14.1.2026 862

“Raqamli mahalla” – mahallani rivojlantirishning muhim omili

2025-yil 26-dekabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan Oliy Majlis va O‘zbekiston xalqiga qilingan Murojaatnoma o‘z mazmun-mohiyati va unda ilgari surilgan ko‘pdan-ko‘p tashabbuslarning inson manfaatlari va yurt taraqqiyoti bilan uyg‘unligi jihatidan barcha fuqarolarda juda katta qiziqish uyg‘otmoqda. Ayniqsa, yurtboshimizning 2026-yil “Mahallani rivojlantirish va jamiyatni yuksaltirish yili” deb e’lon qilishi, Murojaatnomaning asosiy qismi – 2026 yilda amalga oshiriladigan eng muhim 6 ta ustuvor yo‘nalishdan birinchisi – mahalla infratuzilmasini yanada yaxshilash, ularga Yangi O‘zbekiston qiyofasini olib kirishdan iborat qilib belgilanishi butun xalqimizni quvontirib yubordi, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Prezidentimiz aytganidek, “Yurt obodligi, avvalo, mahalladan boshlanadi. Aynan mahalladagi yo‘l, suv, elektr va transport ta’minoti, bog‘cha, maktab va oilaviy poliklinikadagi shart-sharoitlarga qarab, odamlar islohotlarimizga baho beradi. Shu bois mahalla tizimini rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi bo‘lib kelgan va shunday bo‘lib qoladi.” Ta’kidlash joizki, 2026-yilning “Mahallani rivojlantirish va jamiyatni yuksaltirish yili” deb e’lon qilinishi munosabati bilan tez orada davlat dasturi qabul qilinadi. Tabiiyki, ushbu dasturda mahallaning institusional salohiyatini to‘liq ishga solish, mahalla infratuzilmasini yaxshilash, ijtimoiy himoyani kuchaytirish, yoshlar va xotin-qizlar faolligini oshirish ustuvor yo‘nalishlar sifatida belgilanadi. Bu masalalar mahalla oldiga bir qator yangi vazifalarni qo‘yadi. Biroq, hozirgi kunda mahalla tizimida kadrlar malakasi, moliyaviy mustaqillik va raqamlashtirish sohalaridagi muammolar to‘liq hal qilinmaganligi sir emas. Shu sababli 2026-yilgi davlat dasturi doirasida mazkur muammolarni hal etishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlar belgilanishi maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bunda «Raqamli mahalla» tizimini joriy etish, mahalla xodimlarining malakasini oshirish va zamonaviy boshqaruv usullarini qo‘llash yuqoridagi muammolarni bartaraf etishda muhim rol o‘ynashi mumkin. Darhaqiqat, global raqamlashuv jarayonlari XXI asrda davlat boshqaruvi, ijtimoiy munosabatlar va jamoatchilik institutlarini tubdan o‘zgartirib yubormoqda. Ayniqsa, aholiga eng yaqin bo‘lgan mahalliy boshqaruv bo‘g‘ini – mahalla institutini raqamli transformatsiya qilish ijtimoiy barqarorlik, fuqarolar faolligi va davlat xizmatlari samaradorligini oshirishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda "Inson qadri uchun" tamoyili asosida olib borilayotgan islohotlar mahallaning jamiyatdagi o‘rnini yanada mustahkamlashni talab etmoqda. Bu jarayonda raqamli texnologiyalardan foydalanish mahalla faoliyatini yangi sifat bosqichiga ko‘tarish, ijtimoiy muammolarni tezkor aniqlash va hal etish imkonini beradi. “Raqamli mahalla” konsepsiyasi aynan shu ehtiyojlardan kelib chiqqan holda, mahalla faoliyatini zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari asosida tashkil etish, davlat organlari va aholi o‘rtasidagi o‘zaro aloqani elektron shaklga o‘tkazishni nazarda tutadi. Shu sababli “Raqamli mahalla” tizimini joriy etish mexanizmlarini ilmiy tahlil qilish, ilg‘or xorij tajribasini o‘rganish hamda O‘zbekiston sharoitiga mos amaliy takliflar ishlab chiqish dolzarb masalalardan biridir. Raqamli boshqaruv (digital governance) davlat boshqaruvi jarayonlariga raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali qaror qabul qilish samaradorligini oshirish, ochiqlik va shaffoflikni ta’minlashga qaratilgan tizimdir. U elektron hukumat (e-government), ochiq ma’lumotlar (open data), raqamli xizmatlar va fuqarolar ishtirokini qamrab oladi. Mahalliy darajada raqamli boshqaruvning joriy etilishi aholining kundalik muammolariga tezkor javob qaytarish, ijtimoiy xizmatlarni adresli yetkazish va mahalla institutining haqiqiy jamoatchilik markaziga aylanishiga xizmat qiladi. O‘zbekistonda “Raqamli mahalla” tizimini joriy etish uchun yetarlicha huquqiy asoslar mavjud. Xususan, O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi (2023-yilgi tahriri) mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlarining mustaqilligi va fuqarolar ishtirokini kafolatlaydi. Shuningdek, “Mahalliy davlat hokimiyati to‘g‘risida”gi, “Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risida”gi, “Elektron hukumat to‘g‘risida”gi, “Shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risida”gi qonunlar, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risidagi farmoni va boshqa hujjatlar raqamli xizmatlar ko‘rsatish, ma’lumotlar almashinuvi va fuqarolar huquqlarini himoya qilish uchun huquqiy zamin yaratadi. Tizimni joriy etish davlat byudjeti, mahalliy byudjetlar, davlat-xususiy sheriklik va grantlar asosida amalga oshirilishi mumkin. Raqamli xizmatlar orqali xarajatlarni optimallashtirish moliyaviy barqarorlikni ta’minlaydi. Texnologik jihatdan yagona mahalla axborot platformasi, mobil ilovalar, elektron hujjat aylanmasi, sun’iy intellekt elementlari asosida tahlil,  kiberxavfsizlik tizimlari muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Raqamli platformalar aholining mahalla hayotidagi ishtirokini yangi bosqichga olib chiqadi. Elektron so‘rovnomalar, onlayn muhokamalar va ovoz berish mexanizmlari orqali fuqarolar qaror qabul qilish jarayoniga bevosita jalb etiladi. Shu o‘rinda xorijiy mamlakatlarning ilg‘or tajribasiga murojaat qilsak, Estoniya elektron davlat boshqaruvi sohasida yetakchi davlat hisoblanadi. Mahalliy darajada elektron reyestrlar va identifikatsiya tizimlari orqali aholi bilan tezkor aloqa yo‘lga qo‘yilgan. Janubiy Koreyada “Smart City” va “Smart Community” konsepsiyalari doirasida mahalliy jamoalar raqamlashtirilgan. Mobil ilovalar orqali fuqarolar kommunal, ijtimoiy va ma’muriy xizmatlarga oson kirish imkoniga ega. Singapurda mahalla darajasida sensorlar, ma’lumotlar tahlili va raqamli platformalar orqali ijtimoiy xizmatlar optimallashtirilgan. Yevropa Ittifoqi davlatlarida “Smart Community” dasturlari fuqarolarning raqamli ishtirokini kengaytirishga qaratilgan bo‘lib, ochiq ma’lumotlar (Open Data) siyosati muhim o‘rin tutadi. Xorijiy davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, raqamli mahallaning muvaffaqiyatli amal qilishi tasodifiy emas, balki puxta ishlab chiqilgan davlat siyosati, institusional barqarorlik va jamoatchilik ishonchiga tayanadi. O‘zbekiston sharoitida mazkur tajribani to‘liq ko‘chirib olish emas, balki milliy an’analar, huquqiy tizim va ijtimoiy munosabatlarni hisobga olgan holda moslashtirish maqsadga muvofiqdir. Avvalo, Estoniya va Koreya tajribasidan kelib chiqqan holda, mahalla darajasida yagona identifikatsiya va ma’lumotlar almashinuvi tizimini joriy etish muhim. Bu ijtimoiy nafaqalar, moddiy yordam, bandlik va ta’lim xizmatlarini adresli yetkazish imkonini beradi. O‘zbekistonda mavjud “Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali” va “Ijtimoiy himoya yagona reyestri” bilan mahalla axborot tizimini integratsiya qilish mazkur yo‘nalishda asosiy vazifa hisoblanadi. Ikkinchidan, Singapur tajribasi asosida ma’lumotlarga tayangan qaror qabul qilish amaliyotini mahalla boshqaruviga joriy etish zarur. Bu mahalla hududidagi ijtimoiy xavf omillari, ishsizlik, kam ta’minlangan oilalar soni va infratuzilma muammolarini ilmiy asosda prognoz qilish imkonini beradi. Uchinchidan, Yevropa Ittifoqi mamlakatlari tajribasiga muvofiq, ochiq ma’lumotlar va jamoatchilik nazoratini kuchaytirish lozim. Mahalla byudjetlari, ijtimoiy dasturlar va loyihalar haqidagi ma’lumotlarni ochiq elektron platformalarda e’lon qilish fuqarolarning ishonchini oshiradi. Raqamli mahalla tizimi aholining davlat boshqaruvidagi ishtirokini kengaytiradi, ijtimoiy adolat tamoyillarini mustahkamlaydi va mahalla institutini fuqarolik jamiyatining faol bo‘g‘iniga aylantiradi. Elektron murojaatlar, onlayn so‘rovlar va raqamli monitoring orqali aholi o‘z muammolarini tezkor bildirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Iqtisodiy jihatdan raqamli mahalla byudjet mablag‘laridan samarali foydalanish, ortiqcha xarajatlarni qisqartirish va ijtimoiy yordamning manzilligini oshirishga xizmat qiladi. Raqamli tizimlar orqali takroriy funksiyalar kamayib, inson omili ta’siri pasayadi. Mahalla faoliyatida raqamli hisobot va tahlil vositalarining joriy etilishi qaror qabul qilish sifatini oshiradi, strategik rejalashtirishni ilmiy asosga qo‘yadi. Albatta,  “Raqamli mahalla” tizimini joriy etishdagi bir qator muammolar ham mavjud. Jumladan, kadrlar salohiyatining yetarli emasligi, raqamli ko‘nikmalar tanqisligi tizim samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuningdek, axborot xavfsizligi, kiberxujumlar va ma’lumotlar maxfiyligi masalalari alohida e’tibor talab qiladi. Bundan tashqari, aholining barcha qatlamlari raqamli xizmatlardan bir xil foydalana olmasligi raqamli notenglikni yuzaga keltirishi mumkin. O‘zbekiston sharoitida “Raqamli mahalla” tizimini rivojlantirish uchun  quyidagi masalalarni hal qilish lozim bo‘ladi: Mahalla darajasida raqamlashtirish bo‘yicha alohida davlat dasturini qabul qilish. Mahalla xodimlari uchun majburiy raqamli kompetensiya standartlarini joriy etish. Davlat axborot tizimlari bilan to‘liq integratsiyani ta’minlash. Fuqarolar uchun raqamli savodxonlik dasturlarini kengaytirish. Davlat-xususiy sheriklik asosida innovasion yechimlarni jalb etish. Bu tizim O‘zbekistonda mahalliy boshqaruvni isloh qilish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirishda strategik ahamiyatga ega. Raqamli texnologiyalarni mahalla institutiga keng joriy qilinishi natijasida mahallaning O‘zbekiston jamiyatining ijtimoiy, huquqiy va ma’naviy hayotida muhim rol o‘ynashi ta’minlanadi. Mahalla institutini rivojlantirish orqali jamiyat barqarorligi, ijtimoiy adolat va fuqarolik jamiyatining mustahkam poydevori yaratiladi.

14.1.2026 583

Sud-huquq islohotlarining yangi yo‘nalishlari

Bugun O‘zbekiston xalqi davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlis va xalqimizga yo‘llagan Murojaatnomasini katta qiziqish bilan muhokama qilmoqda. Bu Murojaatnoma davlatimizning demokratik o‘zgarishlar, keng imkoniyatlar va amaliy ishlar mamlakati bo‘lgan Yangi O‘zbekistonni barpo etishdek umumiy maqsadimizga sodiqligini tasdiqlaydi. Shubhasiz, Prezidentimiz Murojaatnomasining asosiy mohiyati har bir soha va tarmoqni isloh qilish orqali fuqarolarning farovon hayot kechirishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratishdan iborat. Davlat rahbarimizning “Maqsadimiz aniq – yaqin yillarda daromadi o‘rtachadan yuqori bo‘lgan mamlakatlar qatoriga kirish”, degan so‘zlari bizni chuqur ta’sirlantirdi. Prezidentimiz jinoyat ishlari yurituvida odil sudlov jarayonini “Raqamli sud” tizimi asosida tashkil etish bo‘yicha keng ko‘lamli chora-tadbirlarni belgilab berdi. Bu orqali biz inson huquqlarini himoya qilishni yanada kuchaytiramiz. Bu tergovga ham taalluqli bo‘lib, jinoyat to‘g‘risidagi arizani qabul qilishdan to ishni sudga topshirishgacha sun’iy intellekt texnologiyalari joriy etilib, inson omili kamaytiriladi. Yurtimizda tergov sudyalarining faoliyati ham takomillashtiriladi. Endi ularga sanksiya va majburlov choralarini o‘zgartirish hamda bekor qilish bo‘yicha qo‘shimcha vakolatlar beriladi. Ingliz-sakson huquq tizimiga ega davlatlarda ijobiy natija ko‘rsatgan “xalq vakillari hay’ti” institutini jinoyat ish yurituviga bosqichma-bosqich joriy etish foydali va zarur rejalashtirilmoqda deb hisoblaymiz. O‘ta og‘ir jinoyat ishlari va jamoatchilik e’tiboriga sabab bo‘lgan jinoyat ishlarni jamoatchilik vakillari ishtirokida ko‘rib chiqish sud hukmining yanada adolatli bo‘lishini ta’minlashga xizmat qilishi asosli ravishda ta’kidlangan. Prezidentimiz fuqarolar va tadbirkorlarning huquqlarini ishonchli tiklash imkonini beradigan majburiy ijro jarayoniga sun’iy intellektni joriy etish masalasiga jiddiy e’tibor qaratdi. Davlatimiz rahbarining aholi genofondi uchun eng katta xavfga aylanib borayotgan giyohvandlik muammosi haqidagi bayonoti nihoyatda muhim bo‘ldi. Giyohvand moddalar savdosi transchegaraviy va virtual tus olmoqda. Bu esa jinoyatlarni aniqlashda yangi usullarni qo‘llashni, bu sohada zamonaviy bilim va ko‘nikmalarni chuqur egallashni talab etmoqda. Prezident bu masala bo‘yicha Milliy dastur qabul qilingani, narkojinogyatlarni butunlay yo‘q qilish, yoshlarda kuchli ma’naviy-ruhiy immunitetni shakllantirish uchun barcha kuch va imkoniyatlarni safarbar etayotganimizni ta’kidladi. Shu munosabat bilan, narkotik moddalar bilan bog‘liq jinoyatlarga qarshi kurashish bo‘yicha respublika ishchi guruhi davlat organlarining barcha kuch va imkoniyatlarini ishga solib, kelgusi yilda giyohvandlik vositalarini ishlab chiqarish va tarqatish yo‘llarini to‘xtatish bo‘yicha yangi tizim yaratishi lozim. Davlatimiz rahbarining Murojaatnomasida aks etgan sud-huquq islohotlarining ustuvor yo‘nalishlari chuqur ma’no-mazmunli bo‘lib, unda aniq vazifalar belgilangan.

11.1.2026 663

Turkiston jadidchilik harakati asoschisi uy muzeyida

Mahmudxo‘ja Behbudiyning hayoti, ijodi, faoliyati hamda adib yashagan davr haqida qimmatli ma’lumotlar saqlanayotgan Samarqand shahridagi Mir Said Baraka ko‘chasida Behbudiy uy-muzeyi mavjudligini bilasizmi? Uy-muzey katalogi va unga kiritilgan eksponatlar tarixchilar, muzeyshunos, san’atshunos olimlar hamda keng jamoatchilik uchun muhim manba sanaladi. Behbudiy Samarqandda o‘ziga xos ilmiy-ma’rifiy muhit yaratgan va "Turkiston jadidlarining otasi" degan nomga sazovor bo‘lgan shaxs. Muzeyda Mahmudxo‘ja Behbudiy tashabbusi bilan 1903-yilda Samarqand atrofidagi mahallalarda yangi maktablar tashkil etgani haqidagi ma’lumotlar bor. Mazkur ekspozitsiyada Behbudiy bilan bir davrda ijod qilgan jadidlarning asarlari ham o‘rin olgan. Mahmudxo‘ja Behbudiy qisqa, ammo o‘zining zahmatli hayot yo‘li, sermahsul ijodi va fojiali taqdiri bilan har bir vatandoshimiz uchun ibratlik umr kechirdi. U o‘zbek jadidchilik harakatining yetakchilaridan biri bo‘lib, uning ma’rifatparvarlik, millatparvarlik faoliyati, dinni yaxshi bilishi, dunyoqarashining kengligi, vaqatparvarligi bilan tarix zarvaraqlarida alohida o‘rin tutadi. U yangi usuldagi maktablarni tashkil etish va zamonaviy bilimlarni tarqatishga katta hissa qo‘shgan ustozdir. Uning ta’lim sohasidagi harakatlari jamiyatda ma’naviy va madaniy rivojlanish uchun mustahkam zamin yaratgan. Kuni kecha Samarqand shahridagi uy-muzeyiga Mahmudxo‘ja Behbudiy matbaa va nashriyot faoliyatini rivojlantirishga ham katta e’tibor qaratganini shaxsan guvohi bo‘ldik. Behbudiy Samarqandda "Turon" nomli matbaani tashkil etib, darsliklar, o‘quv qo‘llanmalari va turli ma’rifiy kitoblarni nashr etgan. M.Behbudiy uy-muzeyida matbaachilik dastgohining ayrim faoliyati orqali ta’lim uchun zarur adabiyotlarning keng ommaga yetib borishiga erishgan muzey eksponatlaridan joy olgan. Turkiston jadidlik harakatining asoschisi, atoqli adib va jamoat arbobi, noshir va pedagog Mahmudxo‘ja Behbudiyning jadid maktablari va zamonaviy ta’lim usullariga asoslangan yondashuvlari bugungi o‘zbek ta’lim tizimida ilhom manbai bo‘lib xizmat qilmoqda. Uning jadid maktablari, matbaa faoliyati va ilg‘or g‘oyalari nafaqat o‘z davrida, balki bugungi kungacha ham ahamiyatli yo‘qotmadi. Behbudiyning ta’limga bo‘lgan yondashuvlari millatning ma’naviy tiklanishi va rivojlanishida asosiy poydevorlardan biri sifatida e’tirof etiladi. Bugungi kunda ham bu g‘oyalar yosh avlodning ma’naviy kamolotini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega.

12.12.2025 1456

Diqqat savdosi

Axborot oqimi haddan oshgan zamonda inson diqqatining o‘zi iqtisodiy qiymat kasb etyapti. 1971-yilda amerikalik iqtisodchi Herbert A. Simon “Axborotga boy dunyoda muammo endi ma’lumot yetishmasligi emas, e’tibor tanqisligidir” degan fikrni ilgari surgan edi. Quyida aytiladiganlar konspirologik gaplarga o‘xshashi mumkin, ammo bular bugunning bor gapi. Raqamli iqtisodiyotda bu jarayon aniq ko‘rinishga ega. Ijtimoiy platformalar foydalanuvchining onlayn vaqtini uzaytirishga intiladi, reklama tizimlari esa shu vaqtni pulga aylantiradi. Har bir ko‘rish, biror sahifaga kirish, izoh o‘qish uchun o‘tkazilgan vaqt – bularning barchasi iqtisodiy qiymat hosil qiladi. Shu tariqa e’tibor bozordagi mahsulotga o‘xshash qiymat olgan. Foydalanuvchi diqqatini jalb etish raqobati bor, bu raqobatda kimdir inson vaqtini, kimdir uning hissiyotini, kimdir esa qarashini egallashga urinadi. Axborot ko‘paygani sayin e’tibor yanada qisqaryapti. Shu sabab raqamli iqtisodiyotda foyda oqimi endi mahsulotdan emas, insonning ongini qancha vaqt band qilishdan kelib chiqadi. Bu esa butun biznes modelni o‘zgartirdi. Diqqat iqtisodiy tizimning yangi valyutasiga aylandi, deyish mumkin. Boshqarilish Har bir ijtimoiy tarmoq, mobil ilova insonning foydalanish vaqtini uzaytirish uchun yaratilgan murakkab mexanizmlarga tayanadi. Platformalar foydalanuvchi nima ko‘rishini, qachon ko‘rishini va qancha vaqt ko‘rishini oldindan hisoblay oladi. Algoritmlar insonning qiziqishini aniqlash, uni yanada kuchaytirish va shu yo‘l bilan diqqatni band qilish uchun ishlaydi. Bu tizimning markazida e’tiborni saqlab qolish g‘oyasi yotadi. Masalan, “infinite scroll” degan interfeys shakli foydalanuvchining to‘xtash ehtimolini kamaytiradi. Ekranni “varaqlagan” sari yangi ma’lumot o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladi. Bu jarayon ongda yakun yo‘q degan tasavvurni yaratadi, shuning uchun inson vaqt o‘tganini sezmaydi. Avtoijro funksiyasi esa navbatdagi videoni avtomatik boshlaydi. Shu tariqa foydalanuvchi o‘zi tanlov qilayotgandek bo‘ladi, aslida esa tizim uni o‘z oqimiga tortadi. Har bir “like” yoki fikr bildirish ham algoritmlar uchun signal hisoblanadi. Bu ma’lumotlar asosida platforma insonning kayfiyati, siyosiy qarashlari yoki kundalik odatlarini o‘lchay oladi. Shundan so‘ng unga ayni shu yo‘nalishda kontent taklif etiladi. Natijada foydalanuvchi o‘xshash fikrlar, obrazlar va qarashlar ichida qoladi. Bu holat algoritmik izolyatsiya deb ataladi. Diqqat bir yo‘nalishga to‘planadi, lekin umumiy ko‘lam torayadi. Masalan, YouTube foydalanuvchilarining o‘rtacha 70 foiz vaqtini algoritmik tavsiyalar orqali ushlab turadi. Parchalanish Har kungi yuzlab xabar, surat, video va bildirishnomalar diqqatni mayda bo‘laklarga ajratadi. Inson bir vaqtning o‘zida ko‘p ma’lumot bilan yuzlashadi, biroq bu ko‘p vazifalik faqat tashqi ko‘rinishda samarali. Aslida kishi ongi bir lahzada birgina narsaga to‘liq e’tibor bera oladi. Shu sabab doimiy diqqat bo‘linishi holatida bo‘lgan inson fikrini jamlay olmaydi, yuzaki idrok qiladi xolos. Kaliforniya universiteti olimi Gloria Mark olib borgan tadqiqotga ko‘ra, inson biror ish jarayonida chalg‘iganidan so‘ng diqqatni qayta tiklash uchun o‘rtacha 23 daqiqa-yu 15 soniya vaqt sarflaydi. So‘nggi yillarda e’tibor davomiyligi qisqarayotgani haqidagi fikr keng tarqalgan. 2015-yilda “Microsoft Canada” iste’molchilarning axborot iste’moli bo‘yicha hisobotida insonning o‘rtacha diqqat davomiyligi 12 soniyadan 8 soniyagacha kamaygani aytilgan. Biroq bu raqam ilmiy tadqiqot emas, marketing tahliliga asoslangan. Psixologik nuqtayi nazardan bu holat diqqatning parchalanishiga olib keladi. Miya har lahzada yangi signallarni qayta ishlaydi, biroq ularni bog‘lab, umumiy ma’no hosil qilishga ulgurmaydi. Bu jarayon uzoq muddatda charchoq, hissiy toliqish va fikr beqarorligiga sabab bo‘ladi. Hissiy toliqish Axborot oqimi uzluksiz bo‘lganda inson miyasi dam ololmaydi. Har daqiqada yangi bildirishnoma, yangi post yoki video ongni faollikka majbur qiladi. Bu jarayon dastlab sezilmaydi, lekin uzoq muddatda inson ruhiyatida chuqur iz qoldiradi. “Digital fatigue” deb ataluvchi holat shundan kelib chiqadi. Bu insonning raqamli muhitdan ruhiy charchashi, diqqatni jamlay olmasligi va ichki tinchlikni yo‘qotish holatidir. Tadqiqotlarda ijtimoiy tarmoqlardan ortiqcha foydalanish miya faoliyatida stress gormonlari ishlab chiqilishini kuchaytirishi aniqlangan. Axborot ortiqchaligi hissiy toliqish va ichki rag‘bat pasayishiga olib keladi. Yangi ma’lumotlarga qiziqish yo‘qoladi, biroq shu bilan birga kishi ulardan uzila olmaydi. Bu paradoksal holat doimiy dopamin stimulyatsiyasining natijasi hisoblanadi. Ruhiy toliqish asta-sekin hissiy befarqlikka aylanadi. Inson doimiy ma’lumot oqimida yashaydi, lekin hech bir ma’lumot unga yetarlicha ta’sir qilmaydi. Tashqi dunyo shovqinli, ichki dunyo esa bo‘shab qoladi. Miya ma’lumotni filtrlash qobiliyatini yo‘qotadi, hissiyotlar kuchsizlanadi, vaqt ritmini his qilish buziladi. Bu holat ong toliqqanini bildiradi. “Diqqat iqtisodiy tizimi” inson ruhiyatini faol iste’molchiga aylantirgan. U har doim yangi axborot izlaydi, bu izlanish unga tinchlik bermaydi. Raqamli muhitda charchoq tabiiy holga aylanishi ham shundan. E’tibor shaxsning o‘z tanlovi sifatida ma’nosini yo‘qotyapti, chunki u endi ongli tanlov emas, algoritm boshqaruvidagi jarayon. “Diqqat iqtisodiyoti” Raqamli muhitda diqqat shaxsiy hodisa emas, ijtimoiy resursga aylandi. Platformalar insonlarning umumiy e’tiborini o‘lchaydi va yo‘naltiradi. Kim ko‘proq ko‘rinish hosil qilsa, kim ko‘proq bahs uyg‘otsa, o‘sha shaxs yoki mavzu e’tibor markaziga chiqadi. Natijada diqqat adolatli taqsimlanmaydi. Ayrim g‘oyalar, shaxslar yoki mavzular ortiqcha e’tibor oladi, boshqalari esa butunlay chetda qoladi. Shu tariqa e’tibor maydoni ijtimoiy tengsizliklarni chuqurlashtiradi. “Diqqat iqtisodiyoti”ning oqibatlariga oid ilmiy yondashuvni britaniyalik tadqiqotchi Maksi Heitmayer “The Second Wave of Attention Economics” (2025-yil) maqolasida tahlil qiladi. Muallifning xulosasiga ko‘ra, diqqat iqtisodiyoti raqamli platformalar orqali shakllanadigan ijtimoiy kuch munosabatlarini mustahkamlaydi va e’tibor oqimi ko‘proq resursga ega bo‘lgan subyektlar tomon og‘adi. Muallif shunday deydi: “raqamli muhitda diqqat universal ramzli valyutaga aylanadi, bu esa axborot oqimini boshqaruvchi tizimlarning jamoaviy idrok shakllanishiga ta’sirini kuchaytiradi”. “Diqqat iqtisodiyoti” ma’lumot sifatini ham o‘zgartiradi. Kontent yaratuvchilar o‘quvchini jalb etish uchun qisqa, hissiyotli va ziddiyatli shakllarni tanlaydi. Shunday qilib, mazmun ustuvorligi yo‘qolib, shakl ustunlikka chiqadi. “DataReportal” e’lon qilgan “Digital 2024: Uzbekistan” hisobotida mamlakatda ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilarining soni 8,7 million, umumiy internet foydalanuvchilari 29,5 million ekani aytilgan. “Diqqat raqobati” muhitida yoshlar ko‘proq tez, vizual va hissiy kontentlarga murojaat qilyapti. Axborotning haddan ortib ketishi, platformalarning algoritmik boshqaruvi va tezkor kontentning ustuvorlashuvi diqqatni bo‘linuvchi resursga aylantirdi. Bu jarayon shaxsning ruhiy holatidan tortib jamiyatdagi axborot oqimi va ijtimoiy idrok shakllanishigacha ta’sir ko‘rsatyapti. Tadqiqotlar e’tiborning cheklanganini, chalg‘ishning kognitiv qiymatlarini, ijtimoiy tarmoqlardagi kontentning ustuvorligini va auditoriya odatlarining o‘zgarishini ko‘rsatadi. O‘zbekiston misolidagi kuzatuvlar ham global tendensiyalar bilan uyg‘un: yoshlar drayver bo‘lgan raqamli maydon ko‘proq qisqa, hissiy va tez qabul qilinadigan axborot shakllariga yo‘nalgan. Diqqat esa ijtimoiy jarayonlarning markaziy o‘lchoviga aylanib boryapti. Shahobiddin LUQMON tayyorladi. AKU: Insonning o‘rtacha diqqat davomiyligi 12 soniyadan 8 soniyagacha kamaygan. *** Doimiy diqqat bo‘linishi holatida inson fikrini jamlay olmaydi, yuzaki idrok qiladi xolos.

11.12.2025 1459

Baloga qolgan tandir

Toshkent, Andijon, Farg‘ona aholi eng zich joylashgan manzillar hisoblanadi. Atmosfera havosining eng yuqori darajada ifloslanishi shu shaharlarda yaqqol sezildi. Bu tasodifiy yoki vaqtinchalik muammo emas. Bu muammo transport tizimi, isitish usullari, urbanizatsiya, ekologik siyosat va tabiiy sharoitning o‘zaro uyg‘unlashmaganidan kelib chiqmoqda. Havo ifloslanishi nafaqat ekologik, balki ijtimoiy muammo sifatida ham dolzarblashmoqda. Ayni voqealar fonida 24-noyabr kuni O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Toshkent shahrida ekologik vaziyatni yaxshilash bo‘yicha kechiktirib bo‘lmaydigan chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi farmoni imzolandi. Ekologik muammolarni bartaraf etish bo‘yicha belgilab berilgan vazifalar doirasida reydlar o‘tkazilib, Toshkent shahri va unga tutash hududlarda atmosfera havosiga salbiy ta’sir etayotgan issiqxonalar faoliyati, qurilish obyektlari, sanoat korxonalari o‘rganildi. Nega doim Prezident tanqid qilganidan keyin o‘zgarish bo‘ladi? Joriy yil 5-fevral, 6-oktabr, 22-sentabr va 3-noyabr kunlarida ham Toshkent bir necha bor dunyodagi “eng iflos” shaharlardan biri sifatida ko‘rsatilgan. 2023-yilda poytaxt 22-o‘rinni egallagan. 2024–2025-yillarda havosi “eng iflos” shaharlar top 10 taligida tez-tez tilga olinadi. Davlat rahbari tanqid qilmasidan oldin nega bu masalaga mas’ullar e’tibor bermagan? Tandir qurib non yopishni targ‘ib etayotgan yoki tandirni buzishga kirishgan hokimlar qayerga qarayotgan edi?! Ekologik vaziyatni yaxshilash bo‘yicha kechiktirib bo‘lmaydigan chora-tadbirlar boshlangandan so‘ng qisqa vaqt ichida natija sezildi. Maxsus komissiya tuzilishi, keng ko‘lamdagi reydlar, Toshkent shahrida boshlangan choralardan so‘ng havo sifati yaxshi tomonga o‘zgardi. Viloyati hokimi foydali degan tandirlarni tumani hokim buzdirib tashladi Joriy yil 11-noyabr kuni “Andijonda havo ifloslanishi keskin oshdi: PM2,5 me’yordan qariyb 9 barobar yuqori” deya, xabar bergan edi UzReport.news. Ya’ni bu Andijonda diametri 2,5 mikrometrdan kichik zararli chang miqdori odatdagi xavfsiz chegaradan 9 marta ko‘p degani. Bu chang zarralari nafas yo‘llari orqali tanaga kirib, butun vujudni qon tomirlar orqali aylanib chiqa oladi. 3-dekabr kuni Andijon viloyatining Shahrixon tumanida hokim Hikmatillo Dadaxonov ekologik reyd davomida somsaxona tandirlarini buzdirib tashlagani aholi noroziligiga sabab bo‘ldi. Biroz vaqt o‘tgach viloyati hokimligi tuman hokimiga intizomiy chora ko‘rilgani haqida xabar berdi. Aholi atmosfera havosining ifloslanishini unutib, hokimlarning tomoshasini e’tibor bilan kuzatishmoqda. Toshkent viloyati hokimi Zoir Mirzayev tandirda non yopish foydali ekanini aytgan edi. Shahrixon tumani hokim Hikmatillo Dadaxonov esa tandir atmosfera uchun zararli deya buzdirib tashladi. Andijon viloyati hokimligi tandirlarni buzdirgan hokimni “Hayfsan” bilan jazoladi. Demak, tandirni buzishda mantiq yo‘q Toshkent viloyati hokimi mahallalarda ayollar orasida onkologik kasalliklar ko‘payishiga sabab – “ayollar tandirda non yopmay qo‘yganlari” deb aytdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, tandirda non yopish – jismoniy faoliyat, organizm issiqligi va qon aylanishiga ta’sir qiluvchi amaliyot, Zoir Mirzayev “tandirda non yopgan ayolda rak bo‘lmaydi” deya ta’kidladi. Mirzayevning bu so‘zlari shaxsiy fikr. Unda ilmiy asos ko‘rsatilmagan. Sog‘liqni saqlash bo‘yicha ekspertlar yoki biror tibbiy muassasa tomonidan bu fikr tasdiqlangani haqida ma’lumot berilmagan. Andijonda tandirlar tuman hokimi qarori bilan buzilgan, asos sifatida “ekologik vaziyat”, “sanitariya-gigiyena” kabi holatlar ko‘rsatilgan. Ammo viloyat hokimligi tandirlar buzilishini ma’qullamagan, aksincha, hokimga chora ko‘rgan. Demakki, Shahrixon tumani hokimining ko‘rsatmasi bilan tandirlarning buzilishida ham asosli mantiq yo‘q. Hokimlar aholini chalg‘itmoqdami? Atmosfera havosining ifloslanishida issiqlik stansiyalarining ulushi 28 foiz, transport – 16 foiz, sanoat – 13 foiz ta’sir ko‘rsatayotgani haqida asosli ma’lumotlar bor. Biroq bunga tandirning ta’siri haqida biror dalil yo‘q. Ekologiya bo‘yicha oldimizda jiddiy muammolar turganda aholida fikrlar qarama-qarshiligini keltirib chiqargandan ko‘ra, farmonda belgilangan vazifalar ijrosiga jiddiy kirishish eng to‘g‘ri yo‘l, nazarimizda. Axir davlatimiz rahbarining shaxsan o‘zlari ekologiyani asrash bo‘yicha tashabbuslarni ilgari surmoqda. P.S.: Ayni kunlarda yurtimizda mayin yomg‘irlar yog‘moqda. Tabiatning himmati bilan osmonimiz ancha tiniqlashdi. Ammo hali oldinda uzun qish bor. Demak ekologiya muammosi hali kun tartibidan tushmasa kerak.

22.10.2025 1822

“Urfdan qolgan” til

Bugun jamiyatimizda zamonaviylik degan tushuncha bilan ona tili bir-biridan tobora zidlashib boryapti. Yoshlar orasida inglizcha yoki ruscha aralash so‘zlashish odatiy holga aylangan. Go‘yo “Hi, bro”, “Ok, let’s go”, deb gapirgan kishiga zamonaviy, ilg‘or va global fikrlaydigan inson sifatida qaraladi. Hatto bunday gapiradiganlarga havas bilan qaraydigan yoshlar ham talaygina. Ammo bu “zamonaviylik” o‘zbek tilining qadrini tobora pasaytirib borayotir. Bu masala haqida qancha ko‘p gapirilgan bo‘lsa-da, vaqt o‘tishi bilan shunchalik jiddiylashmoqda. Endi sof o‘zbekcha so‘zlashga oddiy va jo‘n deb qaralib, omixta tilda muloqot qilish orqali o‘z uslubini ko‘rsatish hamda atrofdagilarning e’tiborini tortish urfga kirib bo‘ldi. Bunday gaplashish orqali faqat o‘zbek tili emas, shu qorishiqdagi boshqa tillar ham masxara qilinayotgandek. So‘zlashuvdagi xatoliklar-ku, mayli, lekin ta’lim va boshqa sohalardagi chetdan kirib kelgan ayrim so‘zlarning muqobili haligacha yo‘q, bo‘lsa-da ishlatilmaydi. Shu o‘rinda Atamalar komissiyasi va Davlat tilini rivojlantirish departamentini ham bir eslab ketish kerak. Misol uchun, biz shu paytgacha ustoz, o‘qituvchi deb biladigan tushunchalarimiz o‘rniga “mentor” degan atama kirib keldi. Endi ko‘pchilik yosh o‘qituvchilar yoki biror loyiha yetakchilari o‘zini “mentor” deb tanishtiryapti. Talabalar orasida ko‘p ishlatiladigan kredit tushunchasi hamma biladigan bankdan olinadigan qarz emas. Universitetlarda “Hemis” tizimi yo‘lga qo‘yilganidan beri fanlarning og‘irlik darajasini ifodalovchi birlik sifatida “kredit” so‘zi ishlatiladi. Bu tizim ham, so‘z ham to‘g‘ridan to‘g‘ri o‘zlashtirilgan va o‘zbekcha muqobiliga ega emas. Bundan tashqari, ishga kirish uchun nomzod taqdim etadigan tarjimayi hol endi “rezyume” yoki CV deb ataladi. O‘zbekcha muqobili bo‘la turib, shu kungacha o‘zbekcha so‘zdan foydalanib, keyin shunchaki “zamonaviylashish” maqsadida boshqa tildagi muqobilini ishlatish kulgili emasmi? Balki, achinarlidir... Yoshlar orasida o‘zbek tilidan uzoqlashishning yana bir sababi – ta’lim va kasbiy muvaffaqiyatning o‘zbek tili bilan bog‘lanmaganligi. Bugungi kunda AT, biznes, tibbiyot, xalqaro iqtisod kabi yo‘nalishlarda ingliz tili soha va bilim tili sifatida tan olinadi. Universitetlarda, kurslarda, hatto kundalik muloqotda ham ruscha yoki inglizcha so‘zlasha olish yuqori saviya belgisi sifatida baholanadi. Chunki zamonaviy kasblarni o‘rganish va egallash uchun ushbu chet tillarini o‘zlashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Ammo o‘zbek tilida ilmiy yoki kasbiy atamalar kamligi, ilmiy adabiyotlar yetishmasligi muammoning ildizi bo‘lib qolmoqda. Natijada yoshlar o‘z ona tilida emas, aralash tilda fikrlay boshlasa, toza o‘zbekcha gapiraman desa tutiladi. Masalaning eng katta fojiasi ham mana shu. Tilga nisbatan befarqlik oilada ham o‘z aksini topyapti. Ayrim ota-onalar farzandining ilk so‘zlari chet tilida chiqishini istaydi, bu ayrim deganimiz esa kam emas. Bolalari bilan faqat chet tilida muloqot qiladi, vaholanki, til va millat qadriyatlari aynan oila davrasida yashaydi. To‘g‘ri, bolalikdan boshqa tillarni o‘rganish yoshlar kelajagi uchun juda foydali. Katta muvaffaqiyat eshiklarini ochish uchun ham til bilmoq talabi muqarrar. Ammo biz nazarda tutayotgan o‘z ona tilini bilmay, chala-chulpa so‘zlash va shu orqali “zamonaviy”likka intilish savodsizlikdir. Nadomatki, millati tilini – o‘zligini bilmaydigan yoki bu tilda gapirishga uyaladigan bir to‘p avlod yetishib chiqayotganiga ham guvoh bo‘lyapmiz. Zamonaviylik yoki yuqori saviya chet tilini bilish emas, o‘z tilini bilgan holda dunyoga chiqish va ona tilini ham tanitishdir. Har bir rivojlangan xalqlar, jumladan, ingliz, yapon, koreys, turk yoki nemislar globalizmda ishtirok etar ekan, avvalo, o‘z tilini saqlab qolgan va rivojlantirmoqda. Biz esa...