallalarda ayollar orasida onkologik kasalliklar ko‘payishiga sabab – “ayollar tandirda non yopmay qo‘yganlari” deb aytdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, tandirda non yopish – jismoniy faoliyat, organizm issiqligi va qon aylanishiga ta’sir qiluvchi amaliyot, Zoir Mirzayev “tandirda non yopgan ayolda rak bo‘lmaydi” deya ta’kidladi. Mirzayevning bu so‘zlari shaxsiy fikr. Unda ilmiy asos ko‘rsatilmagan. Sog‘liqni saqlash bo‘yicha ekspertlar yoki biror tibbiy muassasa tomonidan bu fikr tasdiqlangani haqida ma’lumot berilmagan. Andijonda tandirlar tuman hokimi qarori bilan buzilgan, asos sifatida “ekologik vaziyat”, “sanitariya-gigiyena” kabi holatlar ko‘rsatilgan. Ammo viloyat hokimligi tandirlar buzilishini ma’qullamagan, aksincha, hokimga chora ko‘rgan. Demakki, Shahrixon tumani hokimining ko‘rsatmasi bilan tandirlarning buzilishida ham asosli mantiq yo‘q. Hokimlar aholini chalg‘itmoqdami? Atmosfera havosining ifloslanishida issiqlik stansiyalarining ulushi 28 foiz, transport – 16 foiz, sanoat – 13 foiz ta’sir ko‘rsatayotgani haqida asosli ma’lumotlar bor. Biroq bunga tandirning ta’siri haqida biror dalil yo‘q. Ekologiya bo‘yicha oldimizda jiddiy muammolar turganda aholida fikrlar qarama-qarshiligini keltirib chiqargandan ko‘ra, farmonda belgilangan vazifalar ijrosiga jiddiy kirishish eng to‘g‘ri yo‘l, nazarimizda. Axir davlatimiz rahbarining shaxsan o‘zlari ekologiyani asrash bo‘yicha tashabbuslarni ilgari surmoqda. P.S.: Ayni kunlarda yurtimizda mayin yomg‘irlar yog‘moqda. Tabiatning himmati bilan osmonimiz ancha tiniqlashdi. Ammo hali oldinda uzun qish bor. Demak ekologiya muammosi hali kun tartibidan tushmasa kerak.

1.12.2025 1635

Akademiya tashabbusi bilan “Ekofaollar” aksiyasi o‘tkazildi

Insoniyat taraqqiyoti shiddat bilan rivojlanib, fan va texnologiya sohasida katta yutuqlarga erishilmoqda. Biroq ushbu rivojlanish jarayonida maishiy, sanoat va plastik chiqindilarning ko‘payishi natijasida atrof-muhit ifloslanishi kuzatilib, tabiatga zarar ham ortmoqda. BMT maʼlumotiga koʻra, dunyo aholisi 2050-yilda 9,7 milliardga, 2100-yilda esa 11,2 milliardga yetishi kutilmoqda. Aholining 55 foizi shaharlarda istiqomat qilayotgan boʻlsa, 2050-yilga borib, bu raqam 70 foizga yetadi. Bu esa katta-kichik shaharlarda chiqindilar bilan bogʻliq muammolarni keltirib chiqarmoqda. Maishiy chiqindilar aholi jon boshiga har yili 1 foizga oshayotganini eʼtiborga olsak, demak, muammoni hal qilish boʻyicha tezkor choralar koʻrilmas ekan, bu dunyo ekologiyasiga yanada jiddiy xavf tugʻdirishi mumkin. Shu bois, bugun O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi tashabbusi bilan poytaxtimizning Abdulla Qodiriy ko‘chasida joylashgan Alleya maydoni hamda “Navro‘z” bog‘i hududida ijtimoiy tashabbus – “Ekofaollar” aksiyasi o‘tkazildi. Aksiya doirasida Alleya maydoni hamda “Navro‘z” bog‘i chiqindilardan tozalandi. Mazkur tadbir Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 15-maydagi “2030-yilgacha boʻlgan davrda aholining ekologik madaniyatini yuksaltirish konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi qarori hamda Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligining 2025-yil 28-iyuldagi buyrugʻiga muvofiq, talaba-yoshlarning ekologik madaniyatini yanada yuksaltirish, targʻibot tadbirlarini tashkil etish, yoshlar orasida jamoat joylarini chiqindidan xoli hududga aylantirishni keng targʻib qilish maqsadida tashkil etildi. Unda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining vakillik organlari, nodavlat notijorat tashkilotlar, din va yoshlar masalalari bo‘yicha maslahatchisi o‘rinbosari, O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi rektori Muzaffar Kamilov, professor-oʻqituvchilar, xodimlar, magistr va doktorantlar hamda talabalar faol ishtirok etishdi. Mazkur aksiya orqali aholi, ayniqsa, yoshlar ongiga tabiatga muhabbat ruhini singdirish, tabiat va shaxs munosabatlarida atrof-muhitga ehtiyotkorona munosabatda boʻlish hissini shakllantirildi. Shuningdek, yoshlarda ekologik loyihalarga qiziqish uygʻotish, liderlik koʻnikmalarini rivojlantirish hamda ularni kelgusida shunday tadbirlarni tashkil etish boʻyicha tashabbus qilishga ruhlantirildi. Aksiya ishtirokchilarga zaruriy ashyolar, yelim qop va qo‘lqoplar, futbolka, bosh kiyim, eko-sumka, shuningdek, antiseptik vositalar tarqatildi. Yurtimizda yiliga 14 million tonna chiqindilar hosil bo‘ladi. Lekin ularning atigi 4-5 foizi qayta ishlanadi. Chiqindi poligonlaridan 7 million tonnadan ziyod issiqxona gazlari atmosferaga chiqadi, 43 ming tonna zaharli filtratlar yer ostiga singadi. Maʼlumot o‘rnida aytish joizki, shisha butilka – 1 million yil, plastik ichimliklar idishlari – 450 yil, bir martali ishlatiladigan tagliklar – 500-800 yil, alyuminiy konserva – 80-200 yil, batareyalar – 100 yil, kauchukli etik – 50-80 yil, plastik stakanlar – 50 yil, teri – 50 yil, qalay konserva – 50 yil, neylon mato – 30-40 yil, charm poyabzal – 25-40 yil, yogʻoch – 10-15 yil, sigaret qoldiqlari – 10-12 yil, jun kiyimlar – 1-5 yil, sut qutilari – 5 yil, arqonlar – 3-14 oy, paxta qoʻlqop – 3 oy, karton – 2 oy, apelsin yoki banan qobigʻi – 2-5 hafta, qogʻoz sochiq – 2-4 hafta muddatda chiriydi. Yakunda faol ishtirok etgan aksiya ishtirokchilari turli nominatsiyalar bo‘yicha faxriy yorliq va esdalik sovg‘alari bilan taqdirlandi. Ta’kidlash joizki, bu kabi tadbirlar har birimizda tabiatga daxldorlik hissini uyg‘otib, ekologik barqarorlikni taʼminlash, tabiatga e’tiborli bo‘lishga xizmat qiladi.

27.11.2025 1812

Yosh huquqshunoslar uchun ma’naviyat maktabi: TDYUda adabiyot va qadriyatlar uyg‘unligi

Toshkent davlat yuridik universitetida talabalarning ma’naviy dunyoqarashini boyitish, milliy adabiyot va madaniyatga bo‘lgan qiziqishini oshirish hamda ularda kitobxonlik madaniyatini rivojlantirishga qaratilgan tashabbuslar izchil davom etmoqda. Xususan, talabalarni milliy va jahon adabiyotining buyuk namoyandalari hayoti va ijodi bilan yaqindan tanishtirish, ularda kitobga muhabbat va ma’naviy qadriyatlarga hurmat tuyg‘usini mustahkamlash maqsadida doimiy ravishda Adiblar xiyobonida qator ma’naviy-ma’rifiy tashriflar va adabiy tanlovlar tashkil etilmoqda. Adiblar xiyobonida o‘tkazilgan tadbirlar davomida talabalar o‘zbek adabiyoti ravnaqiga ulkan hissa qo‘shgan yirik adib va shoirlar — Alisher Navoiy, Abdulla Qodiriy, Zulfiya, Hamid Olimjon, G‘afur G‘ulomning hayoti va ijod yo‘li haqida batafsil ma’lumotlarga ega bo‘lmoqda. Xabaringiz bor, Toshkent davlat yuridik universiteti jamoasiga akademik, yozuvchi va shoir G‘afur G‘ulom hayoti va ijodini o‘rganish, uni talabalar, aholi, ayniqsa, yoshlar orasida keng targ‘ib qilish vazifasi yuklatilgan. Shu bois universitet tomonidan Adiblar xiyobonida tashkil etilayotgan tadbirlarning asosiy qismi O‘zbekiston xalq yozuvchisi, shoir va adib G‘afur G‘ulom ijodiga bag‘ishlandi. Talabalar adib haykali oldida jamlanib, yozuvchining bolalik yillari, ijodiy faoliyati, xalqona yumor va hayotiy obrazlarga boy asarlari haqida qiziqarli muloqot olib boradi. Xususan, “Shum bola”, “Tirilgan murda”, “Mening o‘g‘rigina bolam”, “Afandi o‘lmaydigan bo‘ldi” kabi asarlar tahlil qilinadi. Joriy yil oktabr oyida Adiblar xiyobonida talabalar uchun “Zakovat” intellektual o‘yini, “Quest” bellashuvi, “Adib ijodidan ilhomlanib” nomli rasm chizish tanlovi hamda she’rxonlik dasturlari tashkil etildi. “Shum bola” va “Tirilgan murda” asarlari asosida o‘tkazilgan test sinovlari, yozma savol-javoblar va jamoaviy intellektual musobaqalar tadbirga yanada jo‘shqinlik bag‘ishladi. Shuningdek, xiyobonda o‘tkazilgan adabiy tanlovda talabalar G‘afur G‘ulom hayoti va ijodiga oid bilimlarini namoyish etib, uning asarlaridan ilhomlangan holda insonparvarlik, mehnatsevarlik, halollik va mehr-oqibat mavzularida fikr yuritdi. Tanlov yakunida g‘olib va sovrindorlar aniqlanib, diplom va sertifikatlar bilan taqdirlandi. Bundan tashqari, Adiblar xiyobonida “Qadring baland bo‘lsin, Ona tilim!” shiori ostida “Milliy qadriyatlar sayli” bayram tadbiri ham o‘tkazildi. Unda TDYUning iqtidorli talabalari “Men chizgan surat” tanlovi, badiiy chiqishlar, she’rxonlik va ijodiy ko‘rik-tanlovlarda faol ishtirok etdi. Tadbirlar davomida talabalar nafaqat adabiyot haqida yangi ma’lumotlarga ega bo‘ldi, balki o‘z fikrini erkin ifoda etish, jamoada ishlash va ijodiy yondashish ko‘nikmalarini ham rivojlantirdi. Toshkent davlat yuridik universiteti tomonidan amalga oshirilayotgan bunday ma’naviy-ma’rifiy tashabbuslar yoshlar ongida milliy adabiyotga muhabbat, madaniy merosga hurmat, Vatanga sadoqat va ezgulik ruhini mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etadi. “Ta’lim va tarbiya uyg‘unligi — ma’naviy yetuk avlod garovidir” deb bejiz aytilmagan. Toshkent davlat yuridik universitetining ma’naviy-ma’rifiy yo‘nalishdagi bunday tashabbuslari yoshlarni nafaqat huquqshunos, balki ma’nan yetuk, ijodiy va vatanparvar shaxs sifatida kamol toptirishga xizmat qilmoqda.  

22.10.2025 2275

Oliy attestatsiya komissiyasida ijro intizomi masalalari muhokama qilindi

O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasida (OAK) Prezidentning 2025-yil 25-iyuldagi PF–117-son Farmoni ijrosini ta’minlash borasidagi ishlar muhokama qilindi. Tadbirda OAK raisi hisobot berdi, shuningdek, Oliy Majlis Qonunchilik palatasi qo‘mitasi va OAV vakillari ishtirok etdi. OAKda ijro intizomini kuchaytirish maqsadida har kuni rahbariyatga hisobot berish, haftalik yig‘ilishlarda ijro holatini ko‘rib chiqish hamda oy yakunida Rayosat majlisida umumlashtirilgan tahlilni taqdim etish tizimi joriy etilgan. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2025-yilning 9 oyi davomida komissiya zimmasiga yuklatilgan barcha topshiriqlar 100 foiz bajarilgan. Shu davrda: Prezident va Hukumat hujjatlari bo‘yicha 5 ta farmon, 2 ta qaror, 1 ta Vazirlar Mahkamasi qarori hamda 7 ta hukumat topshirig‘i to‘liq ijro etilgan; 325 ta fuqarolik murojaati qabul qilinib, ularning barchasiga belgilangan muddatlarda javob berilgan; O‘zbekiston ilmiy muhitida 15 ta yangi ilmiy kengash tashkil etilgan, shundan 4 tasi mintaqaviy oliygohlarda faoliyat boshlagan; 2 ta yangi ilmiy ixtisoslik — “Xoreografiya san’ati” va “Kiberxavfsizlikni huquqiy ta’minlash” yo‘nalishlari ro‘yxatga kiritilgan; Xorijiy ilmiy darajalarni tan olish (nostrifikatsiya) bo‘yicha 200 dan ortiq ariza ko‘rib chiqilgan, shulardan 187 tasi ijobiy hal etilgan. Muhokama davomida “O‘zbekiston–2030” strategiyasi, “Yashil makon” umumxalq loyihasi va ilm-fan sohasiga oid farmonlar ijrosida OAKning ishtiroki ham alohida ta’kidlandi. Oliy attestatsiya komissiyasi kelgusida ham ijro intizomini mustahkamlash, ochiqlik va samaradorlik tamoyillariga asoslangan boshqaruv tizimini yanada takomillashtirishni davom ettiradi.

22.10.2025 1821

“Urfdan qolgan” til

Bugun jamiyatimizda zamonaviylik degan tushuncha bilan ona tili bir-biridan tobora zidlashib boryapti. Yoshlar orasida inglizcha yoki ruscha aralash so‘zlashish odatiy holga aylangan. Go‘yo “Hi, bro”, “Ok, let’s go”, deb gapirgan kishiga zamonaviy, ilg‘or va global fikrlaydigan inson sifatida qaraladi. Hatto bunday gapiradiganlarga havas bilan qaraydigan yoshlar ham talaygina. Ammo bu “zamonaviylik” o‘zbek tilining qadrini tobora pasaytirib borayotir. Bu masala haqida qancha ko‘p gapirilgan bo‘lsa-da, vaqt o‘tishi bilan shunchalik jiddiylashmoqda. Endi sof o‘zbekcha so‘zlashga oddiy va jo‘n deb qaralib, omixta tilda muloqot qilish orqali o‘z uslubini ko‘rsatish hamda atrofdagilarning e’tiborini tortish urfga kirib bo‘ldi. Bunday gaplashish orqali faqat o‘zbek tili emas, shu qorishiqdagi boshqa tillar ham masxara qilinayotgandek. So‘zlashuvdagi xatoliklar-ku, mayli, lekin ta’lim va boshqa sohalardagi chetdan kirib kelgan ayrim so‘zlarning muqobili haligacha yo‘q, bo‘lsa-da ishlatilmaydi. Shu o‘rinda Atamalar komissiyasi va Davlat tilini rivojlantirish departamentini ham bir eslab ketish kerak. Misol uchun, biz shu paytgacha ustoz, o‘qituvchi deb biladigan tushunchalarimiz o‘rniga “mentor” degan atama kirib keldi. Endi ko‘pchilik yosh o‘qituvchilar yoki biror loyiha yetakchilari o‘zini “mentor” deb tanishtiryapti. Talabalar orasida ko‘p ishlatiladigan kredit tushunchasi hamma biladigan bankdan olinadigan qarz emas. Universitetlarda “Hemis” tizimi yo‘lga qo‘yilganidan beri fanlarning og‘irlik darajasini ifodalovchi birlik sifatida “kredit” so‘zi ishlatiladi. Bu tizim ham, so‘z ham to‘g‘ridan to‘g‘ri o‘zlashtirilgan va o‘zbekcha muqobiliga ega emas. Bundan tashqari, ishga kirish uchun nomzod taqdim etadigan tarjimayi hol endi “rezyume” yoki CV deb ataladi. O‘zbekcha muqobili bo‘la turib, shu kungacha o‘zbekcha so‘zdan foydalanib, keyin shunchaki “zamonaviylashish” maqsadida boshqa tildagi muqobilini ishlatish kulgili emasmi? Balki, achinarlidir... Yoshlar orasida o‘zbek tilidan uzoqlashishning yana bir sababi – ta’lim va kasbiy muvaffaqiyatning o‘zbek tili bilan bog‘lanmaganligi. Bugungi kunda AT, biznes, tibbiyot, xalqaro iqtisod kabi yo‘nalishlarda ingliz tili soha va bilim tili sifatida tan olinadi. Universitetlarda, kurslarda, hatto kundalik muloqotda ham ruscha yoki inglizcha so‘zlasha olish yuqori saviya belgisi sifatida baholanadi. Chunki zamonaviy kasblarni o‘rganish va egallash uchun ushbu chet tillarini o‘zlashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Ammo o‘zbek tilida ilmiy yoki kasbiy atamalar kamligi, ilmiy adabiyotlar yetishmasligi muammoning ildizi bo‘lib qolmoqda. Natijada yoshlar o‘z ona tilida emas, aralash tilda fikrlay boshlasa, toza o‘zbekcha gapiraman desa tutiladi. Masalaning eng katta fojiasi ham mana shu. Tilga nisbatan befarqlik oilada ham o‘z aksini topyapti. Ayrim ota-onalar farzandining ilk so‘zlari chet tilida chiqishini istaydi, bu ayrim deganimiz esa kam emas. Bolalari bilan faqat chet tilida muloqot qiladi, vaholanki, til va millat qadriyatlari aynan oila davrasida yashaydi. To‘g‘ri, bolalikdan boshqa tillarni o‘rganish yoshlar kelajagi uchun juda foydali. Katta muvaffaqiyat eshiklarini ochish uchun ham til bilmoq talabi muqarrar. Ammo biz nazarda tutayotgan o‘z ona tilini bilmay, chala-chulpa so‘zlash va shu orqali “zamonaviy”likka intilish savodsizlikdir. Nadomatki, millati tilini – o‘zligini bilmaydigan yoki bu tilda gapirishga uyaladigan bir to‘p avlod yetishib chiqayotganiga ham guvoh bo‘lyapmiz. Zamonaviylik yoki yuqori saviya chet tilini bilish emas, o‘z tilini bilgan holda dunyoga chiqish va ona tilini ham tanitishdir. Har bir rivojlangan xalqlar, jumladan, ingliz, yapon, koreys, turk yoki nemislar globalizmda ishtirok etar ekan, avvalo, o‘z tilini saqlab qolgan va rivojlantirmoqda. Biz esa...

20.10.2025 2204

Til bor ekan – millat barhayot

Til bor ekan – millat barhayot Dunyo xalqlari va millatlarining madaniy o‘zagi va asosiy muloqot manbai bu ularning milliy tili hisoblanadi. Shunday ekan, har bir tilning saqlanishi hamda yosh avlodga yetkazilishi, xalq taraqqiyoti va uning kelajagini belgilaydi. Birgina til ko‘plab xalqlarni o‘zaro birlashtiradi, tarbiyalaydi, o‘qitadi, urf-odat, an’ana va madaniyatlarini saqlaydi, uni avloddan avlodga o‘tishini ta’minlaydi. Darhaqiqat, til – millat ko‘zgusi. U har bir millatning qadrli boyligi, ma’naviy qiyofasi, madaniyati, ichki dunyosini aks ettiruvchi muhim vosita. 1989-yil 21-oktabrda O‘zbekiston Respublikasining “Davlat tili haqida”gi qonuni qabul qilindi. Mazkur hujjat xalqimizning mustaqillik uchun qo‘yilgan dastlabki qadami bo‘ldi. 2020-yil 10-aprelda esa O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbek tili bayrami kunini belgilash to‘g‘risida”gi qonunining qabul qilinishi quvonarli hol bo‘ldi. Mazkur qonun bilan har yili 21-oktabr – O‘zbek tili bayrami kuni etib nishonlash belgilandi. Chindan ham o‘zbek tilini rivojlantirish, e’zozlash, xalqaro nufuzini yanada oshirish borasida tarixiy ishlar amalga oshirilayotganiga guvoh bo‘lyapmiz. Bu kabi ezgu sa’y-harakatlarda faollik ko‘rsatish, davlat tiliga kuyinchaklik bilan munosabatda bo‘lish har birimizning muqaddas burchimiz sanaladi. Mamlakatimizda har yili 21-oktabr – O‘zbek tili bayrami kuni munosabati bilan turli bayram tadbirlar, ma’naviy-ma’rifiy uchrashuvlar, ilmiy-amaliy anjumanlar, soha mutaxassislari bilan davra suhbatlari tashkil etiladi. Mazkur sana keng miqyosda nishonlanadi. O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasida ham sana munosabati bilan “Til bor ekan – millat barhayot” mavzusida ma’naviy-ma’rifiy bayram tadbiri o‘tkazildi. Yoshlar bilan ishlash, ma’naviyat va ma’rifat bo‘limi hamda Xotin-qizlar bo‘limi hamkorligida tashkil etilgan tadbirda Toshkent shahar hokimining ma’naviy-ma’rifiy ishlar samaradorligini oshirish, davlat tili to‘g‘risidagi qonun hujjatlariga rioya etilishini ta’minlash masalalari bo‘yicha maslahatchisi Akmal Ro‘zitoyev, Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti katta o‘qituvchisi, filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori Sabohat Qahhorova, yozuvchi va dramaturg Javlon Jovliyev, Akademiya professor-o‘qituvchilari, xodimlar hamda talaba-yoshlar ishtirok etdi. Tadbirda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining vakillik organlari, nodavlat notijorat tashkilotlar, din va yoshlar masalalari bo‘yicha maslahatchisi o‘rinbosari, O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi rektori Muzaffar Kamilovning tabrigini Akademiya prorektori Irgash Daminov o‘qib eshittirdi. Tabrikda ona tilimiz nufuzi va mavqeyi yildan-yilga oshib borayotgani, uning yanada taraqqiy etishi, xalqaro maydonlarda baralla yangrashi uchun yurtimizda olib borilayotgan amaliy ishlarga to‘xtalib o‘tdi. Millat ko‘zgusiga bo‘lgan chuqur ehtirom har bir kishining kundalik turmush tarzida ham namoyon bo‘lishi zarurligi yana bir bor ta’kidlandi. Tadbirda so‘z olganlar O‘zbek tili bayrami kuni bilan samimiy tabriklab, o‘zbek tilining boy tarixi, xususan, Mahmud Qoshg‘ariy, Alisher Navoiy, Zahriddin Muhammad Bobur, Abdulla Qodiriy, Mahmudxoʻja Behbudiy, Abdulla Avloniy kabi buyuk bobokalonlarimizning ona tilimiz rivojiga qo‘shgan ulkan hissasi haqida so‘z yuritishdi. Tantanali marosimda tilimizni e’zozlash, uning davlat tili sifatidagi maqomi, jamiyatdagi mavqeyini yuksaltirish, yosh avlodni ona tiliga hurmat ruhida tarbiyalash hamisha dolzarb ma’naviy burchimiz bo‘lib qolishiga e’tibor qaratildi. Bugungi kunda O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasida ham davlat tilida ish yuritilishini ta’minlash, o‘zbek tilining xalqaro miqyosdagi obro‘-e’tiborini oshirish, yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash borasida tizimli ishlar olib borilmoqda. Xususan, Akademiyadagi barcha rasmiy hujjatlari, kitob va to‘plamlar hamda internet saytida e’lon qilinayotgan ma’lumotlar davlat tili meyorlariga muvofiq tayyorlanmoqda. Akademiyada faoliyat yuritayotgan “O‘zbek tili va mumtoz sharq adabiyoti” kafedrasi tomonidan esa talaba-oshlarni o‘zbek tili, madaniyati, ilm-fani rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan buyuk allomalarimiz merosini chuqur o‘rganish, Vatanga sadoqat, milliy-diniy qadriyatlarimizga hurmat ruhida tarbiyalash borasida darslar va ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar tashkil etib kelinmoqda. Bundan tashqari, kuni kecha Vazirlar Mahkamasining Davlat tilini rivojlantirish departamenti, Vazirlar Mahkamasi huzuridagi O‘zbek tilini rivojlantirish jamg‘armasi va Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi hamkorligida oliy ta’lim muassasalarida tahsil olayotgan xorijlik talaba-oshlar o‘rtasida “O‘zbek tili – qalbim tarjimoni” ko‘rik-tanlovining Akademiya bosqichi o‘tkazildi. Ushbu tanlov Akademiyada tahsil oluvchi xorijiy talabalar o‘rtasida o‘zbek tilining xalqimiz ijtimoiy hayotida va xalqaro miqyosdagi obro‘-e’tiborini tubdan oshirish, xorijlik talabalar o‘zbek tilini o‘rganishi uchun qulay shart-sharoit yaratish maqsadida tashkil etildi. Unda Akademiyaning xorijlik talabalari yurtimiz tarixi, madaniyati, o‘zbek xalqi qadriyatlari, ijtimoiy hayotiga oid mavzulardan birini tanlab esse yozishdi. Tanlovning g‘olib va sovrindorlari aniqlanib, navbatdagi bosqichga yo‘l olishdi. Shuningdek, O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi bakalavr va magistrlari uchun ta’sis etilgan Mahmudxo‘ja Behbudiy maxsus stipendiyasi 2025-yilgi tanlovi g‘oliblariga guvohnoma va esdalik sovg‘alari topshirildi. Akademiya talabalar teatr studiyasi tomonidan yosh yozuvchi Javlon Jovliyevning “Qo‘rqma” asari asosida sahnalashtirilgan “Millat fidoyilari” nomli spektakl yig‘ilganlarga havola etildi.

17.10.2025 1806

VAQTLI MATBUOTGA QAYTISH...

2010-yilda mamlakatimizda chop etilayotgan ro‘znoma va haftanomalar soni 649 tani tashkil etgan. 2020-yilda ular soni 366 taga tushib ketdi. Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda 10 yil ichida gazetalar soni 283 taga kamaygan. Internetning hayotimizga shiddat bilan kirib kelishi an’anaviy matbuotning oyog‘iga tushov soldi. “Multitasking”, ya’ni bir vaqtning o‘zida bir necha vazifalarni bajara olishi bilan internet qulay bo‘lib qoldi: ham o‘qiysiz, ham tinglaysiz, ham tomosha qila olasiz – matbuot, radio, televideniyega xos xususiyatlarni o‘zida birlashtira oldi. “Data Reportal Uzbekistan”ning 2025-yil yanvardagi hisobotida Oʻzbekistonda internetdan foydalanuvchilar soni 32,7 millionga yetgani qayd etilgan. “Irex”, “Media sustainability index” (2019) maʼlumotlariga koʻra, mamlakatda taxminan 500 ming yoki 1 millionga yaqin gazetxon bor. Eng keng tarqalgan nashrlar qatorida “Yangi Oʻzbekiston”, “Правда Востока”, “Xalq soʻzi” “Народное слово” tilga olingan. Axborot – eng tez ayniydigan mahsulot. Uni vaqtida ommaga yetkazish kerak. Mos ravishda auditoriya ham axborotni birinchi boʻlib yetkazgan, sharhlagan OAV tomon ogʻib ketadi. Sodir boʻlgan voqelikni oʻz vaqtida yoritishga gazetalarning davriyligi xalaqit beradi. Bosma nashrlar xabardor qilishdan koʻra voqelikni tushuntirishga, tahlil qilishga koʻproq eʼtibor berishi kerak, degan fikrlar koʻp aytiladi. Shunga qaramay, baʼzi nashrlar sahifalariga faqat axboriy janrlarda yozilgan materiallarni joylashtirish bilan ovora. Mushtariy bir hafta avval vebsaytlar orqali tanishgan axboroti bilan gazetada yuzma-yuz kelsa, tabiiyki, hafsalasi pir boʻladi. Amerika gazetalar assotsiatsiyasi oʻtkazgan ijtimoiy soʻrovnomalar hozirgi kunda yoshlarning bor-yoʻgʻi 17 foizi gazetalarga obuna boʻlishini koʻrsatdi. Yosh avlod vizual elementlarga boy kontentlarni ma’qul ko‘radi. “Pew Research Center”ning o‘rganishlarida ham 18–29 yoshli qatlam axborotni vizual shaklda qabul qilishga moyil ekani aniqlangan. Afsuski, gazetalarda faqat matnga urg‘u berilgan sahifalar koʻp uchraydi. Hududiy nashrlar matbaachilik bezaklaridan (ornament, dekorativ elementlar, katta-kichik shriftlar, ramkalar, bloklar, ton va fon) ham unumli foydalanmaydi. Vaholanki, ular haftanomani koʻrimli qiladi. Matbuotda siyqasi chiqqan so‘z va iboralardan foydalanish odati keng tarqalgan. Ayniqsa, “Yurtimizda amalga oshirilayotgan islohotlar o‘z samarasini bermoqda” kabi jumlalar markaziy nashrlarda tez-tez uchraydi. Bunday holat odatda jurnalistlar tezkor topshiriq olganida turg‘un, “navbatchi so‘zlar”ga murojaat qilishi bilan bog‘liq. Natijada maqolalar bir-biriga o‘xshash bo‘lib qoladi, o‘quvchining qiziqishi esa susayadi. Gazetalarning o‘qilishini oshirish uchun ularni ma’lum muddat bepul tarqatish tizimini yo‘lga qo‘yish yoki ommaviy sotuvi uchun yangicha marketing ishlab chiqish kerakdir, balki. Nafsilamrini aytganda, umumiy yondashuv ishlab chiqish zarurati bor. Bu jarayonda tahririyatlar haqiqatan dolzarb va qiziqarli materiallar tayyorlasa, jamiyatda gazeta o‘qish madaniyati qayta shakllanishiga umid bor.

15.10.2025 2275

O‘zbekiston startap bozori $3,9 milliardga yetdi

So‘nggi besh yil ichida O‘zbekistonning startap ekotizimi sezilarli darajada kengaydi. Dealroom.co ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatdagi startaplarning umumiy qiymati 2020-yildagi $301 milliondan 2025-yilda $3,9 milliardgacha oshgan. Bu 13 baravar o‘sishni anglatadi. Dealroom.co tahlilida O‘zbekiston startaplar ekotizimi o‘sish tezligi bo‘yicha nafaqat Markaziy Osiyoda yetakchi, balki Turkiya, Qozog‘iston, Litva, Hindiston va hatto AQShning Silikon vodiysi kabi yirik texnologik markazlardan ham oldinda ekani qayd etilgan. Shu jihatdan mamlakat mintaqaviy innovatsion markaz sifatida e’tirof etilmoqda. IT Park va Dealroom.co hamkorligi Ushbu o‘sish ko‘rsatkichlari IT Park Uzbekistan va xalqaro Dealroom.co platformasi hamkorligida yaratilgan uzbekistan.dealroom.co ekotizimi bilan ham bog‘liq. Platforma O‘zbekiston startaplari, investorlar, universitetlar va akseleratorlar haqidagi ma’lumotlarni yagona ma’lumotlar bazasida jamlab, ekotizim ishtirokchilari o‘rtasidagi aloqalarni kuchaytirishga xizmat qilmoqda. Platforma orqali yangi startaplar ro‘yxatdan o‘tib, o‘z loyihalarini xalqaro hamkorlarga tanitish imkoniga ega bo‘lmoqda. Shuningdek, investorlar uchun ham mintaqadagi istiqbolli texnologik kompaniyalarni kuzatish imkoniyati kengaygan. Ilg‘or startaplar O‘zbekiston startap bozori turli yo‘nalishlardagi kompaniyalarni o‘z ichiga oladi. Rivojlanayotgan startaplar: bito, Tilmoch, Paylov, Jobster, birbir, Verifix. Kengayib borayotgan kompaniyalar: zip24, unitlab, Finq, Delever, sales doctor. Yirik loyihalar: alif, IMAN, osen, Flexsoft, billz. Yuqori daromadli kompaniyalar: Uzum va TBC Bank (har biri $100 milliondan ortiq daromadga ega). Bu kompaniyalar asosan fintex, logistika, ta’lim texnologiyalari, raqamli savdo va sun’iy intellekt sohalarida faoliyat yuritadi. Innovatsion muhit shakllanmoqda Startaplarning keskin o‘sishi O‘zbekiston iqtisodiy siyosatida innovatsion yo‘nalishga e’tibor kuchayganidan dalolat beradi. IT Park, Yoshlar texnoparklari, universitetlar va xususiy akseleratorlar o‘rtasidagi hamkorlik ekotizimni qo‘llab-quvvatlayotgan asosiy omillar sifatida ko‘rsatilmoqda. Dealroom.co hisobotiga ko‘ra, O‘zbekistonning texnologik ekotizimi hozir dunyodagi eng tez o‘sayotgan tizimlardan biridir. Bu holat mamlakatda innovatsiyalarni rivojlantirish, xalqaro sarmoyalarni jalb etish va yangi texnologik kompaniyalarni shakllantirish yo‘nalishida barqaror tendensiya kuzatilayotganini ko‘rsatadi.