12:56
Aliment haqida 7 ta muhim savolga javob
09:53
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev “Buyuk ipak yo‘li” xalqaro turizm markazining ochilish marosimida ishtirok etdi.
15:07
SHIFOKOR BO‘LMOQCHIMAN
15:19
Yoshlar yetakchisi, balansi, daftari
15:46
Kitob va internet bir-birini to‘ldirishi kerak(mi?)
18:40
Aliment miqdori, chet elga chiqishga taqiqni olib tashlash, alimentni kamaytirish: aliment bo‘yicha muhim 10 ta qoida
11:14
Yangi stipendiya: miqdori 1 020 ming soʻm!
25.8.2026 25
Tallinda esa shahar aholisi uchun jamoat transporti bepul bo‘lishiga qaramay, safarni validator orqali qayd etmagan fuqarolarga 40 yevro jarima solinadi.
25.8.2026 21
Biror mahsulot tanlashdan oldin ko‘pchilik reklamalarga emas, sharhlarga e’tibor beradi, ijtimoiy tarmoqlardagi izohlarni ko‘radi yoki tanishlaridan tavsiya so‘raydi. Reklama hayotimizning deyarli barcha jabhalarini egallaganiga qaramay, iste’molchilar ko‘proq boshqa odamlarning tavsiyasiga tayanishni afzal ko‘radi. Mutaxassislar buni reklama samarasining pasayishi, axborot oqimining keskin ortishi va inson psixologiyasi bilan izohlaydi. Natijada an’anaviy marketing usullaridan biri – “sarafan marketing” raqamli texnologiyalar yordamida yangi bosqichga ko‘tarilmoqda.
25.8.2026 17
Xo‘sh, siz-chi? Oxirgi marta qachon biror do‘stingizga hech qanday sabab va oldindan ogohlantirishsiz, shunchaki gaplashish uchun qo‘ng‘iroq qildingiz?
25.8.2026 19
Bir odamning tug‘ilib-o‘sgan joyini tashlab, boshqa bir joyga ko‘chib ketishini shaxsiy qaror sifatida tabiiy qabul qilish mumkin. Ammo juda ko‘pchilik ko‘chishni istasa, bu endi alohida oilalarning emas, butun mamlakatning demografik va iqtisodiy hayotiga ta’sir qiladigan jarayonga aylanadi.
25.8.2026 19
Bir necha yil oldin inson xotirasini kuchaytirish, kamroq uxlash bilan ko‘proq ishlash yoki genlar yordamida kasalliklarning oldini olish haqidagi g‘oyalar faqat fantastik filmlarga xos edi. Bugun esa bu mavzular oddiy odamlar hayotiga ham kirib kelmoqda.
25.8.2026 19
2026-yilning birinchi choragi yakunlariga ko‘ra, Zuhra Kosbergenova mamlakatdagi eng namunali mahalla yoshlar yetakchilarining kuchli 100 talik reytingidan joy oldi.
7.8.2026 536
Har yili O‘zbekistonda yuz minglab erkaklar ota bo‘ladi. Ammo ularning aksariyati farzandi tug‘ilganidan keyingi eng muhim kunlarni tug‘uruqxona va uy o‘rtasida emas, ishxonada o‘tkazadi. Chaqaloq yig‘lasa, uni onasiga uzatish, tungi parvarishni ayolning vazifasi deb bilish, otaning rolini esa faqat oila tebratuvchi va daromad topuvchi sifatida tasavvur qilish odatiy tusga kirgan. Ammo zamonaviy neyrobiologiya, endokrinologiya va rivojlanish psixologiyasi bu tasavvurlarni qayta ko‘rib chiqishga majbur qilmoqda. So‘nggi tadqiqotlar ko‘rsatadiki, mehribon va g‘amxo‘r ota bo‘lish shunchaki zamonaviy madaniyat mahsuli yoki “xotiniga rahm qilish” emas. Bu erkak organizmi va miyasida inson evolyutsiyasi davomida dasturlashtirilgan chuqur, fundamental biologik jarayondir. Xo‘sh, bizning ijtimoiy-huquqiy tizimimiz va mavjud mental qarashlarimiz o‘zbek erkaklariga yaxshi ota bo‘lishga, miyasidagi yashirin salohiyatni uyg‘otishga qay darajada imkon beryapti? Erkak miyasi qanday “qayta dasturlanadi”? Uzoq yillar davomida ilm-fan faqat onalik inson organizmida tub o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi deb hisoblab keldi. Buning sababi ham tushunarli edi: homiladorlik, tug‘uruq va emizish davrida ayol tanasi ulkan gormonal o‘zgarishlarni boshdan kechiradi. Erkak esa bu jarayonlarning hech birini jismonan his qilmaydi. Shu bois “ota bo‘lish erkakni biologik jihatdan o‘zgartirmaydi” degan qarash hukmron bo‘ldi. Bugun esa bu fikr eskirdi. MRT yordamida yangi otalarning miyasi o‘rganilganda olimlar kutilmagan natijalarga duch keldi. Ma’lum bo‘lishicha, farzand dunyoga kelishi erkak miyasining ayrim qismlari faoliyatini ham o‘zgartirar ekan. Testosteron kamayadi, bu zaiflik emas. Ko‘pchilik testosteronni erkaklikning asosiy belgisi deb biladi. Darhaqiqat, bu gormon raqobat, qat’iyat va tajovuzkorlik bilan chambarchas bog‘liq. Ammo ota bo‘lish arafasida organizm boshqa vazifani bajarishga kirishadi. Amerikalik antropolog Li Gettler boshchiligidagi tadqiqotlarda farzandli erkaklarda testosteron miqdori farzandsiz erkaklarga qaraganda sezilarli pasaygani aniqlangan. Eng katta pasayish esa chaqalog‘iga bevosita qarayotgan otalarda kuzatilgan. Olimlar fikricha, testosteronning pasayishi erkakni raqobatlashuvchi individ rolidan g‘amxo‘r parvarishlovchi roliga moslashtirishga xizmat qiladi. Bunday biologik moslashuv natijasida erkak chaqaloq yig‘isiga nisbatan sezgirroq bo‘ladi, uning ehtiyojlarini tezroq ilg‘aydi va tajovuzkor reaksiyalar kamayadi. Tabiat go‘yo erkakka shunday deydi: “Endi sening eng muhim vazifang kurashish emas, asrashdir”. Oksitotsin. Oksitotsin odatda onalik bilan bog‘lanadi. Homiladorlik, tug‘uruq va emizish bu gormon muhim rol o‘ynaydi. Ammo bugungi tadqiqotlar yana bir muhim haqiqatni ochdi. Yangi tug‘ilgan chaqalog‘ini bag‘riga bosgan otalarda ham oksitotsin miqdori sezilarli oshadi. Har safar ota bolasini quchoqlaganda, unga mehr ko‘rsatganda, u bilan o‘ynaganda yoki ovutganda organizm oksitotsin ishlab chiqaradi. Natijada ota bolaga nisbatan yanada sabrliroq, mehribonroq va himoyachi bo‘lib boradi. Bu jarayon o‘zini o‘zi kuchaytiradigan biologik aylana hosil qiladi. Qancha ko‘p muloqot bo‘lsa, shuncha ko‘p oksitotsin ajraladi. Qancha ko‘p oksitotsin ajralsa, ota bolaga shuncha ko‘proq yaqinlashadi. Shuning uchun olimlar bugun otalikni “ishlatilgan sayin kuchayadigan biologik tizim” deb ta’riflamoqda. “Ishlatmasang – yo‘qotasan”. Balki, otalik haqidagi eng muhim ilmiy xulosa ham shudir. Erkakdagi biologik imkoniyat avtomatik ravishda ishga tushmaydi. Uni faollashtiradigan yagona narsa – ishtirok. Chaqaloqni qo‘lga olish, tagligini almashtirish, tunlari uni ovutish, sayr qildirish, u bilan yolg‘iz qolish. Mana shu oddiy ko‘rinadigan harakatlar erkak miyasida yangi neyron aloqalarni mustahkamlaydi. Agar ota turli sabablar (ish, ijtimoiy stereotiplar yoki oiladagi vazifalar taqsimoti) tufayli bola parvarishidan chetda qolsa, tabiat yaratgan bu biologik salohiyat to‘liq namoyon bo‘lmasligi mumkin. Biologiya tayyor, jamiyat-chi? Agar masala faqat biologiyada bo‘lganida edi, ehtimol, dunyoning barcha otalari farzandi tug‘ilgandan birdek faol bo‘lardi. Ammo inson boshqa jonzotlardan farqli ravishda nafaqat instinkt, balki madaniyat, iqtisodiy sharoit va ijtimoiy qarashlar ta’sirida ham yashaydi. Shuning uchun erkakning otalikka moslashishi faqat organizmiga emas, u yashayotgan jamiyatga, qonunchilikka ham bog‘liq. O‘zbekiston qonunchiligida otaning bola parvarishidagi ishtiroki nazarda tutilmagan, deyish noto‘g‘ri. Yangi tahrirdagi Mehnat kodeksi otaga ham bola parvarishlash ta’tilidan foydalanish huquqini beradi. Bu muhim norma. Ammo qonun bilan real hayot orasida sezilarli tafovut bor. Aksariyat oilalarda asosiy boquvchi erkak bo‘lgani sababli yosh otalar bu huquqdan foydalanishga jur’at eta olmaydi. Bola parvarishlash davridagi nafaqa oilaning kundalik ehtiyojlarini qoplash uchun yetarli emas. Natijada erkak tanlov oldida qoladi. Yangi tug‘ilgan farzandi yonida qolishmi yoki oilaning iqtisodiy barqarorligini ta’minlash? Ko‘pchilik ikkinchi yo‘lni tanlaydi. Bu ularning otalikni istamagani uchun emas, sharoit shuni talab qilgani uchun. Shunday qilib, ilm-fan eng muhim deb hisoblayotgan dastlabki haftalar va oylar ko‘pincha ish joyida o‘tadi. Kechqurun uyga qaytgan ota esa ko‘pincha uxlab qolgan chaqaloqni tomosha qilish bilangina cheklanadi. Huquqiy omillardan tashqari yana bir muammo bor – jamoatchilik bosimi. Yosh ota aravachada bolasini sayr qildirib yuribdi. Yoki shifokor ko‘rigiga olib kelgan, taglik almashtiryapti. Bugun bunday holatlar ko‘paygan bo‘lsa-da, ayrim joylarda hali ham bunday erkakka hayrat bilan qarashadi. Ba’zida hazil-mazax qilishadi. Go‘yoki, farzandga qarash erkakning qadrini tushiradi. Ota tarbiyasi – xarakter maktabi Rivojlanish psixologiyasi va neyrobiologiya sohasidagi zamonaviy tadqiqotlar yana bir muhim haqiqatni ko‘rsatmoqda: ota va ona bir xil rolni bajarmaydi, bolaning rivojlanishida bir-birini to‘ldiradigan ikki xil tarbiyani yaratadi. Ona odatda bolaga xavfsizlik, mehr va hissiy barqarorlikni beradi. Ota esa ko‘pincha uni tashqi dunyoga tayyorlaydi: yangi narsalarni sinab ko‘rishga, tavakkal qilishga, qiyinchiliklarni yengishga va mustaqil qaror qabul qilishga undaydi. Mutaxassislar shu farq bolaning xarakteri shakllanishida muhim ahamiyat kasb etishini ta’kidlaydi. Otalar bolalari bilan ko‘pincha faolroq va jismoniy harakatlarga boy o‘yinlarni tanlaydi: kurashish, quvlashmachoq o‘ynash, yelkasiga mindirish yoki havoga ko‘tarib ushlash. Bir qarashda oddiy tuyuladigan bunday o‘yinlar aslida bolaning emotsional rivojlanishi uchun muhim mashq hisoblanadi. Hayajon, qo‘rquv va quvonch bir vaqtning o‘zida yuzaga keladi, ota esa o‘yin davomida bolaning hissiyotlarini boshqarishga yordam beradi: qachon to‘xtash, qachon ehtiyot bo‘lish, qachon davom etish kerakligini o‘rgatadi. Psixologlarning fikricha, bu tajribalar keyinchalik bolaning jahli chiqqanda yoki stressli vaziyatlarda hissiyotlarini boshqarish qobiliyatini rivojlantiradi. Bundan tashqari, psixologiyada “otaga ehtiyoj” tushunchasi mavjud. Bu faqat otasiz ulg‘aygan bolalarni anglatmaydi. Ba’zan ota oilada bo‘ladi, ammo bola hayotida hissiy jihatdan deyarli ishtirok etmaydi. Tadqiqotlarda bunday holat ayrim bolalarda o‘ziga ishonchning pastligi, xavotir, tashabbus ko‘rsatishdan cho‘chish yoki kattalar davrida yaqin munosabatlarni qurishda qiyinchiliklar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligi qayd etiladi. Jahon tajribasi So‘nggi yigirma yil ichida ko‘plab davlatlar otaning bola hayotidagi ilk oylaridagi ishtiroki nafaqat oilaga, balki butun jamiyatga foyda keltirishini anglab yetdi. Shu bois otalikni qo‘llab-quvvatlash oilaviy siyosatning muhim yo‘nalishiga aylandi. Masalan, Islandiya dunyoda otalik ta’tili bo‘yicha eng ilg‘or davlatlardan biri. Bu mamlakatda ota belgilangan ta’tildan foydalanmasa, bu kunlarni onaga o‘tkazib bo‘lmaydi. Davlat shu yo‘l bilan otaning farzand hayotidagi ilk kunlardan faol ishtirok etishini rag‘batlantiradi. Shunga o‘xshash tizim Shvetsiya, Norvegiya, Finlyandiya, Ispaniya kabi davlatlarda ham joriy qilingan. Bu mamlakatlarda masala erkakka imtiyoz berishda emas, bolaga ota va ona bilan teng yaqin hissiy aloqa o‘rnatish imkoniyatini yaratishda. Natijada otalar bola parvarishida faolroq qatnashyapti, onalar ruhiy va jismoniy jihatdan tezroq tiklanyapti, bolalar esa ham ota, ham ona bilan mustahkam hissiy rishta hosil qilyapti. Mutaxassislar buni kelajak avlodga kiritilgan investitsiya deb baholaydi. Huquqiy va ijtimoiy sharoit kerak Darhaqiqat, ilm-fan va real hayotiy tajribalar bizga inson tabiatining tub qonuniyatini isbotlab berdi: ota bo‘lish chuqur biologik va ruhiy transformatsiyadir. Erkak kishini mehribon otaga aylantirish uchun uning instinktlari uyg‘onishiga huquqiy va ijtimoiy sharoit yaratib berish kerak. O‘zbekistonda sog‘lom demografik muhit, baxtli bolalik va mustahkam oila poydevorini qurish uchun quyidagi strategik qadamlarni qo‘yish – davr talabi. Haq to‘lanadigan “Otalik ta’tili”. Erkaklar uchun farzandi tug‘ilgan ilk oyda foydalaniladigan, kamida 10 ish kunidan iborat, majburiy va ish beruvchi yoki davlat jamg‘armalari tomonidan yuz foiz haq to‘lanadigan maxsus “Otalik ta’tili” tizimini mehnat qonunchiligiga kiritish shart. Bu yosh otaga moddiy tanqislikdan qo‘rqmasdan, dastlabki haftalarda oilasi yonida bo‘lish imkonini beradi. Tibbiy tizimni transformatsiya qilish. Davlat shifoxonalari va poliklinikalarda faqat onalar bilan ishlash tizimidan voz kechish lozim. Homiladorlik davridagi ilk tekshiruvlar va tug‘uruqdan keyingi chaqaloq parvarishiga otalarni ham faol jalb qilish, ularga tibbiy tushuntirishlar berish amaliyotini yo‘lga qo‘yish zarur. Ijtimoiy ongni o‘zgartirish. Davlat ijtimoiy buyurtmalari, media va jurnalistika orqali “g‘amxo‘r, farzandining ehtiyojlarini tushunadigan, tunda uni ovutadigan zamonaviy va kuchli ota” obrazini trendga olib chiqish, bola parvarishini gender cheklovlaridan tozalash lozim.
7.8.2026 553
Qayoqqa qarama, muvaffaqiyat haqidagi hikoyalar, aqlli gaplarga duch kelasan: falonchi bu natijaga qanday erishdi, u kabi bo‘lish uchun nima qilish kerak... Kitob do‘konlari ham ruhlantiruvchi bitiklar bilan to‘la. Yana podkastlar, vebinarlar... Ijtimoiy tarmoqlarda-ku bu deyarli alohida industriya darajasiga chiqdi. Har kuni kimdir qimmat avtomobilini, yangi uyini, navbatdagi sayohatini yoki daromadini namoyish qiladi. Qovun qovundan rang oladi, odamlar ham jamiyat taklif qilayotgan tayyor qolipga intilyapti. Muvaffaqiyat deganda koʻpchilikning koʻz oldiga deyarli bir xil manzara keladi: yuqori daromad, hashamatli uy, qimmat avtomobil, sayohatlar, mashhurlik. Goʻyo muvaffaqiyatning boshqa shakllari yoʻqdek. Xuddi bu tushuncha kecha paydo bo‘ldi-yu, asosi shudek. Inson oʻz hayotini emas, boshqalarning yutuqlari andazasidagi tasavvurini yashashga urinadi. Eng xavflisi ham shu. Chunki qanday muvaffaqiyatli koʻrinish kerakligi masalasida bosim yuzaga kelyapti, gap muvaffaqiyatga erishish haqida bo‘lganda mayli edi. XX asr boshida amerikalik iqtisodchi va sotsiolog Torsteyn Veblen jamiyatdagi qiziq bir hodisani kuzatgan. Odamlar ayrim buyumlarni ularning foydasi uchunmas, boshqalarga oʻz mavqeyini namoyish qilish uchun xarid qiladi. Veblen bu hodisani “namoyishkorona isteʼmol” deb atagan. Uning fikricha, boylik faqat mavjud boʻlishi yetmaydi, u koʻrinishi ham kerak. Chunki jamiyat insonning mehnatidan ko‘ra uning tashqi belgilarini baholashga moyil. Oradan bir asrdan ortiq vaqt oʻtdi, Veblen tasvirlagan hodisa yangi bosqichga koʻtarildi. Boylikni ijtimoiy tarmoqlar minglab, millionlab odamlarga namoyish qilish imkonini berdi. Zamonaviy tadqiqotlar ham Instagram va boshqa platformalar tobora koʻproq ijtimoiy mavqe va oʻzini namoyon qilish vositasiga aylanayotganini koʻrsatgan. Fransuz sotsiologi Pierre Bourdieu manzarani yanada chuqurroq tushuntiradi. Uningcha, inson jamiyatdagi oʻrnini faqat iqtisodiy kapital emas, ramziy va madaniy kapital bilan ham namoyon qiladi. Qanday kitob oʻqishi, qayerga sayohat qilishi, didi yoki turmush tarzini namoyish etishi ham ijtimoiy mavqe belgisiga aylandi. Demak, jamiyat muvaffaqiyatning oʻzini ko‘rmasa ham, uni ifodalovchi ramzlarga och. Muvaffaqiyat haqidagi tasavvur shu ikki nazariya chorrahasida shakllanyapti. Choʻponning usta qo‘yboqarligi, bogʻbonning mahorati yoki oʻqituvchining oʻn yillardan keyin jamiyatga foyda keltiradigan shogirdlari zohiran darrov koʻrinmaydi. Biroq qimmat avtomobil, chet elga sayohat yoki hashamatli uy darhol “oʻqiladigan” belgilar. Muvaffaqiyatning bunday qoliplarda o‘lchanishi shunchaki did yoki qarashlar masalasimi? Yo‘q. Bu kasblar va ijtimoiy qatlamlarga munosabatni ham oʻzgartiradi. Agar natija faqat yuqori daromad, hashamat va tanilish bilan oʻlchana boshlasa, shu belgilarni tezroq beradigan kasblar jozibador boʻlib qoladi. Vaholanki, barqaror taraqqiyot barcha kasblarning oʻz oʻrnida qadrlanishiga bogʻliq. Tadbirkor ham, shifokor ham, oʻqituvchi ham, dehqon ham, choʻpon ham birdek zarur. Ularning har biri turli va muhim ehtiyojni qondiradi. O‘ylab qaralsa, masala ijtimoiy siyosatning mazmuniga ham borib taqaladi. Nobel mukofoti sovrindori, iqtisodchi Amartya Sen rivojlanishni insonning oʻz salohiyatini roʻyobga chiqarish imkoniyatlari kengayishi bilan baholashni taklif qiladi, faqat daromadlar oʻsishi bilan emas. Uning nazariyasiga koʻra, ijtimoiy siyosatda davlatning vazifasi odamlarni bir xil natijaga olib kelishmas, turli qobiliyat va kasb egalari oʻz imkoniyatlarini erkin amalga oshira oladigan sharoit yaratish. Bunday muhitda muvaffaqiyatning ham yagona formulasi boʻlmaydi. Kimdir ilmi bilan, boshqasi hunari, qaysidir faoliyat orqali o‘zi va jamiyat uchun qiymat yaratadi. Shu nuqtayi nazardan, inson kasbni tanlayotganda oʻz qobiliyati va qiziqishiga tayanishi, buning ortidan jamiyatda qadr topishiga ishonishi kerak. Shunday ishonch shakllangan joyda ijtimoiy kayfiyat ham barqaror boʻladi. Ijtimoiy tarmoqlar, podkastlar, biznes forumlar va ruhlantiruvchi adabiyotlarga qarasak, asosan tadbirkorlar, investorlar, bloger yoki mashhurlar fikr bildiradi. Buning oʻziga yarasha sababi bor. Lekin oqibatda jamiyat muvaffaqiyatni shu qatlamning tajribasi orqali tasavvur qila boshlaydi. Yoshlar kasb tanlayotganda jamiyatdagi ahamiyatidan koʻra u orqali qanday hayot tarziga erishish mumkinligiga koʻproq eʼtibor bera boshladi. Natijada ayrim kasblar nufuzi pasayadi. Bu uzoq muddatda mehnat bozori muvozanatiga, taʼlim tizimidagi ustuvorliklarga, hatto davlatning inson kapitaliga taʼsir qilishi mumkin. Fransuz faylasufi Mishel Fuko jamiyatda qaysi fikr haqiqat sifatida qabul qilinishini oʻsha fikrni muntazam ishlab chiqarayotgan va tarqatayotgan institutlar belgilashini taʼkidlaydi. Demak, muvaffaqiyat haqidagi tasavvurlarni faqat ayrim ijtimoiy guruhlar shakllantirsa, vaqt oʻtishi bilan ularning hayot tarzi va qadriyatlari meʼyorga aylanadi. Masalaga yana bir rakursdan qarab ko‘rish kerak. Balki bugun muvaffaqiyat tushunchasini faqat ijtimoiy tarmoqlar yoki ommaviy madaniyat bilan izohlash yetarli emasdir. Oʻzbekistonda hali bozor iqtisodiyoti toʻliq shakllanmagan. Oʻtish davrida odamlar uchun boylik – farovonlik va xavfsizlik kafolati. Sifatli taʼlim, tibbiyot, uy-joy, farzand kelajagi yoki kutilmagan iqtisodiy xatarlarga tayyor turish moddiy imkoniyat bilan bogʻlanadi. Shunday sharoitda boylikning muvaffaqiyat mezoniga aylanishi ham tabiiy jarayondir, ehtimol. Ammo har qanday oʻtish davri vaqtinchalik boʻlishi kerak. Ijtimoiy siyosat kuchayib, taʼlim, sogʻliqni saqlash, huquqiy himoya va ijtimoiy kafolatlar ishonchli ishlay boshlagan sari insonning ertangi kundan xavotiri kamayadi. Shunda jamiyat muvaffaqiyatni kasbiy mahorat, ilmiy yutuq, xalq oldidagi xizmat yoki maʼnaviy nufuz bilan ham oʻlchay boshlaydi. Shunda odamlar ham siyqasi chiqqan gaplardan qutulib, bosimsiz, tinchroq uxlaydi. AKU: Muvaffaqiyat deganda koʻpchilikning koʻz oldiga deyarli bir xil manzara keladi: yuqori daromad, hashamatli uy, qimmat avtomobil, sayohatlar, mashhurlik. Goʻyo muvaffaqiyatning boshqa shakllari yoʻqdek. *** Ijtimoiy siyosatda davlatning vazifasi odamlarni bir xil natijaga olib kelishmas, turli qobiliyat va kasb egalari oʻz imkoniyatlarini erkin amalga oshira oladigan sharoit yaratish.